Αντωνυμίες
Προσωπικές, κτητικές, δεικτικές, αναφορικές, αόριστες: ποια λέξη μπαίνει στη θέση του ονόματος.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Νεοελληνική Γλώσσα Β΄ Γυμνασίου, 1 ενότητα · Γραμματική Νέας Ελληνικής Γλώσσας Α΄, Β΄, Γ΄ Γυμνασίου, §5
Θα μάθεις να
- Να ξεχωρίζεις τους δυνατούς από τους αδύνατους τύπους της προσωπικής αντωνυμίας και να ξέρεις πότε μπαίνει ο καθένας.
- Να βάζεις τους αδύνατους τύπους στη σωστή θέση γύρω από το ρήμα.
- Να διορθώνεις ασάφειες αναφοράς με «ο οποίος», «δικός του» ή επανάληψη του ονόματος.
- Να ξεχωρίζεις το «που» της αναφορικής αντωνυμίας από τον σύνδεσμο «που» και το ερωτηματικό «πού».
Τι ξέρεις ήδη, και τι προστίθεται
Τα οκτώ είδη αντωνυμιών τα ξέρεις από την Ε΄ Δημοτικού: προσωπικές, κτητικές, αυτοπαθείς, δεικτικές, αναφορικές, ερωτηματικές, αόριστες, οριστικές.
Στο Γυμνάσιο σε απασχολεί κάτι άλλο: πώς δουλεύουν οι αντωνυμίες μέσα σε ένα κείμενο. Ποιον τύπο διαλέγεις, πού τον βάζεις, και πώς σιγουρεύεσαι ότι ο αναγνώστης καταλαβαίνει σε ποιον αναφέρεται.
Δυνατοί και αδύνατοι τύποι
Η προσωπική αντωνυμία έχει δύο σειρές τύπων:
| Δυνατοί | Αδύνατοι | |
|---|---|---|
| α΄ ενικό | εγώ · εμένα | μου · με |
| β΄ ενικό | εσύ · εσένα | σου · σε |
| γ΄ ενικό | αυτός, αυτή, αυτό · αυτού, αυτής · αυτόν, αυτήν | του, της · τον, την, το |
| α΄ πληθ. | εμείς · εμάς | μας |
| β΄ πληθ. | εσείς · εσάς | σας |
| γ΄ πληθ. | αυτοί, αυτές, αυτά · αυτών · αυτούς | τους · τους, τις, τα |
Συχνά ο δυνατός και ο αδύνατος τύπος μπαίνουν μαζί, για έμφαση: «Εσένα σε ξέρω χρόνια». Το ίδιο κάνει ο αδύνατος τύπος και με ουσιαστικό: «Το βιβλίο το διάβασα». Η αντωνυμία που ξαναλέει ένα όνομα που έχει ήδη ειπωθεί λέγεται επαναληπτική. Όταν το προαναγγέλλει, πριν ειπωθεί, λέγεται προληπτική: «Τον είδα τον Θοδωρή στην αγορά».
Πού μπαίνουν οι αδύνατοι τύποι
Οι αδύνατοι τύποι έχουν σταθερή θέση γύρω από το ρήμα:
| Το ρήμα είναι… | Οι αδύνατοι τύποι μπαίνουν | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| οριστική, υποτακτική | πριν από το ρήμα | Του το έδωσα. · Θα του το δώσω. · Να του το δώσεις. |
| προστακτική | μετά από το ρήμα | Δώσ' του το. · Φέρε μου το. |
| μετοχή σε -οντας | μετά από τη μετοχή | Δίνοντάς του το, χαμογέλασε. |
Όταν είναι δύο, ο τύπος σε γενική (σε ποιον) μπαίνει πρώτος και ακολουθεί η αιτιατική (τι): «μου το είπε», «σας τα έστειλα». Τα «θα», «να» και «δεν» μένουν πάντα μπροστά από τους αδύνατους τύπους: «δεν του το είπα».
Θυμήσου και τον δεύτερο τόνο που έμαθες στο Δημοτικό: δίνοντάς του, το τετράδιό μου.
Σε ποιον αναφέρεται;
Μια αντωνυμία δείχνει πίσω σε κάτι που έχει ειπωθεί. Αν υπάρχουν δύο ή περισσότερα πρόσωπα που ταιριάζουν, ο αναγνώστης δεν ξέρει ποιο εννοείς:
Η Μαρίνα είπε στη Ζωή ότι το ποδήλατό της χάλασε.
Ποιας το ποδήλατο; Της Μαρίνας ή της Ζωής; Η πρόταση δεν το λέει. Δύο τρόποι να το διορθώσεις:
- Επανάληψη του ονόματος: «…ότι το ποδήλατο της Ζωής χάλασε».
- Αλλαγή της σύνταξης: «Η Μαρίνα είπε στη Ζωή: "Χάλασε το ποδήλατό μου"».
