Η ορθογραφία των συνθέτων
Το σύνθετο κρατάει την ορθογραφία των κομματιών του.
25 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Γραμματική Ε΄ και ΣΤ΄ Δημοτικού, §17.2
Θα μάθεις να
- Να γράφεις σωστά ένα σύνθετο κρατώντας την ορθογραφία των κομματιών του, όπως ψωμί + τυρί → ψωμοτύρι.
- Να βάζεις το συνδετικό -ο- με όμικρον, και να το αφαιρείς όταν το δεύτερο κομμάτι αρχίζει από φωνήεν.
- Να τονίζεις σωστά ένα σύνθετο, σε μία από τις τρεις τελευταίες συλλαβές.
- Να γράφεις με ω και υ τα σύνθετα σε -ώνυμο, όπως συνώνυμο και επώνυμο.
Κάθε κομμάτι φέρνει τη γραφή του
Στη Γ΄ τάξη είδες ότι δύο λέξεις ενώνονται σε μία: νύχτα + πουλί → νυχτοπούλι. Τώρα θα δούμε πώς γράφεται σωστά μια τέτοια λέξη.
Πάρε τη λέξη ψωμοτύρι. Γιατί έχει ω και υ; Χώρισέ τη στα κομμάτια της:
- ψωμί → ψωμ-ο-
- τυρί → -τύρι
Το ω το έφερε το ψωμί και το υ το έφερε το τυρί. Το σύνθετο δεν εφευρίσκει καινούρια γραφή· κρατάει τη γραφή των κομματιών του.
| Τι κρατάει | Κομμάτια | Σύνθετο |
|---|---|---|
| η και ι | ήλιος + βασίλεμα | ηλιοβασίλεμα |
| η | μήλο + πίτα | μηλόπιτα |
| ω και υ | ψωμί + τυρί | ψωμοτύρι |
| αι | μαχαίρι + πιρούνι | μαχαιροπίρουνο |
| αι | αίμα + δόση | αιμοδοσία |
| ε και ι | δέντρο + λίβανος | δεντρολίβανο |
| οι | τοίχος + γραφή | τοιχογραφία |
| κκ | κόκκινος + μάγουλο | κοκκινομάγουλος |
| μμ και ω | γράμμα + κιβώτιο | γραμματοκιβώτιο |
Πρόσεξε το γραμματοκιβώτιο. Το «γράμμα» δεν κολλάει ως «γραμμο-» αλλά ως γραμματο-, όπως λέμε «τα γράμματα», «του γράμματος». Πολλές λέξεις σε -μα κάνουν το ίδιο: κύμα → κυματοθραύστης, όνομα → ονοματεπώνυμο. Όχι όλες, όμως: αίμα → αιμοδοσία.
Η κόλλα είναι ένα όμικρον
Ανάμεσα στα δύο κομμάτια μπαίνει συνήθως ένα ο. Είναι όμικρον, όχι ωμέγα, όποια κι αν είναι τα κομμάτια γύρω του:
- ψωμ-ο-τύρι, όχι ψωμ-ω-τύρι
- γραμματ-ο-κιβώτιο, όχι γραμματ-ω-κιβώτιο
- πευκ-ό-δασος, με όμικρον ακόμα κι όταν παίρνει τον τόνο
Όταν το δεύτερο κομμάτι αρχίζει από φωνήεν, το ο συνήθως φεύγει:
| Κομμάτια | Σύνθετο | Όχι |
|---|---|---|
| χιόνι + άνθρωπος | χιονάνθρωπος | χιονοάνθρωπος |
| πρώτος + αθλητής | πρωταθλητής | πρωτοαθλητής |
| ξύλο + άνθρακας | ξυλάνθρακας | ξυλοάνθρακας |
| όνομα + επώνυμο | ονοματεπώνυμο | ονοματοεπώνυμο |
Ένα πρώτο κομμάτι έχει δική του συνήθεια: το πολύς κολλάει ως πολυ-, με υ και χωρίς ο: πολύχρωμος, πολυθρόνα, πολυκατοικία.
