Συνέλαβα, παρήγαγα: η αύξηση που μπαίνει μέσα
Ρήματα με λόγια πρόθεση (συλλαμβάνω, παράγω) βάζουν την αύξηση ανάμεσα στην πρόθεση και στο ρήμα.
25 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς τι είναι η αύξηση και πότε μπαίνει στους παρελθοντικούς χρόνους.
- Να σχηματίζεις τον αόριστο ρημάτων με λόγια πρόθεση βάζοντας την αύξηση ανάμεσα στην πρόθεση και στο ρήμα (συνέλαβα, παρήγαγα).
- Να ξέρεις πώς αλλάζει η πρόθεση μπροστά στην αύξηση (εκ → εξέ, συλ → συνέ, παρα → παρέ).
- Να ξέρεις ότι η αύξηση χάνεται όταν δεν τονίζεται (συνέλαβα αλλά συλλάβαμε).
Ένα ε που εμφανίζεται και χάνεται
Κοίτα τον αόριστο του γράφω:
| Ενικός | Πληθυντικός |
|---|---|
| έγραψα | γράψαμε |
| έγραψες | γράψατε |
| έγραψε | έγραψαν |
Στα πρόσωπα όπου ο τόνος πάει τρίτος από το τέλος, μπροστά στο ρήμα μπαίνει ένα ε-: έγραψα. Στο γράψαμε και γράψατε ο τόνος μένει στο θέμα, και το ε- δεν χρειάζεται.
Αυτό το ε- λέγεται αύξηση. Μπαίνει μόνο στους χρόνους του παρελθόντος, στον παρατατικό (έγραφα) και στον αόριστο (έγραψα), και μόνο όταν τονίζεται.
Όταν η αύξηση μπαίνει μέσα
Πολλά ρήματα της επίσημης γλώσσας είναι σύνθετα με μια αρχαία πρόθεση μπροστά: συλ-λαμβάνω, παρ-άγω, εκ-πλήσσω, υπο-γράφω, περι-γράφω, δια-κόπτω. Στα ρήματα αυτά η αύξηση δεν μπαίνει στην αρχή της λέξης, αλλά ανάμεσα στην πρόθεση και στο ρήμα. Γι' αυτό λέγεται εσωτερική αύξηση.
| Ενεστώτας | Πρόθεση + αύξηση + ρήμα | Αόριστος |
|---|---|---|
| υπογράφω | υπ + έ + γραψα | υπέγραψα |
| περιγράφω | περι + έ + γραψα | περιέγραψα |
| διακόπτω | δι + έ + κοψα | διέκοψα |
| καταστρέφω | κατ + έ + στρεψα | κατέστρεψα |
| παραδίδω | παρ + έ + δωσα | παρέδωσα |
| αναβάλλω | αν + έ + βαλα | ανέβαλα |
Πρόσεξε ότι οι προθέσεις που τελειώνουν σε α ή ο χάνουν το φωνήεν τους μπροστά στην αύξηση: παρα → παρ-έ, υπο → υπ-έ. Το περι και το προ το κρατούν: περι-έγραψα, προ-έβλεψα.
Προθέσεις που αλλάζουν μορφή
Μερικές προθέσεις αλλάζουν λίγο για να δεθούν με το ρήμα, και ξαναπαίρνουν την παλιά τους μορφή μόλις μπει η αύξηση ανάμεσα:
| Ενεστώτας | Η πρόθεση είναι | Αόριστος |
|---|---|---|
| συλλαμβάνω | συν | συνέλαβα |
| συμβάλλω | συν | συνέβαλα |
| εκπλήσσω | εκ / εξ | εξέπληξα |
| εκλέγω | εκ / εξ | εξέλεξα |
| εμπνέω | εν | ενέπνευσα |
Και όταν το ρήμα αρχίζει από α, η αύξηση γίνεται η: παρ-άγω → παρήγαγα, εισ-άγω → εισήγαγα, εξ-άγω → εξήγαγα.
Και εδώ, μόνο όταν τονίζεται
Ο κανόνας του έγραψα ισχύει και για την εσωτερική αύξηση: μένει μόνο όταν παίρνει τον τόνο.
| Ενικός | Πληθυντικός |
|---|---|
| συνέλαβα | συλλάβαμε |
| συνέλαβες | συλλάβατε |
| συνέλαβε | συνέλαβαν |
Στο α΄ και β΄ πληθυντικό ο τόνος πάει στο -λά-, και η αύξηση φεύγει. Μαζί της φεύγει και το συν: γυρίζει στη μορφή του ενεστώτα, συλ-. Το ίδιο: διέκοψα αλλά διακόψαμε, παρήγαγα αλλά παραγάγαμε.
Στο γ΄ πληθυντικό ακούς και τους δύο τύπους: συνέλαβαν και συλλάβανε. Στον γραπτό, επίσημο λόγο προτιμάται ο πρώτος.
Λόγιοι και λαϊκοί τύποι
Μερικά ρήματα έχουν δύο τύπους αορίστου. Ο ένας είναι λόγιος, με εσωτερική αύξηση. Ο άλλος είναι λαϊκός και τονίζεται στην πρόθεση, χωρίς αύξηση. Το Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής καταγράφει, για παράδειγμα:
| Λόγιος τύπος | Λαϊκός, προφορικός τύπος |
|---|---|
| υπέγραψα | υπόγραψα |
| παρέλαβα (από το παραλαμβάνω) | παράλαβα (από το παραλαβαίνω) |
Στην προφορική κουβέντα και οι δύο ακούγονται. Σε μια επίσημη επιστολή, μια είδηση ή μια εργασία γράφεις τον λόγιο.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Βάλε το ρήμα στον αόριστο: «Η ομάδα μας (εκλέγω) αρχηγό τον Πέτρο, και ο Πέτρος (εκπλήσσω) όλους με την ομιλία του.»
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Παράδειγμα 2
Γράψε το «συνέλαβε» στο α΄ πληθυντικό: «Εμείς ___ την ιδέα πρώτοι.»
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ασκήσεις
Πρώτα ερωτήσεις με επιλογές: διαλέγεις, πατάς «Έλεγξε» και μαθαίνεις αμέσως αν το βρήκες και γιατί. Στο τέλος, λίγες ασκήσεις χωρίς επιλογές — εκεί κρύβεται μόνο η απάντηση.
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς τι είναι η αύξηση και πότε μπαίνει στους παρελθοντικούς χρόνους.
- Να σχηματίζεις τον αόριστο ρημάτων με λόγια πρόθεση βάζοντας την αύξηση ανάμεσα στην πρόθεση και στο ρήμα (συνέλαβα, παρήγαγα).
- Να ξέρεις πώς αλλάζει η πρόθεση μπροστά στην αύξηση (εκ → εξέ, συλ → συνέ, παρα → παρέ).
- Να ξέρεις ότι η αύξηση χάνεται όταν δεν τονίζεται (συνέλαβα αλλά συλλάβαμε).
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.