Το υποκείμενο
Οι μορφές του, η συμφωνία με το ρήμα, και τα απρόσωπα που δεν έχουν πρόσωπο.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Νεοελληνική Γλώσσα Β΄ Γυμνασίου, 1 ενότητα · Γραμματική Νέας Ελληνικής Γλώσσας Α΄, Β΄, Γ΄ Γυμνασίου, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να αναγνωρίζεις τις μορφές του υποκειμένου: λέξη, φράση, ουσιαστικοποιημένη λέξη ή ολόκληρη πρόταση.
- Να κάνεις σωστή συμφωνία ρήματος με περισσότερα υποκείμενα διαφορετικών προσώπων.
- Να βρίσκεις το υποκείμενο των απρόσωπων ρημάτων και εκφράσεων.
- Να γράφεις σωστά τα «πρέπει» και «πρόκειται», που δεν έχουν πληθυντικό.
Τι ξέρεις ήδη, και τι προστίθεται
Από το Δημοτικό ξέρεις ότι το υποκείμενο είναι αυτός για τον οποίο μιλάει το ρήμα, ότι μπαίνει σε ονομαστική, ότι συμφωνεί με το ρήμα σε πρόσωπο και αριθμό, και ότι λίγα ρήματα, όπως το «βρέχει», δεν έχουν υποκείμενο.
Εδώ προχωράμε σε τρία ερωτήματα: τι μορφή μπορεί να έχει το υποκείμενο, πώς συμφωνεί το ρήμα όταν τα υποκείμενα είναι πολλά και διαφορετικά, και ποιο είναι το υποκείμενο στα απρόσωπα ρήματα.
Οι μορφές του υποκειμένου
Υποκείμενο δεν είναι μόνο ένα ουσιαστικό. Είναι ό,τι απαντάει στην ερώτηση «ποιος;» ή «τι;» μπροστά από το ρήμα:
| Μορφή | Παράδειγμα (υποκείμενο με τα μαύρα) |
|---|---|
| ουσιαστικό ή ονοματική φράση | Η καινούρια βιβλιοθήκη ανοίγει το Σάββατο. |
| αντωνυμία | Κάποιος άφησε ανοιχτό το φως. |
| επίθετο ή μετοχή με άρθρο | Οι ενδιαφερόμενοι να γραφτούν ως την Παρασκευή. |
| αριθμητικό με άρθρο | Το επτά είναι πρώτος αριθμός. |
| άκλιτη λέξη με άρθρο | Το αύριο μας φαίνεται μακρινό. |
| ολόκληρη πρόταση | Όποιος βιάζεται σκοντάφτει. · Είναι φανερό ότι κουράστηκες. |
Οι λέξεις που δεν είναι ουσιαστικά και παίρνουν άρθρο για να γίνουν υποκείμενο λέγονται ουσιαστικοποιημένες.
Συμφωνία: τα δύσκολα
Το ρήμα συμφωνεί με το υποκείμενο σε πρόσωπο και αριθμό. Οι δύσκολες περιπτώσεις είναι τρεις.
Πολλά υποκείμενα, διαφορετικά πρόσωπα. Το ρήμα μπαίνει στον πληθυντικό, και το πρόσωπο το κερδίζει το «πιο κοντινό» στον ομιλητή: το α΄ νικάει το β΄ και το γ΄, το β΄ νικάει το γ΄.
| Υποκείμενα | Ρήμα | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| εγώ + εσύ / αυτός | α΄ πληθυντικό (εμείς) | Εγώ και η Άννα πήγαμε σινεμά. |
| εσύ + αυτός | β΄ πληθυντικό (εσείς) | Εσύ κι ο Νίκος θα έρθετε νωρίτερα. |
| αυτός + αυτός | γ΄ πληθυντικό (αυτοί) | Ο Νίκος κι η Άννα έφυγαν. |
Περιληπτικά ουσιαστικά. Λέξεις όπως «ο κόσμος», «η ομάδα», «το κοινό», «ο λαός» σημαίνουν πολλούς, αλλά είναι γραμματικά ενικός: «Το κοινό χειροκρότησε όρθιο.»
Πληθυντικός ευγενείας. Όταν μιλάμε ευγενικά σε ένα πρόσωπο, το ρήμα πάει στον πληθυντικό, αλλά το επίθετο ή η μετοχή που μιλάει για το πρόσωπο αυτό μένει στον ενικό: «Κυρία Ιωάννου, είστε έτοιμη;» «Κύριε Παππά, είστε κουρασμένος;»
Τα απρόσωπα ρήματα
Μερικά ρήματα χρησιμοποιούνται μόνο, ή σε μια σημασία τους, στο γ΄ ενικό, χωρίς πρόσωπο που κάνει την πράξη. Λέγονται απρόσωπα.
| Ομάδα | Παραδείγματα | Υποκείμενο |
|---|---|---|
| υπάρχουν μόνο σε γ΄ ενικό | πρέπει, πρόκειται, επείγει | η πρόταση που ακολουθεί: Πρέπει να φύγουμε. |
| γ΄ ενικό κανονικών ρημάτων | αξίζει, μπορεί, συμφέρει, φτάνει | η πρόταση: Αξίζει να το δεις. |
| γ΄ ενικό σε -εται | φαίνεται, χρειάζεται, επιτρέπεται, απαγορεύεται | η πρόταση: Φαίνεται ότι θα βρέξει. |
| φυσικά φαινόμενα | βρέχει, χιονίζει, αστράφτει, βραδιάζει | κανένα |
Ίδια δουλειά κάνουν και οι απρόσωπες εκφράσεις, με το «είναι» και ένα επίθετο ή ουσιαστικό: «Είναι κρίμα που δεν ήρθες», «Είναι ανάγκη να βιαστούμε», «Είναι σίγουρο ότι θα κερδίσουν». Και εδώ υποκείμενο είναι η πρόταση: τι είναι κρίμα; — που δεν ήρθες.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Βρες το υποκείμενο κάθε ρήματος: «Είναι απίστευτο ότι οι κάτοικοι του χωριού έχτισαν μόνοι τους το σχολείο.»
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Τα ρήματα είναι δύο: είναι (απίστευτο) και έχτισαν.
Για το «έχτισαν»: ποιοι έχτισαν; «οι κάτοικοι του χωριού». Ονοματική φράση, στον πληθυντικό, όπως και το ρήμα.
Για το «είναι απίστευτο»: τι είναι απίστευτο; «ότι οι κάτοικοι του χωριού έχτισαν μόνοι τους το σχολείο». Είναι απρόσωπη έκφραση, και υποκείμενό της είναι ολόκληρη η πρόταση με το «ότι».
Παράδειγμα 2
Διόρθωσε: «Πρόκεινται για δύο διαφορετικές απόψεις, που πρέπουν να ακουστούν.»
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το «πρόκειται» είναι απρόσωπο και υπάρχει μόνο στο γ΄ ενικό. Το «δύο διαφορετικές απόψεις» δεν είναι υποκείμενό του· είναι μέρος της φράσης «για…». Άρα: «Πρόκειται για δύο διαφορετικές απόψεις».
Το «πρέπει» επίσης δεν έχει πληθυντικό. Υποκείμενό του είναι το «να ακουστούν»· ο πληθυντικός φαίνεται εκεί, όχι στο «πρέπει».
«Πρόκειται για δύο διαφορετικές απόψεις, που πρέπει να ακουστούν.»
Παράδειγμα 3
Συμπλήρωσε με αόριστο: «Εσύ κι εγώ … (χάνω) τον αγώνα, αλλά εσύ κι ο Τάσος … (κερδίζω) το κύπελλο του τουρνουά.»
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Στο πρώτο κενό τα υποκείμενα είναι «εσύ» και «εγώ». Το α΄ πρόσωπο νικάει: α΄ πληθυντικό, «χάσαμε».
Στο δεύτερο κενό τα υποκείμενα είναι «εσύ» και «ο Τάσος». Το β΄ νικάει το γ΄: β΄ πληθυντικό, «κερδίσατε».
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Βρες το υποκείμενο: «Στο τέλος του δρόμου φάνηκαν τα πρώτα σπίτια του χωριού.»
Τα κατάφερες;
- Να αναγνωρίζεις τις μορφές του υποκειμένου: λέξη, φράση, ουσιαστικοποιημένη λέξη ή ολόκληρη πρόταση.
- Να κάνεις σωστή συμφωνία ρήματος με περισσότερα υποκείμενα διαφορετικών προσώπων.
- Να βρίσκεις το υποκείμενο των απρόσωπων ρημάτων και εκφράσεων.
- Να γράφεις σωστά τα «πρέπει» και «πρόκειται», που δεν έχουν πληθυντικό.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.