Οι μετοχές
Σε -οντας/-ώντας και σε -μένος: επιθετική και επιρρηματική χρήση.
30 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να αναγνωρίζεις τις τρεις μετοχές της νέας ελληνικής, μαζί με τη μετοχή ενεστώτα σε -όμενος.
- Να ξεχωρίζεις τη μετοχή ενεστώτα από τη μετοχή παρακειμένου της παθητικής φωνής.
- Να διακρίνεις την επιθετική από την επιρρηματική χρήση της μετοχής.
- Να βρίσκεις τι δηλώνει μια επιρρηματική μετοχή (χρόνο, τρόπο, αιτία, υπόθεση, εναντίωση) και να τη μετατρέπεις σε πρόταση.
Τι ξέρεις ήδη, και τι προστίθεται
Από την Ε΄ Δημοτικού ξέρεις δύο μετοχές: την άκλιτη σε -οντας / -ώντας (γράφοντας, μιλώντας) και την κλιτή σε -μένος, -μένη, -μένο (γραμμένος). Ξέρεις και ότι η πρώτη δουλεύει σαν επίρρημα και η δεύτερη σαν επίθετο.
Εδώ προστίθενται τρία πράγματα: μια τρίτη μετοχή, τα ονόματα των δύο χρήσεων της μετοχής, και ο τρόπος να καταλαβαίνεις τι ακριβώς λέει μια μετοχή σε -οντας.
Τρεις μετοχές, όχι δύο
Διάβασε δύο φράσεις:
- οι αναπτυσσόμενες χώρες
- οι αναπτυγμένες χώρες
Και οι δύο λέξεις βγαίνουν από το ρήμα αναπτύσσομαι και κλίνονται σαν επίθετα. Δεν σημαίνουν όμως το ίδιο. Οι αναπτυσσόμενες χώρες αναπτύσσονται τώρα: η αλλαγή είναι σε εξέλιξη. Οι αναπτυγμένες έχουν ήδη αναπτυχθεί: η αλλαγή έχει ολοκληρωθεί.
Πολλές μετοχές ενεστώτα τις ξέρεις ήδη, χωρίς να το ξέρεις, γιατί έγιναν επίθετα ή ουσιαστικά: τα κινούμενα σχέδια, η επόμενη σελίδα, οι ενδιαφερόμενοι, το περιεχόμενο ενός βιβλίου.
| Γίνεται τώρα (ενεστώτα) | Έχει γίνει (παρακειμένου) |
|---|---|
| τα συζητούμενα θέματα (συζητιούνται ακόμα) | τα συζητημένα θέματα (έχουν ήδη συζητηθεί) |
| η αυξανόμενη κίνηση (αυξάνεται συνεχώς) | η αυξημένη κίνηση (έχει ήδη αυξηθεί) |
Επιθετική και επιρρηματική μετοχή
Ανάλογα με τη δουλειά που κάνει στην πρόταση, η μετοχή λέγεται:
- Επιθετική, όταν λειτουργεί σαν επίθετο: προσδιορίζει ένα ουσιαστικό ή είναι κατηγορούμενο. «Βρήκε το σπασμένο κινητό.» «Η πόρτα ήταν κλειδωμένη.» «Η ερχόμενη εβδομάδα έχει αργία.» Επιθετικές είναι οι κλιτές μετοχές, σε -μένος και σε -όμενος.
- Επιρρηματική, όταν λειτουργεί σαν επιρρηματικός προσδιορισμός του ρήματος: λέει πότε, πώς, γιατί… γίνεται κάτι. «Μπήκε στην τάξη χαμογελώντας.» Επιρρηματική είναι η άκλιτη μετοχή σε -οντας / -ώντας.
Τι λέει μια μετοχή σε -οντας
Η επιρρηματική μετοχή μπορεί να δηλώνει πέντε διαφορετικά πράγματα. Για να καταλάβεις ποιο, κάνε τη μετοχή ολόκληρη πρόταση και δες ποιος σύνδεσμος ταιριάζει:
| Τι δηλώνει | Παράδειγμα | Γίνεται πρόταση με… |
|---|---|---|
| Χρόνο | Γυρίζοντας από την προπόνηση, πέρασα από τον φούρνο. | Όταν γύριζα από την προπόνηση… |
| Τρόπο | Κατέβηκε τις σκάλες πηδώντας δύο δύο τα σκαλιά. | (πώς; πηδώντας) |
| Αιτία | Ξέροντας τον δρόμο, δεν πήρε χάρτη. | Επειδή ήξερε τον δρόμο… |
| Υπόθεση | Διαβάζοντας λίγο κάθε μέρα, θα τα καταφέρεις. | Αν διαβάζεις λίγο κάθε μέρα… |
| Εναντίωση | Και ξέροντας την απάντηση, δεν μίλησε. | Αν και ήξερε την απάντηση… |
Ο τρόπος είναι ο μόνος που δεν γίνεται εύκολα πρόταση· απαντάει στο πώς;, όπως ένα τροπικό επίρρημα. Η εναντίωση έχει συνήθως ένα σημάδι μπροστά: και, ακόμα και, παρόλο που.
Έχοντας τελειώσει: η πράξη που προηγήθηκε
Η μετοχή σε -οντας δείχνει κάτι που γίνεται ταυτόχρονα με το ρήμα. Όταν θέλεις κάτι που έγινε πριν, βάζεις τη μετοχή του «έχω» μπροστά από το απαρέμφατο:
- «Γράφοντας την εργασία, άκουγε μουσική.» (ταυτόχρονα)
- «Έχοντας γράψει την εργασία, βγήκε για ποδήλατο.» (πρώτα έγραψε, μετά βγήκε)
Ο ίδιος τύπος υπάρχει και στην παθητική: «Έχοντας ελεγχθεί από δύο μηχανικούς, η γέφυρα άνοιξε ξανά.»
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Βρες τις μετοχές, πες ποια είναι η καθεμιά και αν είναι επιθετική ή επιρρηματική: «Οι ενδιαφερόμενοι μαθητές γράφτηκαν στη λίστα κοιτάζοντας τις κολλημένες ανακοινώσεις.»
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Παράδειγμα 2
Τι δηλώνει η μετοχή στην πρόταση «Μη βρίσκοντας εισιτήρια, γυρίσαμε σπίτι»; Γράψε την πρόταση χωρίς μετοχή.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Παράδειγμα 3
Διάλεξε τη σωστή μετοχή: «Τα … μέτρα θα ισχύσουν ως τον Μάιο» (το κείμενο λέει ότι τα μέτρα αποφασίστηκαν ήδη): εφαρμοζόμενα ή εφαρμοσμένα;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ασκήσεις
Πρώτα ερωτήσεις με επιλογές: διαλέγεις, πατάς «Έλεγξε» και μαθαίνεις αμέσως αν το βρήκες και γιατί. Στο τέλος, λίγες ασκήσεις χωρίς επιλογές — εκεί κρύβεται μόνο η απάντηση.
Τα κατάφερες;
- Να αναγνωρίζεις τις τρεις μετοχές της νέας ελληνικής, μαζί με τη μετοχή ενεστώτα σε -όμενος.
- Να ξεχωρίζεις τη μετοχή ενεστώτα από τη μετοχή παρακειμένου της παθητικής φωνής.
- Να διακρίνεις την επιθετική από την επιρρηματική χρήση της μετοχής.
- Να βρίσκεις τι δηλώνει μια επιρρηματική μετοχή (χρόνο, τρόπο, αιτία, υπόθεση, εναντίωση) και να τη μετατρέπεις σε πρόταση.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.