Σύνθεση: α΄ και β΄ συνθετικό

Δύο λέξεις, μία λέξη

Στη ΣΤ΄ Δημοτικού είδες πώς γράφεται ένα σύνθετο: κάθε κομμάτι κρατάει τη γραφή του, η κόλλα ανάμεσά τους είναι ένα -ο-, και η λέξη παίρνει έναν τόνο (Η ορθογραφία των συνθέτων). Εδώ ρωτάμε κάτι άλλο: πώς είναι φτιαγμένο ένα σύνθετο, και τι σχέση έχουν τα δύο κομμάτια του.

Τα κομμάτια έχουν όνομα. Το πρώτο λέγεται α΄ συνθετικό και το δεύτερο β΄ συνθετικό:

Σύνθετο ή παράγωγο;

Στην Α΄ Γυμνασίου είδες την παραγωγή: μία λέξη παίρνει μια κατάληξη και βγαίνει καινούρια λέξη (ξύλο → ξύλινος, ξυλάκι). Η κατάληξη δεν στέκεται μόνη της· δεν υπάρχει λέξη «-ινος».

Στη σύνθεση ενώνονται δύο λέξεις που η καθεμιά υπάρχει και μόνη της: ξύλο + κόβω → ξυλοκόπος.

Μερικές φορές το δεύτερο κομμάτι μοιάζει με κατάληξη, αλλά είναι λέξη μεταμφιεσμένη. Το -ουργός στο ξυλουργός είναι το έργο: ο ξυλουργός δουλεύει το ξύλο. Άρα η λέξη είναι σύνθετη, όπως και ο γεωργός (γη + έργο).

Το α΄ συνθετικό: τι λέξη είναι

Σχεδόν κάθε μέρος του λόγου μπορεί να μπει πρώτο. Αυτό που κρίνει πώς κολλάει είναι αν η λέξη κλίνεται.

Οι κλιτές λέξεις αφήνουν την κατάληξή τους και κρατούν το θέμα, και εκεί μπαίνει το συνδετικό -ο-. Οι άκλιτες, κυρίως οι προθέσεις, μπαίνουν όπως είναι.

Το β΄ συνθετικό: αυτό που κάνει κουμάντο

Το β΄ συνθετικό είναι το κεφάλι της λέξης. Αυτό αποφασίζει τι μέρος του λόγου θα είναι το σύνθετο και ποιο γένος θα έχει: το θαλασσοπούλι είναι ουδέτερο επειδή είναι ουδέτερο το πουλί· η θάλασσα, που είναι θηλυκό, δεν μετράει.

Συχνά το β΄ συνθετικό δεν μένει ίδιο. Τρεις αλλαγές είναι οι πιο συχνές:

Η τρίτη αλλαγή είναι παλιά, από τα αρχαία: όταν το β΄ συνθετικό αρχίζει από ο, γίνεται συχνά ω· όταν αρχίζει από α ή ε, γίνεται συχνά η. Γι' αυτό γράφεις συνώνυμο με ωμέγα και ανηλεής με ήτα.

Φτιάξε το σύνθετο

Ένωσε τα συνθετικά συλλαβή συλλαβή. Πρόσεξε τι παθαίνει το β΄ συνθετικό: σπάνια μένει όπως ήταν.

βιβλίο + πουλώ: αυτός που πουλάει βιβλία

     

πουλώοπώβιληςβλι

1 / 5

Τέσσερα είδη, ανάλογα με τη σημασία

Τα δύο συνθετικά δεν έχουν πάντα την ίδια σχέση. Για κάθε είδος υπάρχει μια φράση-έλεγχος: αν το σύνθετο «χωράει» μέσα της, βρήκες το είδος.

Το αλατοπίπερο είναι αλάτι και πιπέρι, κανένα δεν είναι πιο σημαντικό από το άλλο. Το αγριολούλουδο είναι λουλούδι, και το «άγριο» λέει τι είδους. Ο καλόκαρδος δεν είναι καρδιά· είναι άνθρωπος που έχει καλή καρδιά. Ο βιβλιοπώλης πουλάει βιβλία: τα βιβλία είναι το αντικείμενο του «πουλώ».

Τι είδους σύνθετο;

Βάλε κάθε σύνθετο στο είδος του. Πες τη φράση-έλεγχο: «Α και Β», «ένα Β, τι είδους;», «αυτός που έχει», «κάνει κάτι σε τι;».

Τι είδους σύνθετο;

ασπρόμαυρος

ΠαρατακτικόΠροσδιοριστικόΚτητικόΑντικειμενικό

0 / 12

Όταν οι λέξεις δεν κολλάνε: πολυλεκτικά σύνθετα

Μερικές φορές δύο ή τρεις λέξεις μένουν χωριστές στη γραφή, αλλά λειτουργούν σαν μία λέξη, με μία σημασία. Λέγονται πολυλεκτικά σύνθετα:

• παιδική χαρά: δεν είναι η χαρά ενός παιδιού, είναι ένας χώρος με κούνιες
• ζώνη ασφαλείας
• λέξη-κλειδί, με ενωτικό

Ο έλεγχος: δεν μπορείς να βάλεις άλλη λέξη ανάμεσά τους χωρίς να χαθεί η σημασία. «Μια παιδική και μεγάλη χαρά» δεν είναι πια χώρος με κούνιες.

Παραδείγματα

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση