Η περίληψη
Πλαγιότιτλοι, ιεράρχηση και ένα κείμενο που λέει το ίδιο στο ένα τρίτο.
35 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Νεοελληνική Γλώσσα Β΄ Γυμνασίου, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να βάζεις σε κάθε παράγραφο έναν πλαγιότιτλο που καλύπτει όλη την ιδέα της.
- Να ιεραρχείς τις ιδέες ενός κειμένου: ποια είναι το θέμα, ποιες το στηρίζουν, ποιες είναι λεπτομέρειες.
- Να συμπυκνώνεις με γενίκευση, με ονοματοποίηση και με ένωση παραγράφων.
- Να γράφεις περίληψη περίπου στο ένα τρίτο του κειμένου, με εισαγωγική περίοδο και συνδετικές λέξεις.
Από τη λίστα στον χάρτη
Στο Δημοτικό έμαθες τα βασικά της περίληψης: διαβάζεις όλο το κείμενο, κρατάς τα κύρια σημεία, πετάς τις λεπτομέρειες, γράφεις με δικά σου λόγια, στο τρίτο πρόσωπο, σε περίπου ένα τρίτο του μήκους (Γράφω περίληψη).
Στη Β΄ Γυμνασίου τα κείμενα μακραίνουν, και το «κρατάω ή πετάω» δεν φτάνει. Χρειάζεσαι έναν χάρτη του κειμένου: τι λέει κάθε παράγραφος, ποια ιδέα είναι η κεντρική, ποιες τη στηρίζουν. Τον χάρτη τον φτιάχνουν οι πλαγιότιτλοι.
Το κείμενο
Το κείμενο γράφτηκε για την ενότητα. Το χωριό είναι φανταστικό, η ιστορία του όμως μοιάζει με την ιστορία πολλών ελληνικών χωριών.
Το σχολείο της Άνω Ραχούλας
(1) Το σχολείο της Άνω Ραχούλας χτίστηκε το 1928 με πέτρα από το ποτάμι και δουλειά από όλο το χωριό. Είχε μία μόνο αίθουσα. Εκεί κάθονταν μαζί παιδιά από έξι ως δώδεκα χρονών, και ένας δάσκαλος δίδασκε όλες τις τάξεις την ίδια ώρα. Τα πρώτα χρόνια τα θρανία δεν έφταναν, και οι μικρότεροι κάθονταν σε σκαμνιά που είχαν φέρει από τα σπίτια τους.
(2) Η μέρα στο σχολείο ήταν δύσκολη, ιδίως τον χειμώνα. Κάθε παιδί κουβαλούσε το πρωί ένα κούτσουρο για τη σόμπα. Έγραφαν σε πλάκα με κοντύλι, γιατί το χαρτί ήταν ακριβό, και τα βιβλία περνούσαν από τα μεγαλύτερα αδέρφια στα μικρότερα. Τον Μάιο πολλά παιδιά έλειπαν για να βοηθήσουν στα χωράφια.
(3) Μετά το 1960 οι οικογένειες άρχισαν να φεύγουν για την πόλη και για το εξωτερικό, αναζητώντας δουλειά. Οι μαθητές από σαράντα έγιναν δεκαπέντε, και ύστερα πέντε. Το 1987 το σχολείο έκλεισε, και τα τελευταία τρία παιδιά του χωριού πήγαιναν πια με λεωφορείο στο σχολείο της κωμόπολης.
(4) Για χρόνια το κτίριο ρήμαζε. Το 2015 όμως ο σύλλογος του χωριού το επισκεύασε με τη βοήθεια όσων είχαν φύγει. Σήμερα στη μία αίθουσα στεγάζεται ένα μικρό μουσείο, με τα παλιά θρανία, τις πλάκες και φωτογραφίες των μαθητών, και τα καλοκαίρια γίνονται εκεί μαθήματα ζωγραφικής για τα παιδιά που έρχονται διακοπές.
Περίπου 210 λέξεις, τέσσερις παράγραφοι.
Βήμα 1: ένας πλαγιότιτλος για κάθε παράγραφο
Ο πλαγιότιτλος είναι ένας μικρός τίτλος δίπλα στην παράγραφο, που λέει την ιδέα της όλης. Για να είναι καλός:
- Καλύπτει όλη την παράγραφο, όχι μια λεπτομέρειά της. «Τα σκαμνιά» είναι πολύ στενός για την πρώτη παράγραφο.
- Δεν είναι πιο πλατύς από την παράγραφο. «Η ιστορία του σχολείου» ταιριάζει σε όλο το κείμενο, όχι σε μία παράγραφο.
- Είναι σύντομος, συνήθως ονοματική φράση, όχι ολόκληρη πρόταση: «Η δύσκολη καθημερινότητα των μαθητών», όχι «Τα παιδιά περνούσαν δύσκολα στο σχολείο».
Βήμα 2: η ιεραρχία
Οι τέσσερις πλαγιότιτλοι δεν έχουν όλοι το ίδιο βάρος. Ρώτα: τι λέει το κείμενο συνολικά; Το σχολείο γεννήθηκε, έζησε, πέθανε και ξαναζωντάνεψε. Αυτό είναι το θέμα, και οι παράγραφοι είναι οι σταθμοί του.
