Συνοχή και συνδετικές λέξεις
Λέξεις που δένουν τις προτάσεις και τις παραγράφους σε ένα κείμενο.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Νεοελληνική Γλώσσα Β΄ Γυμνασίου, 2 ενότητες · Γραμματική Νέας Ελληνικής Γλώσσας Α΄, Β΄, Γ΄ Γυμνασίου, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς τι είναι η συνοχή ενός κειμένου και με ποια μέσα επιτυγχάνεται.
- Να διαλέγεις τη συνδετική λέξη που δείχνει τη σωστή σχέση: χρόνο, αιτία, αποτέλεσμα, αντίθεση, διασάφηση.
- Να χρησιμοποιείς αντωνυμίες, συνώνυμα και γενικότερες λέξεις για να μην επαναλαμβάνεσαι, χωρίς να μπερδεύεις τον αναγνώστη.
- Να δένεις μια παράγραφο με την προηγούμενη με μεταβατική φράση.
Προτάσεις που κρατιούνται από το χέρι
Διάβασε δύο εκδοχές της ίδιας είδησης. Γράφτηκαν για την ενότητα.
Α. Ο Νίκος βρήκε ένα σκυλάκι στην αυλή του σχολείου. Ο Νίκος το πήγε στο γραφείο. Το σκυλάκι έτρεμε. Ο διευθυντής τηλεφώνησε στον δήμο. Ο δήμος έστειλε υπάλληλο. Το σκυλάκι βρήκε σπίτι.
Β. Ο Νίκος βρήκε ένα σκυλάκι στην αυλή του σχολείου. Επειδή το ζωάκι έτρεμε, το πήγε αμέσως στο γραφείο. Εκεί ο διευθυντής τηλεφώνησε στον δήμο, ο οποίος έστειλε υπάλληλο. Λίγες μέρες αργότερα, ο μικρός επισκέπτης βρήκε σπίτι.
Τα γεγονότα είναι ίδια. Η πρώτη εκδοχή όμως είναι μια σειρά από σκόρπια κομμάτια· η δεύτερη είναι κείμενο. Αυτό που τα δένει λέγεται συνοχή.
1. Οι συνδετικές λέξεις λένε τη σχέση
Στη ΣΤ΄ Δημοτικού είδες τις συνδετικές λέξεις ενός επιχειρηματολογικού κειμένου: πρώτα απ' όλα, επιπλέον, για παράδειγμα, από την άλλη, συνεπώς. Τώρα ο πίνακας μεγαλώνει, γιατί τα κείμενα δεν είναι μόνο επιχειρήματα:
| Σχέση | Λέξεις και φράσεις |
|---|---|
| Χρόνος, σειρά | αρχικά, έπειτα, στη συνέχεια, στο μεταξύ, τελικά, λίγο αργότερα |
| Αιτία | επειδή, γιατί, αφού, καθώς, εξαιτίας, λόγω |
| Αποτέλεσμα, συμπέρασμα | γι' αυτό, έτσι, επομένως, άρα, συνεπώς, με αποτέλεσμα |
| Αντίθεση | όμως, ωστόσο, αλλά, αντίθετα, ενώ, παρ' όλα αυτά |
| Προσθήκη | επίσης, επιπλέον, ακόμη, εκτός από αυτό |
| Διασάφηση | δηλαδή, με άλλα λόγια, πιο συγκεκριμένα |
Μια συνδετική λέξη δεν είναι διακόσμηση. Λέει στον αναγνώστη τι σκέφτεσαι. Αν διαλέξεις λάθος, λες κάτι άλλο από αυτό που εννοείς:
- «Έβρεχε, γι' αυτό πήγαμε εκδρομή.» Η βροχή έγινε η αιτία της εκδρομής!
- «Έβρεχε, όμως πήγαμε εκδρομή.» Η βροχή είναι εμπόδιο που ξεπεράσαμε.
2. Λέξεις που δείχνουν πίσω
Η αντωνυμία το στο «το πήγε στο γραφείο» δεν λέει τίποτα μόνη της. Ο αναγνώστης γυρίζει πίσω και βρίσκει σε τι αναφέρεται: στο σκυλάκι. Αυτή η σιωπηλή κίνηση πίσω δένει τις δύο προτάσεις.
Το ίδιο κάνουν το εκεί (στο γραφείο), το τότε, το ο οποίος (ο δήμος).
3. Επανάληψη με παραλλαγή
Στην εκδοχή Α ο «Νίκος» και το «σκυλάκι» επαναλαμβάνονται ξανά και ξανά. Στη Β το σκυλάκι γίνεται ζωάκι, ύστερα ο μικρός επισκέπτης. Ο αναγνώστης καταλαβαίνει ότι μιλάμε για το ίδιο πράγμα, και το κείμενο δεν κουράζει.
