Οι όροι της πρότασης

Οι τέσσερις κύριοι όροι

Στο μάθημα Ποιος, τι κάνει, τι έβρισκες το ρήμα, το υποκείμενο και το αντικείμενο με ερωτήσεις. Τώρα θα τα δεις πιο προσεκτικά, και θα προστεθεί ένα τέταρτο.

Τα κομμάτια από τα οποία είναι φτιαγμένη μια πρόταση λέγονται όροι της πρότασης. Οι πιο σημαντικοί, αυτοί που χτίζουν τον σκελετό της, λέγονται κύριοι όροι. Οι υπόλοιποι, που προσθέτουν λεπτομέρειες, είναι το θέμα του επόμενου μαθήματος.

Το υποκείμενο, πιο προσεκτικά

Το ρήμα συμφωνεί με το υποκείμενό του σε πρόσωπο και αριθμό: το παιδί τρέχει, τα παιδιά τρέχουν. Αυτή η συμφωνία σε βοηθάει να το βρεις.

• Δύο υποκείμενα ενωμένα με «και» θέλουν ρήμα στον πληθυντικό: Ο Νίκος και η Ελένη ήρθαν νωρίς.
• Το υποκείμενο μπορεί να είναι μετά το ρήμα: Ήρθε ο ταχυδρόμος. Ποιος ήρθε; Ο ταχυδρόμος.
• Το υποκείμενο μπορεί να είναι αντωνυμία: Κάποιος χτυπάει την πόρτα. Αυτή κέρδισε τον αγώνα.
• Το υποκείμενο δεν κάνει πάντα κάτι. Στο Ο καιρός είναι ζεστός ο καιρός δεν κάνει τίποτα. Είναι όμως αυτός για τον οποίο μιλάμε.

Μεταβατικά και αμετάβατα ρήματα

Μερικά ρήματα θέλουν αντικείμενο, αλλιώς η πρόταση ακούγεται λειψή. Αν πεις Η Άννα έφτιαξε, ο άλλος θα ρωτήσει «τι έφτιαξε;».

• Μεταβατικά λέγονται τα ρήματα των οποίων η ενέργεια περνάει σε κάποιον ή σε κάτι άλλο: φτιάχνω, βλέπω, κρατώ, στέλνω, αγαπώ. Παίρνουν αντικείμενο.
• Αμετάβατα λέγονται τα ρήματα των οποίων η ενέργεια μένει σε αυτόν που την κάνει: κοιμάμαι, πέφτω, φεύγω, κάθομαι, στέκομαι. Δεν παίρνουν αντικείμενο.

Για να τα ξεχωρίσεις, βάλε μετά το ρήμα ένα «κάτι» ή ένα «κάποιον». Το βλέπω κάτι στέκει: μεταβατικό. Το πέφτω κάτι δεν στέκει: αμετάβατο.

Ένα μεταβατικό ρήμα μπορεί καμιά φορά να μην έχει γραμμένο αντικείμενο: Η Άννα διαβάζει. Παραμένει μεταβατικό, γιατί μπορεί να πάρει: διαβάζει ένα βιβλίο. Και μερικά ρήματα είναι άλλοτε το ένα και άλλοτε το άλλο: Η πόρτα άνοιξε. (αμετάβατο) · Ο Νίκος άνοιξε την πόρτα. (μεταβατικό).

Άμεσο και έμμεσο αντικείμενο

Το αντικείμενο που ήξερες ως τώρα λέγεται άμεσο. Δέχεται κατευθείαν την ενέργεια και είναι σε αιτιατική: Ο Πέτρος έστειλε ένα γράμμα. Μπορεί να είναι και αντωνυμία: Το έστειλε χθες.

Μερικά ρήματα, όπως το δίνω, το στέλνω, το λέω, το δείχνω και το χαρίζω, έχουν και δεύτερο αντικείμενο: σε ποιον πηγαίνει αυτό που δίνεις ή στέλνεις. Αυτό λέγεται έμμεσο αντικείμενο, και έχει δύο μορφές:

• σε + αιτιατική: Ο Πέτρος έστειλε ένα γράμμα στη γιαγιά του.
• γενική, συνήθως αντωνυμία: Ο Πέτρος της έστειλε ένα γράμμα.

Δεν είναι κάθε «σε» έμμεσο αντικείμενο. Στο Ο Πέτρος πήγε στο σχολείο το «στο σχολείο» λέει πού πήγε, δεν λέει σε ποιον πήγε κάτι.

Το κατηγορούμενο

Μερικά ρήματα δεν λένε καμία ενέργεια. Απλώς συνδέουν το υποκείμενο με μια λέξη που λέει τι είναι ή πώς είναι. Λέγονται συνδετικά ρήματα:

είμαι, γίνομαι, φαίνομαι, λέγομαι, ονομάζομαι, εκλέγομαι

Η λέξη που συνδέεται με το υποκείμενο λέγεται κατηγορούμενο. Μπορεί να είναι επίθετο, ουσιαστικό ή μετοχή σε -μένος:

• Ο ουρανός είναι γκρίζος.
• Η Κατερίνα έγινε γιατρός.
• Ο σκύλος μας λέγεται Μπόμπος.
• Τα άλογα φαίνονται κουρασμένα.
• Ο Γιάννης εκλέχτηκε πρόεδρος της τάξης.

Το κατηγορούμενο του υποκειμένου είναι σε ονομαστική, όπως το υποκείμενο. Όταν είναι επίθετο ή μετοχή, συμφωνεί με το υποκείμενο και σε γένος και αριθμό: ο ουρανός είναι γκρίζος, η θάλασσα είναι γκρίζα, τα σύννεφα είναι γκρίζα.

Μια πρόταση με κατηγορούμενο μοιάζει με ισότητα: ο ουρανός = γκρίζος, η Κατερίνα = γιατρός. Μια πρόταση με αντικείμενο δεν μοιάζει: στο Η Κατερίνα είδε τον γιατρό η Κατερίνα δεν είναι ο γιατρός.

Υποκείμενο, αντικείμενο ή κατηγορούμενο;

Βρες πρώτα το ρήμα. Είναι συνδετικό; Μετά ρώτα: ποιος; ποιον ή τι; τι είναι;

Τι όρος είναι;

«γιατρός» στο: Η θεία μου είναι γιατρός.

ΥποκείμενοΑντικείμενοΚατηγορούμενο

0 / 12

Τι ρήμα είναι;

Βάλε ένα «κάτι» ή ένα «κάποιον» μετά το ρήμα. Στέκει; Ή μήπως το ρήμα απλώς συνδέει;

Τι ρήμα είναι;

φτιάχνω

ΜεταβατικόΑμετάβατοΣυνδετικό

0 / 12

Ας το δούμε σε προτάσεις

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση