Οριστική, υποτακτική, προστακτική
Γράφω, να γράψω, γράψε: λέω ότι γίνεται, ότι θέλω να γίνει, ή το διατάζω.
25 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να αναγνωρίζεις αν ένα ρήμα είναι σε οριστική, υποτακτική ή προστακτική.
- Να εξηγείς τι δηλώνει κάθε έγκλιση: κάτι πραγματικό, κάτι επιθυμητό ή μια προσταγή.
- Να γράφεις σωστά τις καταλήξεις της υποτακτικής, όπως «να γράψει» και «να γράψετε».
- Να εκφράζεις απαγόρευση με «μη(ν)» και υποτακτική, όχι με προστακτική.
Το ίδιο ρήμα, τρεις ματιές
Διάβασε αυτές τις τρεις προτάσεις:
- Η Ελένη γράφει το γράμμα.
- Θέλω η Ελένη να γράψει το γράμμα.
- Ελένη, γράψε το γράμμα!
Και στις τρεις η πράξη είναι η ίδια: κάποιος γράφει ένα γράμμα. Αλλάζει όμως ο τρόπος που τη βλέπει αυτός που μιλάει. Στην πρώτη τη λέει ως κάτι που γίνεται πραγματικά. Στη δεύτερη ως κάτι που θέλει να γίνει. Στην τρίτη δίνει εντολή να γίνει.
Αυτές οι διαφορετικές μορφές του ρήματος λέγονται εγκλίσεις. Η νέα ελληνική έχει τρεις:
| Έγκλιση | Τι δηλώνει | Παράδειγμα | Άρνηση |
|---|---|---|---|
| Οριστική | κάτι πραγματικό: γίνεται, έγινε ή θα γίνει | γράφω, έγραψα, θα γράψω | δεν |
| Υποτακτική | κάτι που θέλουμε, περιμένουμε ή φοβόμαστε να γίνει | να γράψω, ας γράψω | μη(ν) |
| Προστακτική | προσταγή, προτροπή ή παράκληση | γράψε, γράψτε | δεν έχει |
Η οριστική: ό,τι γίνεται, έγινε ή θα γίνει
Η οριστική είναι η έγκλιση που χρησιμοποιούμε πιο συχνά. Με αυτήν λέμε κάτι ως βέβαιο γεγονός, στο παρόν, στο παρελθόν ή στο μέλλον. Γι' αυτό είναι και η μόνη που έχει όλους τους χρόνους:
| Χρόνος | Οριστική |
|---|---|
| Ενεστώτας | γράφω |
| Παρατατικός | έγραφα |
| Αόριστος | έγραψα |
| Εξακολουθητικός μέλλοντας | θα γράφω |
| Στιγμιαίος μέλλοντας | θα γράψω |
| Παρακείμενος | έχω γράψει |
| Υπερσυντέλικος | είχα γράψει |
| Συντελεσμένος μέλλοντας | θα έχω γράψει |
Ο μέλλοντας είναι οριστική, παρόλο που αυτό που λέει δεν έχει γίνει ακόμα. Όταν λέμε «θα γράψω αύριο», το παρουσιάζουμε ως κάτι που θα γίνει, όχι ως κάτι που απλώς θέλουμε.
Η υποτακτική: ό,τι θέλουμε, περιμένουμε ή φοβόμαστε να γίνει
Η υποτακτική σχεδόν πάντα έχει μπροστά της ένα μικρό μόριο ή σύνδεσμο: να, ας, για να, αν, όταν, μη(ν).
- Θέλω να φύγω νωρίς. (επιθυμία)
- Ας ξεκινήσουμε τώρα. (προτροπή)
- Ήρθε για να σε δει. (σκοπός)
- Φοβάμαι μη χαθούμε. (φόβος)
Έχει τρεις χρόνους: να γράφω (ενεστώτας), να γράψω (αόριστος) και να έχω γράψει (παρακείμενος). Ο πιο συχνός είναι ο αόριστος.
Πρόσεξε τώρα κάτι. Το «γράψω» υπάρχει και στο «θα γράψω» και στο «να γράψω». Η μορφή είναι ίδια· την έγκλιση την κρίνει η λέξη που προηγείται. Με θα είναι οριστική (μέλλοντας). Με να ή ας είναι υποτακτική.
Οι καταλήξεις της υποτακτικής αορίστου γράφονται όπως του ενεστώτα:
| Πρόσωπο | Οριστική ενεστώτα | Υποτακτική αορίστου |
|---|---|---|
| εγώ | γράφω | να γράψω |
| εσύ | γράφεις | να γράψεις |
| αυτός, αυτή, αυτό | γράφει | να γράψει |
| εμείς | γράφουμε | να γράψουμε |
| εσείς | γράφετε | να γράψετε |
| αυτοί, αυτές, αυτά | γράφουν | να γράψουν |
Η προστακτική: γράψε, γράψτε
Με την προστακτική δίνουμε εντολή, προτρέπουμε ή παρακαλάμε. Έχει μόνο δεύτερο πρόσωπο (εσύ, εσείς) και δύο χρόνους:
| Ρήμα | Ενεστώτα (για κάτι που κρατάει) | Αορίστου (για κάτι μία φορά) |
|---|---|---|
| γράφω | γράφε — γράφετε | γράψε — γράψτε |
| διαβάζω | διάβαζε — διαβάζετε | διάβασε — διαβάστε |
| κλείνω | κλείνε — κλείνετε | κλείσε — κλείστε |
| ανοίγω | άνοιγε — ανοίγετε | άνοιξε — ανοίξτε |
| φεύγω | φεύγε — φεύγετε | φύγε — φύγετε |
«Διάβαζε κάθε μέρα» ζητάει κάτι που θα επαναλαμβάνεται. «Διάβασε αυτή τη σελίδα» ζητάει κάτι που θα γίνει μία φορά.
Μερικά πολύ συχνά ρήματα έχουν δικές τους μορφές: έλα — ελάτε, πες — πείτε, δες — δείτε.
Όταν θέλουμε εντολή για τρίτο πρόσωπο, δανειζόμαστε την υποτακτική με το «ας» ή το «να»: «Ας περιμένει λίγο», «Να μπουν όλοι μέσα».
Όταν η εντολή γίνεται «μη»
Η προστακτική δεν έχει άρνηση. Δεν λέμε «μη γράψε» ούτε «δεν γράψε».
Για να απαγορεύσουμε κάτι, χρησιμοποιούμε μη(ν) και υποτακτική:
| Εντολή (προστακτική) | Απαγόρευση (υποτακτική) |
|---|---|
| Γράψε! | Μη γράψεις! |
| Φύγετε! | Μη φύγετε! |
| Άνοιξε την πόρτα! | Μην ανοίξεις την πόρτα! |
| Τρέχε! | Μην τρέχεις! |
Το τελικό -ν μπαίνει με τον ίδιο κανόνα που ισχύει για το άρθρο «την»: όταν η επόμενη λέξη αρχίζει από φωνήεν ή από κ, π, τ, ξ, ψ, μπ, ντ, γκ, τσ, τζ. Γι' αυτό «μην ανοίξεις», «μην τρέχεις», αλλά «μη φύγετε», «μη γράψεις».
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Βρες την έγκλιση κάθε ρήματος: «Ο προπονητής μάς είπε να τρέξουμε δύο γύρους. Τρέξτε!»
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Παράδειγμα 2
Κάνε απαγόρευση τις εντολές «Άνοιξε το παράθυρο!» και «Ανοίξτε το παράθυρο!»
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Παράδειγμα 3
Συμπλήρωσε τον σωστό τύπο του «τελειώνω»: «Περιμένουμε να … η βροχή για να βγούμε.»
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ασκήσεις
Πρώτα ερωτήσεις με επιλογές: διαλέγεις, πατάς «Έλεγξε» και μαθαίνεις αμέσως αν το βρήκες και γιατί. Στο τέλος, λίγες ασκήσεις χωρίς επιλογές — εκεί κρύβεται μόνο η απάντηση.
Τα κατάφερες;
- Να αναγνωρίζεις αν ένα ρήμα είναι σε οριστική, υποτακτική ή προστακτική.
- Να εξηγείς τι δηλώνει κάθε έγκλιση: κάτι πραγματικό, κάτι επιθυμητό ή μια προσταγή.
- Να γράφεις σωστά τις καταλήξεις της υποτακτικής, όπως «να γράψει» και «να γράψετε».
- Να εκφράζεις απαγόρευση με «μη(ν)» και υποτακτική, όχι με προστακτική.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.