Ο ορισμός
Οριστέα έννοια, γένος και ειδοποιός διαφορά.
30 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να βρίσκεις σε έναν ορισμό την οριστέα έννοια, το γένος και την ειδοποιό διαφορά.
- Να γράφεις δικούς σου ορισμούς με αυτά τα τρία μέρη.
- Να αναγνωρίζεις έναν ορισμό που είναι πολύ πλατύς, πολύ στενός ή κυκλικός, και να τον διορθώνεις.
- Να ξεχωρίζεις τον ορισμό από την περιγραφή και από τη μεταφορά.
Τι ακριβώς είναι;
Στο Γυμνάσιο κάθε μάθημα έχει τους ορισμούς του. Στη Γεωγραφία: «χερσόνησος είναι…». Στα Μαθηματικά: «τρίγωνο είναι…». Στη Γραμματική: «ρήμα είναι…». Πίσω από όλους κρύβεται το ίδιο καλούπι, και αν το μάθεις, μπορείς και να διαβάζεις έναν ορισμό σωστά και να γράφεις δικούς σου.
Πάρε έναν ορισμό από τη Γεωγραφία:
Χερσόνησος είναι κομμάτι ξηράς που βρέχεται από θάλασσα από τρεις πλευρές.
Έχει τρία μέρη:
| Μέρος | Στο παράδειγμα | Τι κάνει |
|---|---|---|
| Οριστέα έννοια | χερσόνησος | η λέξη που ορίζεται |
| Γένος | κομμάτι ξηράς | η ευρύτερη ομάδα όπου ανήκει |
| Ειδοποιός διαφορά | που βρέχεται από θάλασσα από τρεις πλευρές | αυτό που την ξεχωρίζει από τα άλλα μέλη της ομάδας |
Δες πώς δουλεύει η ειδοποιός διαφορά. Στην ομάδα «κομμάτια ξηράς» ανήκουν και το νησί και η ήπειρος και η χερσόνησος. Το νησί βρέχεται από όλες τις πλευρές· η χερσόνησος από τρεις, και από την τέταρτη ενώνεται με την υπόλοιπη στεριά. Αυτή είναι η διαφορά που κάνει τη χερσόνησο είδος από μόνη της: η ειδοποιός («που φτιάχνει είδος») διαφορά.
Μερικοί ορισμοί από άλλα μαθήματα:
| Οριστέα έννοια | Γένος | Ειδοποιός διαφορά |
|---|---|---|
| Τρίγωνο είναι | πολύγωνο | με τρεις πλευρές. |
| Θηλαστικά είναι | τα ζώα | που θηλάζουν τα μικρά τους. |
| Θερμόμετρο είναι | όργανο | που μετράει τη θερμοκρασία. |
| Ψαλίδι είναι | εργαλείο κοπής | με δύο λεπίδες που κλείνουν η μία πάνω στην άλλη. |
Τέσσερα λάθη
Πολύ πλατύς
Η καρέκλα είναι έπιπλο για να κάθεσαι.
Ο ορισμός ταιριάζει και στον καναπέ, και στο σκαμνί, και στην πολυθρόνα. Η «διαφορά» δεν ξεχωρίζει τίποτα. Διόρθωση: πρόσθεσε αυτό που έχει μόνο η καρέκλα: κάθισμα για ένα άτομο, με πλάτη, χωρίς μπράτσα.
Πολύ στενός
Τα θηλαστικά είναι ζώα με τρίχωμα που θηλάζουν τα μικρά τους και ζουν στη στεριά.
Η φάλαινα και το δελφίνι είναι θηλαστικά, αλλά ζουν στη θάλασσα. Ο ορισμός αφήνει έξω μέλη που ανήκουν μέσα. Διόρθωση: κράτα μόνο ό,τι ισχύει για όλα τα θηλαστικά.
Κυκλικός
Ο ποδηλάτης είναι αυτός που είναι ποδηλάτης.
Ο ορισμός χρησιμοποιεί την ίδια τη λέξη που ορίζει, οπότε ο αναγνώστης δεν μαθαίνει τίποτα. Ένας τέτοιος κύκλος κρύβεται συχνά πιο καλά: «Η φιλία είναι η σχέση ανάμεσα σε φίλους.» Αν δεν ξέρεις τι είναι φιλία, δεν ξέρεις ούτε ποιος είναι φίλος.
Μεταφορά ή γνώμη αντί για ορισμό
Η θάλασσα είναι ο γαλάζιος καθρέφτης του ουρανού.
Ωραία φράση για ένα ποίημα, αλλά δεν λέει ούτε γένος ούτε διαφορά. Το ίδιο και ο ορισμός-γνώμη: «Το σχολείο είναι το πιο βαρετό μέρος του κόσμου.» Ένας ορισμός πρέπει να ισχύει για όποιον τον διαβάσει, όχι μόνο για όποιον τον έγραψε.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Βρες τα τρία μέρη του ορισμού: «Η ψηφοφορία είναι διαδικασία με την οποία μια ομάδα παίρνει απόφαση μετρώντας τις προτιμήσεις των μελών της.»
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Παράδειγμα 2
Διόρθωσε τον ορισμό, που είναι πολύ πλατύς: «Το ποδήλατο είναι όχημα.»
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Παράδειγμα 3
Γράψε ορισμό για τη λέξη «βιβλιοθήκη», με την έννοια του χώρου.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ασκήσεις
Πρώτα ερωτήσεις με επιλογές: διαλέγεις, πατάς «Έλεγξε» και μαθαίνεις αμέσως αν το βρήκες και γιατί. Στο τέλος, λίγες ασκήσεις χωρίς επιλογές — εκεί κρύβεται μόνο η απάντηση.
Τα κατάφερες;
- Να βρίσκεις σε έναν ορισμό την οριστέα έννοια, το γένος και την ειδοποιό διαφορά.
- Να γράφεις δικούς σου ορισμούς με αυτά τα τρία μέρη.
- Να αναγνωρίζεις έναν ορισμό που είναι πολύ πλατύς, πολύ στενός ή κυκλικός, και να τον διορθώνεις.
- Να ξεχωρίζεις τον ορισμό από την περιγραφή και από τη μεταφορά.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.