Το ίδιο πρόβλημα έχει και το που:
Βρήκα το κουτί με τις φωτογραφίες που μου χάρισες.
Μου χάρισες το κουτί ή τις φωτογραφίες; Το «που» δεν έχει γένος ούτε αριθμό, οπότε δεν το λέει. Το ο οποίος έχει:
- «…το κουτί με τις φωτογραφίες, το οποίο μου χάρισες» (το κουτί).
- «…το κουτί με τις φωτογραφίες, τις οποίες μου χάρισες» (τις φωτογραφίες).
Τρία «που»
Η λέξη «που» δεν είναι πάντα αντωνυμία:
| Είδος | Παράδειγμα | Έλεγχος |
|---|---|---|
| αναφορική αντωνυμία | Ο φίλος που ήρθε είναι από τη Λάρισα. | γίνεται «ο οποίος» |
| σύνδεσμος | Χαίρομαι που ήρθες. | δεν γίνεται «ο οποίος»· σημαίνει «επειδή» ή «ότι» |
| ερωτηματικό επίρρημα | Πού μένεις; | τονίζεται· ρωτάει για τόπο |
Η αναφορική αντωνυμία έχει πάντα μπροστά της ένα όνομα στο οποίο αναφέρεται. Ο σύνδεσμος έχει μπροστά του ρήμα ή επίθετο που δείχνει συναίσθημα: χαίρομαι, λυπάμαι, είμαι περήφανος.
Κανείς και τίποτα: δύο σημασίες
Δύο αόριστες αντωνυμίες αλλάζουν νόημα ανάλογα με το αν υπάρχει άρνηση:
| Σε ερώτηση ή υπόθεση | Με άρνηση | |
|---|---|---|
| κανείς / κανένας | = κάποιος: «Ήρθε κανείς;» | = ούτε ένας: «Δεν ήρθε κανείς.» |
| τίποτα | = κάτι: «Θέλεις τίποτα;» | = ούτε ένα πράγμα: «Δεν θέλω τίποτα.» |
Τα «κανείς» και «κανένας» είναι το ίδιο: διαλέγεις όποιο ακούγεται καλύτερα στη φράση.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Δυνατός ή αδύνατος τύπος; «Το δώρο είναι για (εσένα / σε), όχι για τον αδερφό σου.»
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Μπροστά υπάρχει πρόθεση, το «για». Μετά από πρόθεση μπαίνει πάντα δυνατός τύπος.
Υπάρχει και αντίθεση («όχι για τον αδερφό σου»), που ζητάει κι αυτή δυνατό τύπο. Μετά το «για» το «εσένα» χάνει συνήθως το αρχικό ε.
«Το δώρο είναι για σένα, όχι για τον αδερφό σου.»
Παράδειγμα 2
Διόρθωσε την ασάφεια: «Ο Σπύρος συνάντησε τον Άρη στο γήπεδο και του έδωσε τη φανέλα του.»
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το «του έδωσε» είναι σαφές: έδωσε ο Σπύρος στον Άρη. Το «τη φανέλα του» όμως μπορεί να είναι του Σπύρου ή του Άρη.
Αν εννοούμε του Σπύρου, αλλάζουμε τη σύνταξη ώστε η φανέλα να ανήκει στο υποκείμενο πριν εμφανιστεί ο Άρης: «Ο Σπύρος έβγαλε τη φανέλα του και την έδωσε στον Άρη». Αν εννοούμε του Άρη, ξαναλέμε το όνομα: «…και του έδωσε πίσω τη φανέλα του Άρη».
Παράδειγμα 3
Αντωνυμία ή σύνδεσμος; «Μου άρεσε η ζωγραφιά που έκανες» και «Μου άρεσε που ζωγράφισες για μένα».
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Στην πρώτη, πριν από το «που» υπάρχει όνομα, «η ζωγραφιά». Κάνουμε τον έλεγχο: «η ζωγραφιά την οποία έκανες». Στέκει: αναφορική αντωνυμία.
Στη δεύτερη, πριν από το «που» υπάρχει ρήμα, «μου άρεσε». «Μου άρεσε ο οποίος ζωγράφισες» δεν στέκει. Το «που» σημαίνει «ότι» ή «το ότι»: σύνδεσμος.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Συμπλήρωσε με τον σωστό τύπο του «εγώ»: «Αυτό το γράμμα είναι για …»
Τα κατάφερες;
- Να ξεχωρίζεις τους δυνατούς από τους αδύνατους τύπους της προσωπικής αντωνυμίας και να ξέρεις πότε μπαίνει ο καθένας.
- Να βάζεις τους αδύνατους τύπους στη σωστή θέση γύρω από το ρήμα.
- Να διορθώνεις ασάφειες αναφοράς με «ο οποίος», «δικός του» ή επανάληψη του ονόματος.
- Να ξεχωρίζεις το «που» της αναφορικής αντωνυμίας από τον σύνδεσμο «που» και το ερωτηματικό «πού».
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.