Το υποκείμενο
Οι μορφές του, η συμφωνία με το ρήμα, και τα απρόσωπα που δεν έχουν πρόσωπο.
30 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να αναγνωρίζεις τις μορφές του υποκειμένου: λέξη, φράση, ουσιαστικοποιημένη λέξη ή ολόκληρη πρόταση.
- Να κάνεις σωστή συμφωνία ρήματος με περισσότερα υποκείμενα διαφορετικών προσώπων.
- Να βρίσκεις το υποκείμενο των απρόσωπων ρημάτων και εκφράσεων.
- Να γράφεις σωστά τα «πρέπει» και «πρόκειται», που δεν έχουν πληθυντικό.
Τι ξέρεις ήδη, και τι προστίθεται
Από το Δημοτικό ξέρεις ότι το υποκείμενο είναι αυτός για τον οποίο μιλάει το ρήμα, ότι μπαίνει σε ονομαστική, ότι συμφωνεί με το ρήμα σε πρόσωπο και αριθμό, και ότι λίγα ρήματα, όπως το «βρέχει», δεν έχουν υποκείμενο.
Εδώ προχωράμε σε τρία ερωτήματα: τι μορφή μπορεί να έχει το υποκείμενο, πώς συμφωνεί το ρήμα όταν τα υποκείμενα είναι πολλά και διαφορετικά, και ποιο είναι το υποκείμενο στα απρόσωπα ρήματα.
Οι μορφές του υποκειμένου
Υποκείμενο δεν είναι μόνο ένα ουσιαστικό. Είναι ό,τι απαντάει στην ερώτηση «ποιος;» ή «τι;» μπροστά από το ρήμα:
| Μορφή | Παράδειγμα (υποκείμενο με τα μαύρα) |
|---|---|
| ουσιαστικό ή ονοματική φράση | Η καινούρια βιβλιοθήκη ανοίγει το Σάββατο. |
| αντωνυμία | Κάποιος άφησε ανοιχτό το φως. |
| επίθετο ή μετοχή με άρθρο | Οι ενδιαφερόμενοι να γραφτούν ως την Παρασκευή. |
| αριθμητικό με άρθρο | Το επτά είναι πρώτος αριθμός. |
| άκλιτη λέξη με άρθρο | Το αύριο μας φαίνεται μακρινό. |
| ολόκληρη πρόταση | Όποιος βιάζεται σκοντάφτει. · Είναι φανερό ότι κουράστηκες. |
Οι λέξεις που δεν είναι ουσιαστικά και παίρνουν άρθρο για να γίνουν υποκείμενο λέγονται ουσιαστικοποιημένες.
Συμφωνία: τα δύσκολα
Το ρήμα συμφωνεί με το υποκείμενο σε πρόσωπο και αριθμό. Οι δύσκολες περιπτώσεις είναι τρεις.
Πολλά υποκείμενα, διαφορετικά πρόσωπα. Το ρήμα μπαίνει στον πληθυντικό, και το πρόσωπο το κερδίζει το «πιο κοντινό» στον ομιλητή: το α΄ νικάει το β΄ και το γ΄, το β΄ νικάει το γ΄.
| Υποκείμενα | Ρήμα | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| εγώ + εσύ / αυτός | α΄ πληθυντικό (εμείς) | Εγώ και η Άννα πήγαμε σινεμά. |
| εσύ + αυτός | β΄ πληθυντικό (εσείς) | Εσύ κι ο Νίκος θα έρθετε νωρίτερα. |
| αυτός + αυτός | γ΄ πληθυντικό (αυτοί) | Ο Νίκος κι η Άννα έφυγαν. |
Περιληπτικά ουσιαστικά. Λέξεις όπως «ο κόσμος», «η ομάδα», «το κοινό», «ο λαός» σημαίνουν πολλούς, αλλά είναι γραμματικά ενικός: «Το κοινό χειροκρότησε όρθιο.»
Πληθυντικός ευγενείας. Όταν μιλάμε ευγενικά σε ένα πρόσωπο, το ρήμα πάει στον πληθυντικό, αλλά το επίθετο ή η μετοχή που μιλάει για το πρόσωπο αυτό μένει στον ενικό: «Κυρία Ιωάννου, είστε έτοιμη;» «Κύριε Παππά, είστε κουρασμένος;»
Τα απρόσωπα ρήματα
Μερικά ρήματα χρησιμοποιούνται μόνο, ή σε μια σημασία τους, στο γ΄ ενικό, χωρίς πρόσωπο που κάνει την πράξη. Λέγονται απρόσωπα.
| Ομάδα | Παραδείγματα | Υποκείμενο |
|---|---|---|
| υπάρχουν μόνο σε γ΄ ενικό | πρέπει, πρόκειται, επείγει | η πρόταση που ακολουθεί: Πρέπει να φύγουμε. |
| γ΄ ενικό κανονικών ρημάτων | αξίζει, μπορεί, συμφέρει, φτάνει | η πρόταση: Αξίζει να το δεις. |
| γ΄ ενικό σε -εται | φαίνεται, χρειάζεται, επιτρέπεται, απαγορεύεται | η πρόταση: Φαίνεται ότι θα βρέξει. |
| φυσικά φαινόμενα | βρέχει, χιονίζει, αστράφτει, βραδιάζει | κανένα |
Ίδια δουλειά κάνουν και οι απρόσωπες εκφράσεις, με το «είναι» και ένα επίθετο ή ουσιαστικό: «Είναι κρίμα που δεν ήρθες», «Είναι ανάγκη να βιαστούμε», «Είναι σίγουρο ότι θα κερδίσουν». Και εδώ υποκείμενο είναι η πρόταση: τι είναι κρίμα; — που δεν ήρθες.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Βρες το υποκείμενο κάθε ρήματος: «Είναι απίστευτο ότι οι κάτοικοι του χωριού έχτισαν μόνοι τους το σχολείο.»
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Παράδειγμα 2
Διόρθωσε: «Πρόκεινται για δύο διαφορετικές απόψεις, που πρέπουν να ακουστούν.»
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Παράδειγμα 3
Συμπλήρωσε με αόριστο: «Εσύ κι εγώ … (χάνω) τον αγώνα, αλλά εσύ κι ο Τάσος … (κερδίζω) το κύπελλο του τουρνουά.»
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ασκήσεις
Πρώτα ερωτήσεις με επιλογές: διαλέγεις, πατάς «Έλεγξε» και μαθαίνεις αμέσως αν το βρήκες και γιατί. Στο τέλος, λίγες ασκήσεις χωρίς επιλογές — εκεί κρύβεται μόνο η απάντηση.
Τα κατάφερες;
- Να αναγνωρίζεις τις μορφές του υποκειμένου: λέξη, φράση, ουσιαστικοποιημένη λέξη ή ολόκληρη πρόταση.
- Να κάνεις σωστή συμφωνία ρήματος με περισσότερα υποκείμενα διαφορετικών προσώπων.
- Να βρίσκεις το υποκείμενο των απρόσωπων ρημάτων και εκφράσεων.
- Να γράφεις σωστά τα «πρέπει» και «πρόκειται», που δεν έχουν πληθυντικό.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.