Η ορθογραφία των συνθέτων

Κάθε κομμάτι φέρνει τη γραφή του

Στη Γ΄ τάξη είδες ότι δύο λέξεις ενώνονται σε μία: νύχτα + πουλί → νυχτοπούλι. Τώρα θα δούμε πώς γράφεται σωστά μια τέτοια λέξη.

Πάρε τη λέξη ψωμοτύρι. Γιατί έχει ω και υ; Χώρισέ τη στα κομμάτια της:

• ψωμί → ψωμ-ο-
• τυρί → -τύρι

Το ω το έφερε το ψωμί και το υ το έφερε το τυρί. Το σύνθετο δεν εφευρίσκει καινούρια γραφή· κρατάει τη γραφή των κομματιών του.

Πρόσεξε το γραμματοκιβώτιο. Το «γράμμα» δεν κολλάει ως «γραμμο-» αλλά ως γραμματο-, όπως λέμε «τα γράμματα», «του γράμματος». Πολλές λέξεις σε -μα κάνουν το ίδιο: κύμα → κυματοθραύστης, όνομα → ονοματεπώνυμο. Όχι όλες, όμως: αίμα → αιμοδοσία.

Η κόλλα είναι ένα όμικρον

Ανάμεσα στα δύο κομμάτια μπαίνει συνήθως ένα ο. Είναι πάντα όμικρον, ποτέ ωμέγα, όποια κι αν είναι τα κομμάτια γύρω του:

• ψωμ-ο-τύρι, όχι ψωμ-ω-τύρι
• γραμματ-ο-κιβώτιο, όχι γραμματ-ω-κιβώτιο
• πευκ-ό-δασος, με όμικρον ακόμα κι όταν παίρνει τον τόνο

Όταν το δεύτερο κομμάτι αρχίζει από φωνήεν, το ο συνήθως φεύγει:

Ένα πρώτο κομμάτι έχει δική του συνήθεια: το πολύς κολλάει ως πολυ-, με υ και χωρίς ο: πολύχρωμος, πολυθρόνα, πολυκατοικία.

Ένωσε και γράψε σωστά

Φτιάξε το σύνθετο συλλαβή συλλαβή. Κάθε φορά περισσεύουν δύο συλλαβές με λάθος γράμμα ή λάθος τόνο.

χιόνι + νερό

    

ρονώνεχιονόχει

1 / 6

Ένας τόνος, στις τρεις τελευταίες

Το σύνθετο έχει έναν τόνο, το ξέρεις από τη Γ΄. Δεν τον παίρνει έτοιμο από κανένα κομμάτι: τον βρίσκεις λέγοντας τη λέξη δυνατά.

Ένας κανόνας σε βοηθάει. Όσο μεγάλη κι αν είναι η λέξη, ο τόνος μπαίνει σε μία από τις τρεις τελευταίες συλλαβές: στη λήγουσα, στην παραλήγουσα ή στην προπαραλήγουσα. Ποτέ πιο πίσω.

• κε-φα-λό-πο-νος, όχι κε-φά-λο-πο-νος
• πευ-κό-δα-σος, όχι πεύ-κο-δα-σος

Πολύ συχνά ο τόνος πέφτει πάνω στην κόλλα, στην προπαραλήγουσα: χιονόνερο, μηλόπιτα, ψαρόβαρκα. Όχι όμως πάντα: ψωμοτύρι, αιμοδοσία.

Πού πάει ο τόνος;

Πες τη λέξη δυνατά και πάτα τη συλλαβή που ακούγεται πιο δυνατά. Θα είναι μία από τις τρεις τελευταίες.

Πού ακούγεται πιο δυνατά;

κεφαλοπονος

1 / 7

Ένας κανόνας για να τον θυμάσαι: -ώνυμο

Μια οικογένεια συνθέτων ξεγελάει σχεδόν όλους. Είναι οι λέξεις που έχουν δεύτερο κομμάτι το όνομα:

Όταν το «όνομα» μπαίνει δεύτερο σε σύνθετο, το ο του γίνεται ω και η λέξη τελειώνει σε -ώνυμο ή -ώνυμος, με ω και υ. Έτσι γράφεται και η αντωνυμία, που την ξέρεις από τη γραμματική.

Αυτό δεν το ακούς· το θυμάσαι. Το ίδιο παθαίνει και το «ομαλός»: α- + ομαλός → ανώμαλος.

Παραδείγματα

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση