Το αντικείμενο
Μεταβατικά και αμετάβατα ρήματα, μονόπτωτα και δίπτωτα.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Νεοελληνική Γλώσσα Β΄ Γυμνασίου, 1 ενότητα · Γραμματική Νέας Ελληνικής Γλώσσας Α΄, Β΄, Γ΄ Γυμνασίου, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να ξεχωρίζεις μονόπτωτα από δίπτωτα ρήματα.
- Να βρίσκεις άμεσο και έμμεσο αντικείμενο, και όταν είναι και τα δύο σε αιτιατική.
- Να αναγνωρίζεις αντικείμενο σε γενική, εμπρόθετο, σύστοιχο ή σε μορφή πρότασης.
- Να μη μπερδεύεις το αντικείμενο με αιτιατική χρόνου ή ποσού και με το κατηγορούμενο.
Τι ξέρεις ήδη, και τι προστίθεται
Από την Ε΄ Δημοτικού ξέρεις τα μεταβατικά και τα αμετάβατα ρήματα: τα πρώτα παίρνουν αντικείμενο (φτιάχνω κάτι), τα δεύτερα όχι (πέφτω). Ξέρεις και το άμεσο αντικείμενο σε αιτιατική (έστειλε ένα γράμμα) και το έμμεσο, με «σε» ή σε γενική (έστειλε στη γιαγιά / της έστειλε).
Εδώ μαθαίνεις να μετράς τα αντικείμενα ενός ρήματος, να τα βρίσκεις όταν έχουν ασυνήθιστη μορφή, και να μην τα μπερδεύεις με λέξεις που απλώς μοιάζουν.
Μονόπτωτα και δίπτωτα
Το ίδιο ρήμα μπορεί να χρησιμοποιηθεί με διαφορετικό αριθμό αντικειμένων. «Η Λένα γράφει» (χωρίς αντικείμενο), «Η Λένα γράφει ένα διήγημα» (ένα), «Η Λένα γράφει ένα γράμμα στον παππού της» (δύο). Μετράς τα αντικείμενα της συγκεκριμένης πρότασης.
Οι μορφές του αντικειμένου
Ένα αντικείμενο. Συνήθως σε αιτιατική. Σπανιότερα:
- σε γενική, κυρίως αδύνατης αντωνυμίας: «Της τηλεφώνησα χθες», «Του μιλούσε ώρες».
- με πρόθεση (εμπρόθετο αντικείμενο): «Μιλούσε στη φίλη της», «Ζήτησε από τον Γιώργο ένα στιλό».
- ως ολόκληρη πρόταση: «Ξέρω ότι θα έρθει», «Θέλω να φύγω νωρίς», «Ρώτησε αν είναι ανοιχτά».
Δύο αντικείμενα. Οι συνηθισμένοι συνδυασμοί:
| Άμεσο | Έμμεσο | Παράδειγμα |
|---|---|---|
| αιτιατική | γενική | Του έδωσα το κλειδί. |
| αιτιατική | σε + αιτιατική | Έδωσα το κλειδί στον θυρωρό. |
| αιτιατική | αιτιατική | Η Ελένη μαθαίνει τον αδερφό της σκάκι. |
Όταν και τα δύο είναι σε αιτιατική, άμεσο είναι συνήθως αυτό που δηλώνει πρόσωπο (τον αδερφό της), και έμμεσο το πράγμα (σκάκι). Αν και τα δύο είναι πράγματα, έμμεσο είναι αυτό που μπορεί να πάρει πρόθεση: «Φόρτωσαν το φορτηγό καφάσια» → «φόρτωσαν το φορτηγό με καφάσια».
Το σύστοιχο αντικείμενο
Μερικές φορές το αντικείμενο βγαίνει από την ίδια ρίζα με το ρήμα:
- «Έζησε μια ζωή γεμάτη ταξίδια.»
- «Χόρεψαν έναν χορό της Κρήτης.»
- «Τραγούδησε ένα παλιό τραγούδι.»
Αυτό λέγεται σύστοιχο ή εσωτερικό αντικείμενο. Συχνά το παίρνουν και ρήματα που αλλιώς είναι αμετάβατα: το «ζω» μόνο του δεν θέλει αντικείμενο, αλλά το «ζω μια ζωή» έχει.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Βρες τα αντικείμενα και πες αν το ρήμα είναι μονόπτωτο ή δίπτωτο: «Η γιατρός εξήγησε στους γονείς ότι η επέμβαση πήγε καλά.»
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το ρήμα είναι το εξήγησε. Ρωτάμε «τι εξήγησε;» — «ότι η επέμβαση πήγε καλά». Το άμεσο αντικείμενο είναι ολόκληρη πρόταση.
Ρωτάμε «σε ποιον εξήγησε;» — «στους γονείς». Έμμεσο αντικείμενο, με «σε».
Δύο αντικείμενα: το «εξηγώ» εδώ είναι δίπτωτο.
Παράδειγμα 2
Είναι αντικείμενο το «τρεις ώρες» στις προτάσεις: α) «Έγραφε τρεις ώρες.» β) «Τρεις ώρες δεν φτάνουν για τόσο διάβασμα.»
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Στο α) ρωτάμε «πόσο έγραφε;» — «τρεις ώρες». Δηλώνει διάρκεια: επιρρηματικός προσδιορισμός χρόνου. Ελέγχουμε και με την παθητική: «Τρεις ώρες γράφτηκαν» δεν λέει το ίδιο πράγμα. Δεν είναι αντικείμενο.
Στο β) ρωτάμε «τι δεν φτάνει;» — «τρεις ώρες». Είναι υποκείμενο, σε ονομαστική (ίδια μορφή με την αιτιατική). Ούτε εδώ είναι αντικείμενο.
Παράδειγμα 3
Ποιο είναι το άμεσο και ποιο το έμμεσο αντικείμενο; «Ο παππούς δίδαξε τα εγγόνια του ψάρεμα.»
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Και τα δύο είναι σε αιτιατική: «τα εγγόνια του» και «ψάρεμα».
Όταν και τα δύο είναι σε αιτιατική, άμεσο είναι το πρόσωπο: «τα εγγόνια του». Έμμεσο είναι το πράγμα: «ψάρεμα».
Επιβεβαίωση: στην παθητική υποκείμενο γίνεται το άμεσο: «Τα εγγόνια διδάχτηκαν ψάρεμα από τον παππού».
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Μονόπτωτο ή δίπτωτο είναι το ρήμα; «Ο ταχυδρόμος μάς έφερε ένα δέμα.»
Τα κατάφερες;
- Να ξεχωρίζεις μονόπτωτα από δίπτωτα ρήματα.
- Να βρίσκεις άμεσο και έμμεσο αντικείμενο, και όταν είναι και τα δύο σε αιτιατική.
- Να αναγνωρίζεις αντικείμενο σε γενική, εμπρόθετο, σύστοιχο ή σε μορφή πρότασης.
- Να μη μπερδεύεις το αντικείμενο με αιτιατική χρόνου ή ποσού και με το κατηγορούμενο.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.