Αντωνυμίες
Προσωπικές, κτητικές, δεικτικές, αναφορικές, αόριστες: ποια λέξη μπαίνει στη θέση του ονόματος.
30 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να ξεχωρίζεις τους δυνατούς από τους αδύνατους τύπους της προσωπικής αντωνυμίας και να ξέρεις πότε μπαίνει ο καθένας.
- Να βάζεις τους αδύνατους τύπους στη σωστή θέση γύρω από το ρήμα.
- Να διορθώνεις ασάφειες αναφοράς με «ο οποίος», «δικός του» ή επανάληψη του ονόματος.
- Να ξεχωρίζεις το «που» της αναφορικής αντωνυμίας από τον σύνδεσμο «που» και το ερωτηματικό «πού».
Τι ξέρεις ήδη, και τι προστίθεται
Τα οκτώ είδη αντωνυμιών τα ξέρεις από την Ε΄ Δημοτικού: προσωπικές, κτητικές, αυτοπαθείς, δεικτικές, αναφορικές, ερωτηματικές, αόριστες, οριστικές.
Στο Γυμνάσιο σε απασχολεί κάτι άλλο: πώς δουλεύουν οι αντωνυμίες μέσα σε ένα κείμενο. Ποιον τύπο διαλέγεις, πού τον βάζεις, και πώς σιγουρεύεσαι ότι ο αναγνώστης καταλαβαίνει σε ποιον αναφέρεται.
Δυνατοί και αδύνατοι τύποι
Η προσωπική αντωνυμία έχει δύο σειρές τύπων:
| Δυνατοί | Αδύνατοι | |
|---|---|---|
| α΄ ενικό | εγώ · εμένα | μου · με |
| β΄ ενικό | εσύ · εσένα | σου · σε |
| γ΄ ενικό | αυτός, αυτή, αυτό · αυτού, αυτής · αυτόν, αυτήν | του, της · τον, την, το |
| α΄ πληθ. | εμείς · εμάς | μας |
| β΄ πληθ. | εσείς · εσάς | σας |
| γ΄ πληθ. | αυτοί, αυτές, αυτά · αυτών · αυτούς | τους · τους, τις, τα |
Συχνά ο δυνατός και ο αδύνατος τύπος μπαίνουν μαζί, για έμφαση: «Εσένα σε ξέρω χρόνια». Το ίδιο κάνει ο αδύνατος τύπος και με ουσιαστικό: «Το βιβλίο το διάβασα». Η αντωνυμία που ξαναλέει ένα όνομα που έχει ήδη ειπωθεί λέγεται επαναληπτική. Όταν το προαναγγέλλει, πριν ειπωθεί, λέγεται προληπτική: «Τον είδα τον Θοδωρή στην αγορά».
Πού μπαίνουν οι αδύνατοι τύποι
Οι αδύνατοι τύποι έχουν σταθερή θέση γύρω από το ρήμα:
| Το ρήμα είναι… | Οι αδύνατοι τύποι μπαίνουν | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| οριστική, υποτακτική | πριν από το ρήμα | Του το έδωσα. · Θα του το δώσω. · Να του το δώσεις. |
| προστακτική | μετά από το ρήμα | Δώσ' του το. · Φέρε μου το. |
| μετοχή σε -οντας | μετά από τη μετοχή | Δίνοντάς του το, χαμογέλασε. |
Όταν είναι δύο, ο τύπος σε γενική (σε ποιον) μπαίνει πρώτος και ακολουθεί η αιτιατική (τι): «μου το είπε», «σας τα έστειλα». Τα «θα», «να» και «δεν» μένουν πάντα μπροστά από τους αδύνατους τύπους: «δεν του το είπα».
Θυμήσου και τον δεύτερο τόνο που έμαθες στο Δημοτικό: δίνοντάς του, το τετράδιό μου.
Σε ποιον αναφέρεται;
Μια αντωνυμία δείχνει πίσω σε κάτι που έχει ειπωθεί. Αν υπάρχουν δύο ή περισσότερα πρόσωπα που ταιριάζουν, ο αναγνώστης δεν ξέρει ποιο εννοείς:
Η Μαρίνα είπε στη Ζωή ότι το ποδήλατό της χάλασε.
