Μετάβαση στο περιεχόμενο

Οριστική, υποτακτική, προστακτική

Γράφω, να γράψω, γράψε: λέω ότι γίνεται, ότι θέλω να γίνει, ή το διατάζω.

25 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Γραμματική Ε΄ και ΣΤ΄ Δημοτικού, 1 ενότητα

Θα μάθεις να

  1. Να αναγνωρίζεις αν ένα ρήμα είναι σε οριστική, υποτακτική ή προστακτική.
  2. Να εξηγείς τι δηλώνει κάθε έγκλιση: κάτι πραγματικό, κάτι επιθυμητό ή μια προσταγή.
  3. Να γράφεις σωστά τις καταλήξεις της υποτακτικής, όπως «να γράψει» και «να γράψετε».
  4. Να εκφράζεις απαγόρευση με «μη(ν)» και υποτακτική, όχι με προστακτική.

Το ίδιο ρήμα, τρεις ματιές

Διάβασε αυτές τις τρεις προτάσεις:

  • Η Ελένη γράφει το γράμμα.
  • Θέλω η Ελένη να γράψει το γράμμα.
  • Ελένη, γράψε το γράμμα!

Και στις τρεις η πράξη είναι η ίδια: κάποιος γράφει ένα γράμμα. Αλλάζει όμως ο τρόπος που τη βλέπει αυτός που μιλάει. Στην πρώτη τη λέει ως κάτι που γίνεται πραγματικά. Στη δεύτερη ως κάτι που θέλει να γίνει. Στην τρίτη δίνει εντολή να γίνει.

Αυτές οι διαφορετικές μορφές του ρήματος λέγονται εγκλίσεις. Η νέα ελληνική έχει τρεις:

ΈγκλισηΤι δηλώνειΠαράδειγμαΆρνηση
Οριστικήκάτι πραγματικό: γίνεται, έγινε ή θα γίνειγράφω, έγραψα, θα γράψωδεν
Υποτακτικήκάτι που θέλουμε, περιμένουμε ή φοβόμαστε να γίνεινα γράψω, ας γράψωμη(ν)
Προστακτικήπροσταγή, προτροπή ή παράκλησηγράψε, γράψτεδεν έχει

Η οριστική: ό,τι γίνεται, έγινε ή θα γίνει

Η οριστική είναι η έγκλιση που χρησιμοποιούμε πιο συχνά. Με αυτήν λέμε κάτι ως βέβαιο γεγονός, στο παρόν, στο παρελθόν ή στο μέλλον. Γι' αυτό είναι και η μόνη που έχει όλους τους χρόνους:

ΧρόνοςΟριστική
Ενεστώταςγράφω
Παρατατικόςέγραφα
Αόριστοςέγραψα
Εξακολουθητικός μέλλονταςθα γράφω
Στιγμιαίος μέλλονταςθα γράψω
Παρακείμενοςέχω γράψει
Υπερσυντέλικοςείχα γράψει
Συντελεσμένος μέλλονταςθα έχω γράψει

Ο μέλλοντας είναι οριστική, παρόλο που αυτό που λέει δεν έχει γίνει ακόμα. Όταν λέμε «θα γράψω αύριο», το παρουσιάζουμε ως κάτι που θα γίνει, όχι ως κάτι που απλώς θέλουμε.

Η υποτακτική: ό,τι θέλουμε, περιμένουμε ή φοβόμαστε να γίνει

Η υποτακτική σχεδόν πάντα έχει μπροστά της ένα μικρό μόριο ή σύνδεσμο: να, ας, για να, αν, όταν, μη(ν).

  • Θέλω να φύγω νωρίς. (επιθυμία)
  • Ας ξεκινήσουμε τώρα. (προτροπή)
  • Ήρθε για να σε δει. (σκοπός)
  • Φοβάμαι μη χαθούμε. (φόβος)

Έχει τρεις χρόνους: να γράφω (ενεστώτας), να γράψω (αόριστος) και να έχω γράψει (παρακείμενος). Ο πιο συχνός είναι ο αόριστος.

Η άρνησή της είναι συνήθως μη(ν): «να μην έρθει», «ας μη φύγει». Μετά το αν και το όταν όμως λέμε δεν: «Αν δεν έρθει, θα φύγουμε».

Πρόσεξε τώρα κάτι. Το «γράψω» υπάρχει και στο «θα γράψω» και στο «να γράψω». Η μορφή είναι ίδια· την έγκλιση την κρίνει η λέξη που προηγείται. Με θα είναι οριστική (μέλλοντας). Με να ή ας είναι υποτακτική.