Τρεις τρόποι:
- Συνώνυμο: σκυλάκι → κουτάβι
- Γενικότερη λέξη: σκυλάκι → ζώο, ζωάκι
- Περιγραφική φράση: σκυλάκι → ο μικρός επισκέπτης
Η επανάληψη της ίδιας λέξης δεν είναι πάντα λάθος. Σε έναν ορισμό ή σε μια οδηγία, όπου η ακρίβεια μετράει περισσότερο, η ίδια λέξη είναι πιο ασφαλής από ένα συνώνυμο που μπορεί να μπερδέψει.
Συνοχή ανάμεσα σε παραγράφους
Η καινούρια παράγραφος δεν πρέπει να πέφτει από τον ουρανό. Η πρώτη της φράση συχνά κοιτάζει πίσω και δείχνει μπροστά ταυτόχρονα. Λέγεται μεταβατική φράση ή μεταβατική περίοδος:
- «Εκτός από τα οφέλη για την υγεία, το ποδήλατο προστατεύει και το περιβάλλον.» (πίσω: η υγεία· μπροστά: το περιβάλλον)
- «Όλα αυτά όμως έχουν και ένα κόστος.» (πίσω: όσα ειπώθηκαν· μπροστά: το κόστος)
Ποια λέξη ταιριάζει;
Συχνά δύο ή τρεις συνδετικές λέξεις ταιριάζουν στο ίδιο κενό, γιατί δείχνουν την ίδια σχέση. Άλλες αλλάζουν εντελώς το νόημα.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Δέσε τις προτάσεις σε μία περίοδο, ώστε να φαίνεται η σχέση τους: «Ο αγώνας αναβλήθηκε. Το γήπεδο είχε πλημμυρίσει.»
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Βρίσκουμε τη σχέση: η πλημμύρα ήρθε πρώτη και προκάλεσε την αναβολή. Η δεύτερη πρόταση είναι η αιτία.
Λέξη για αιτία: επειδή ή γιατί.
«Ο αγώνας αναβλήθηκε, επειδή το γήπεδο είχε πλημμυρίσει.» Ή, με το αποτέλεσμα στο τέλος: «Το γήπεδο είχε πλημμυρίσει, γι' αυτό ο αγώνας αναβλήθηκε.»
Παράδειγμα 2
Διόρθωσε την επανάληψη: «Η Μαρία αγόρασε ένα ποδήλατο. Το ποδήλατο ήταν κόκκινο. Η Μαρία πήγαινε με το ποδήλατο στο σχολείο.»
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το «ποδήλατο» εμφανίζεται τρεις φορές και η «Μαρία» δύο. Το κείμενο σκοντάφτει.
Ενώνουμε τις δύο πρώτες: το «ήταν κόκκινο» γίνεται επίθετο, «ένα κόκκινο ποδήλατο».
Στην τρίτη βάζουμε αντωνυμία και γενικότερη λέξη, και μια λέξη χρόνου: «Η Μαρία αγόρασε ένα κόκκινο ποδήλατο. Από τότε πήγαινε στο σχολείο με το καινούριο της όχημα.» Η Μαρία είναι το μόνο πρόσωπο, οπότε το υποκείμενο που λείπει δεν μπερδεύει κανέναν.
Παράδειγμα 3
Μια παράγραφος μιλούσε για τα οφέλη του σχολικού κήπου στη μάθηση. Γράψε μεταβατική φράση για την επόμενη, που θα μιλήσει για τις δυσκολίες του.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η φράση πρέπει να κοιτάζει πίσω (τα οφέλη) και να δείχνει μπροστά (τις δυσκολίες).
Η σχέση ανάμεσά τους είναι αντίθεση: οφέλη απέναντι σε δυσκολίες.
«Παρά τα οφέλη του όμως, ο σχολικός κήπος έχει και δυσκολίες.» Ο αναγνώστης ξέρει από την πρώτη λέξη ότι αλλάζει πλευρά.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Τι σχέση δείχνει το «στο μεταξύ»;
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς τι είναι η συνοχή ενός κειμένου και με ποια μέσα επιτυγχάνεται.
- Να διαλέγεις τη συνδετική λέξη που δείχνει τη σωστή σχέση: χρόνο, αιτία, αποτέλεσμα, αντίθεση, διασάφηση.
- Να χρησιμοποιείς αντωνυμίες, συνώνυμα και γενικότερες λέξεις για να μην επαναλαμβάνεσαι, χωρίς να μπερδεύεις τον αναγνώστη.
- Να δένεις μια παράγραφο με την προηγούμενη με μεταβατική φράση.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.