Ποιας το ποδήλατο; Της Μαρίνας ή της Ζωής; Η πρόταση δεν το λέει. Δύο τρόποι να το διορθώσεις:
- Επανάληψη του ονόματος: «…ότι το ποδήλατο της Ζωής χάλασε».
- Αλλαγή της σύνταξης: «Η Μαρίνα είπε στη Ζωή: "Χάλασε το ποδήλατό μου"».
Το ίδιο πρόβλημα έχει και το που:
Βρήκα το κουτί με τις φωτογραφίες που μου χάρισες.
Μου χάρισες το κουτί ή τις φωτογραφίες; Το «που» δεν έχει γένος ούτε αριθμό, οπότε δεν το λέει. Το ο οποίος έχει:
- «…το κουτί με τις φωτογραφίες, το οποίο μου χάρισες» (το κουτί).
- «…το κουτί με τις φωτογραφίες, τις οποίες μου χάρισες» (τις φωτογραφίες).
Τρία «που»
Η λέξη «που» δεν είναι πάντα αντωνυμία:
| Είδος | Παράδειγμα | Έλεγχος |
|---|---|---|
| αναφορική αντωνυμία | Ο φίλος που ήρθε είναι από τη Λάρισα. | γίνεται «ο οποίος» |
| σύνδεσμος | Χαίρομαι που ήρθες. | δεν γίνεται «ο οποίος»· σημαίνει «επειδή» ή «ότι» |
| ερωτηματικό επίρρημα | Πού μένεις; | τονίζεται· ρωτάει για τόπο |
Η αναφορική αντωνυμία έχει πάντα μπροστά της ένα όνομα στο οποίο αναφέρεται. Ο σύνδεσμος έχει μπροστά του ρήμα ή επίθετο που δείχνει συναίσθημα: χαίρομαι, λυπάμαι, είμαι περήφανος.
Κανείς και τίποτα: δύο σημασίες
Δύο αόριστες αντωνυμίες αλλάζουν νόημα ανάλογα με το αν υπάρχει άρνηση:
| Σε ερώτηση ή υπόθεση | Με άρνηση | |
|---|---|---|
| κανείς / κανένας | = κάποιος: «Ήρθε κανείς;» | = ούτε ένας: «Δεν ήρθε κανείς.» |
| τίποτα | = κάτι: «Θέλεις τίποτα;» | = ούτε ένα πράγμα: «Δεν θέλω τίποτα.» |
Τα «κανείς» και «κανένας» είναι το ίδιο: διαλέγεις όποιο ακούγεται καλύτερα στη φράση.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Δυνατός ή αδύνατος τύπος; «Το δώρο είναι για (εσένα / σε), όχι για τον αδερφό σου.»
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Παράδειγμα 2
Διόρθωσε την ασάφεια: «Ο Σπύρος συνάντησε τον Άρη στο γήπεδο και του έδωσε τη φανέλα του.»
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Παράδειγμα 3
Αντωνυμία ή σύνδεσμος; «Μου άρεσε η ζωγραφιά που έκανες» και «Μου άρεσε που ζωγράφισες για μένα».
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ασκήσεις
Πρώτα ερωτήσεις με επιλογές: διαλέγεις, πατάς «Έλεγξε» και μαθαίνεις αμέσως αν το βρήκες και γιατί. Στο τέλος, λίγες ασκήσεις χωρίς επιλογές — εκεί κρύβεται μόνο η απάντηση.
Τα κατάφερες;
- Να ξεχωρίζεις τους δυνατούς από τους αδύνατους τύπους της προσωπικής αντωνυμίας και να ξέρεις πότε μπαίνει ο καθένας.
- Να βάζεις τους αδύνατους τύπους στη σωστή θέση γύρω από το ρήμα.
- Να διορθώνεις ασάφειες αναφοράς με «ο οποίος», «δικός του» ή επανάληψη του ονόματος.
- Να ξεχωρίζεις το «που» της αναφορικής αντωνυμίας από τον σύνδεσμο «που» και το ερωτηματικό «πού».
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.