Οι καταλήξεις της υποτακτικής αορίστου γράφονται όπως του ενεστώτα:

ΠρόσωποΟριστική ενεστώταΥποτακτική αορίστου
εγώγράφωνα γράψω
εσύγράφειςνα γράψεις
αυτός, αυτή, αυτόγράφεινα γράψει
εμείςγράφουμενα γράψουμε
εσείςγράφετενα γράψετε
αυτοί, αυτές, αυτάγράφουννα γράψουν

Η προστακτική: γράψε, γράψτε

Με την προστακτική δίνουμε εντολή, προτρέπουμε ή παρακαλάμε. Έχει μόνο δεύτερο πρόσωπο (εσύ, εσείς) και δύο χρόνους:

ΡήμαΕνεστώτα (για κάτι που κρατάει)Αορίστου (για κάτι μία φορά)
γράφωγράφε — γράφετεγράψε — γράψτε
διαβάζωδιάβαζε — διαβάζετεδιάβασε — διαβάστε
κλείνωκλείνε — κλείνετεκλείσε — κλείστε
ανοίγωάνοιγε — ανοίγετεάνοιξε — ανοίξτε
φεύγωφεύγε — φεύγετεφύγε — φύγετε

«Διάβαζε κάθε μέρα» ζητάει κάτι που θα επαναλαμβάνεται. «Διάβασε αυτή τη σελίδα» ζητάει κάτι που θα γίνει μία φορά.

Μερικά πολύ συχνά ρήματα έχουν δικές τους μορφές: έλα — ελάτε, πες — πείτε, δες — δείτε.

Όταν θέλουμε εντολή για τρίτο πρόσωπο, δανειζόμαστε την υποτακτική με το «ας» ή το «να»: «Ας περιμένει λίγο», «Να μπουν όλοι μέσα».

Όταν η εντολή γίνεται «μη»

Η προστακτική δεν έχει άρνηση. Δεν λέμε «μη γράψε» ούτε «δεν γράψε».

Για να απαγορεύσουμε κάτι, χρησιμοποιούμε μη(ν) και υποτακτική:

Εντολή (προστακτική)Απαγόρευση (υποτακτική)
Γράψε!Μη γράψεις!
Φύγετε!Μη φύγετε!
Άνοιξε την πόρτα!Μην ανοίξεις την πόρτα!
Τρέχε!Μην τρέχεις!

Το τελικό -ν μπαίνει με τον ίδιο κανόνα που ισχύει για το άρθρο «την»: όταν η επόμενη λέξη αρχίζει από φωνήεν ή από κ, π, τ, ξ, ψ, μπ, ντ, γκ, τσ, τζ. Γι' αυτό «μην ανοίξεις», «μην τρέχεις», αλλά «μη φύγετε», «μη γράψεις».

Σε ποια έγκλιση;

Κάθε φορά εμφανίζεται ένας τύπος του ρήματος «διαβάζω». Πάτα την έγκλιση όπου ανήκει.

Ποια έγκλιση;

διάβαζα

0 από 10

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Βρες την έγκλιση κάθε ρήματος: «Ο προπονητής μάς είπε να τρέξουμε δύο γύρους. Τρέξτε!»

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Κάνε απαγόρευση τις εντολές «Άνοιξε το παράθυρο!» και «Ανοίξτε το παράθυρο!»

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 3

Συμπλήρωσε τον σωστό τύπο του «τελειώνω»: «Περιμένουμε να … η βροχή για να βγούμε.»

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 10
«Διάβασε το κείμενο μέχρι αύριο.» Σε ποια έγκλιση είναι το «διάβασε»;
Διαλέγω

Ερώτηση 1 από 10

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 4

«Ας ποτίσουμε τα λουλούδια πριν νυχτώσει.» Σε ποια έγκλιση είναι το «ας ποτίσουμε»;

Γράφω

Σκαλί 1 από 4 · Βασική

Τα κατάφερες;

  • Να αναγνωρίζεις αν ένα ρήμα είναι σε οριστική, υποτακτική ή προστακτική.
  • Να εξηγείς τι δηλώνει κάθε έγκλιση: κάτι πραγματικό, κάτι επιθυμητό ή μια προσταγή.
  • Να γράφεις σωστά τις καταλήξεις της υποτακτικής, όπως «να γράψει» και «να γράψετε».
  • Να εκφράζεις απαγόρευση με «μη(ν)» και υποτακτική, όχι με προστακτική.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;