Μέσα σε κάθε παράγραφο, πάλι, υπάρχουν τρία επίπεδα:
| Επίπεδο | Παράδειγμα από την παράγραφο 3 | Στην περίληψη; |
|---|---|---|
| Η ιδέα | το σχολείο έκλεισε επειδή το χωριό άδειασε | πάντα |
| Ό,τι τη στηρίζει | οι οικογένειες έφυγαν για δουλειά μετά το 1960 | συνήθως, σύντομα |
| Λεπτομέρεια | από σαράντα μαθητές σε δεκαπέντε, ύστερα πέντε | όχι |
Βήμα 3: τρία εργαλεία συμπύκνωσης
Γενίκευση: μια λίστα γίνεται μία λέξη. Το κούτσουρο, η πλάκα, τα δανεικά βιβλία → «με λίγα μέσα».
Ονοματοποίηση: μια ολόκληρη πρόταση γίνεται ουσιαστικό.
| Στο κείμενο | Με ονοματοποίηση |
|---|---|
| οι οικογένειες άρχισαν να φεύγουν για την πόλη | η φυγή των οικογενειών |
| ο σύλλογος το επισκεύασε | μετά την επισκευή του |
| οι μαθητές από σαράντα έγιναν πέντε | η μείωση των μαθητών |
Ένωση: δύο παράγραφοι με συγγενικές ιδέες γίνονται μία πρόταση. Η 1 και η 2 μαζί: «χτίστηκε το 1928 ως μονοθέσιο σχολείο, όπου τα παιδιά μάθαιναν σε δύσκολες συνθήκες».
Βήμα 4: γράφω
Η περίληψη ανοίγει με μια εισαγωγική περίοδο που λέει το θέμα: Το κείμενο αναφέρεται σε…, Το κείμενο παρουσιάζει…. Ακολουθούν οι ιδέες, με τη σειρά και το βάρος τους, δεμένες μεταξύ τους.
Παράδειγμα 1
Γράψε την περίληψη του κειμένου «Το σχολείο της Άνω Ραχούλας», σε περίπου 70–80 λέξεις.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Θέμα και εισαγωγική περίοδος: η ιστορία ενός σχολείου που έκλεισε και ξαναζωντάνεψε. «Το κείμενο παρουσιάζει την ιστορία του σχολείου ενός μικρού ορεινού χωριού.»
Ένωση των παραγράφων 1 και 2, με γενίκευση: «Χτίστηκε το 1928, είχε μία αίθουσα για όλες τις τάξεις, και οι μαθητές του μάθαιναν με λίγα μέσα και σε δύσκολες συνθήκες.»
Παράγραφος 3, με ονοματοποίηση και αίτιο: «Μετά το 1960 όμως, η φυγή των οικογενειών προς την πόλη και το εξωτερικό άδειασε το χωριό, και το σχολείο έκλεισε το 1987.»
Παράγραφος 4: «Πρόσφατα ο σύλλογος του χωριού επισκεύασε το κτίριο, που σήμερα στεγάζει μουσείο και φιλοξενεί καλοκαιρινά μαθήματα για παιδιά.»
Σύνολο περίπου 75 λέξεις, για κείμενο 210 λέξεων: λίγο πάνω από το ένα τρίτο. Λείπουν τα σκαμνιά, το κούτσουρο, οι αριθμοί των μαθητών. Δεν λείπει καμία ιδέα.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 2
Ένας συμμαθητής σου έδωσε για την παράγραφο 2 τον πλαγιότιτλο «Το κούτσουρο για τη σόμπα». Γιατί δεν είναι καλός, και ποιος θα ήταν καλύτερος;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το κούτσουρο είναι ένα από τα τέσσερα πράγματα της παραγράφου. Οι πλάκες, τα δανεικά βιβλία και η δουλειά στα χωράφια μένουν έξω.
Ρωτάμε τι κοινό έχουν και τα τέσσερα: όλα δείχνουν ότι η μέρα των μαθητών ήταν δύσκολη.
Καλύτερος πλαγιότιτλος: «Οι δύσκολες συνθήκες της σχολικής ζωής». Είναι ονοματική φράση και καλύπτει όλη την παράγραφο.
Παράδειγμα 3
Συμπύκνωσε με ονοματοποίηση: «Επειδή οι δρόμοι του χωριού ήταν χωμάτινοι και χιόνιζε συχνά, τον χειμώνα πολλές φορές οι μαθητές δεν μπορούσαν να φτάσουν στο σχολείο.»
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Βρίσκουμε τις δύο ιδέες: αιτία (κακοί δρόμοι, χιόνι) και αποτέλεσμα (οι μαθητές έλειπαν).
Κάνουμε την αιτία ουσιαστικά: «οι κακοί δρόμοι και το χιόνι». Κάνουμε και το αποτέλεσμα ουσιαστικό: «οι απουσίες».
«Οι κακοί δρόμοι και το χιόνι προκαλούσαν συχνές απουσίες τον χειμώνα.» Από 22 λέξεις σε 11, χωρίς να χαθεί η σχέση αιτίας και αποτελέσματος.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Γενίκευσε σε μία φράση: «έφερε μολύβια, γόμες, χάρακες και τετράδια».
Τα κατάφερες;
- Να βάζεις σε κάθε παράγραφο έναν πλαγιότιτλο που καλύπτει όλη την ιδέα της.
- Να ιεραρχείς τις ιδέες ενός κειμένου: ποια είναι το θέμα, ποιες το στηρίζουν, ποιες είναι λεπτομέρειες.
- Να συμπυκνώνεις με γενίκευση, με ονοματοποίηση και με ένωση παραγράφων.
- Να γράφεις περίληψη περίπου στο ένα τρίτο του κειμένου, με εισαγωγική περίοδο και συνδετικές λέξεις.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.