Ένας τόνος, στις τρεις τελευταίες
Το σύνθετο έχει έναν τόνο, το ξέρεις από τη Γ΄. Δεν τον παίρνει έτοιμο από κανένα κομμάτι: τον βρίσκεις λέγοντας τη λέξη δυνατά.
Ένας κανόνας σε βοηθάει. Όσο μεγάλη κι αν είναι η λέξη, ο τόνος μπαίνει σε μία από τις τρεις τελευταίες συλλαβές: στη λήγουσα, στην παραλήγουσα ή στην προπαραλήγουσα. Ποτέ πιο πίσω.
- κε-φα-λό-πο-νος, όχι κε-φά-λο-πο-νος
- πευ-κό-δα-σος, όχι πεύ-κο-δα-σος
Πολύ συχνά ο τόνος πέφτει πάνω στην κόλλα, στην προπαραλήγουσα: χιονόνερο, μηλόπιτα, ψαρόβαρκα. Όχι όμως πάντα: ψωμοτύρι, αιμοδοσία.
Ένας κανόνας για να τον θυμάσαι: -ώνυμο
Μια οικογένεια συνθέτων ξεγελάει σχεδόν όλους. Είναι οι λέξεις που έχουν δεύτερο κομμάτι το όνομα:
| Κομμάτια | Σύνθετο | Τι σημαίνει |
|---|---|---|
| συν + όνομα | συνώνυμο | λέξη με ίδια σημασία |
| αντί + όνομα | αντώνυμο | λέξη με αντίθετη σημασία |
| επί + όνομα | επώνυμο | το όνομα της οικογένειας |
| α- + όνομα | ανώνυμος | χωρίς όνομα |
| ψευδής + όνομα | ψευδώνυμο | ψεύτικο όνομα |
Όταν το «όνομα» μπαίνει δεύτερο σε σύνθετο, το ο του γίνεται ω και η λέξη τελειώνει σε -ώνυμο ή -ώνυμος, με ω και υ. Έτσι γράφεται και η αντωνυμία, που την ξέρεις από τη γραμματική.
Αυτό δεν το ακούς· το θυμάσαι. Το ίδιο παθαίνει και το «ομαλός»: α- + ομαλός → ανώμαλος.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Γράψε σωστά το σύνθετο που φτιάχνεται από το «μακρύς» και το «ζωή» και σημαίνει «ζωή που κρατάει πολλά χρόνια».
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το πρώτο κομμάτι χάνει την κατάληξη -ύς και κρατάει το θέμα: μακρ-.
Μπαίνει η κόλλα, ένα όμικρον: μακρο-. Το δεύτερο κομμάτι αρχίζει από σύμφωνο, οπότε το ο μένει.
Το «ζωή» κρατάει το ω του: ζω-. Η λέξη γίνεται ουσιαστικό με την κατάληξη -ία, όπως η φιλία: μακροζωία.
Τη λέμε δυνατά: μα-κρο-ζω-ί-α. Ο τόνος πέφτει στην παραλήγουσα: μακροζωία.
Παράδειγμα 2
Η Ελπίδα έγραψε στην άσκηση: «Το συνόνυμο του “γρήγορος” είναι “ταχύς”.» Είναι σωστό;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Χωρίζουμε τη λέξη: συν + όνομα. Το δεύτερο κομμάτι είναι το «όνομα».
Όταν το «όνομα» μπαίνει δεύτερο, γίνεται -ώνυμο, με ω και υ.
Το σωστό είναι: «Το συνώνυμο του “γρήγορος” είναι “ταχύς”.» Η σημασία της απάντησης ήταν σωστή· λάθος ήταν μόνο το γράμμα.
Παράδειγμα 3
Γράψε σε μία λέξη το «κύμα» και το «θραύστης» (αυτός που σπάει).
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Το «κύμα» τελειώνει σε -μα, οπότε κολλάει όπως στο «τα κύματα»: κυματ-. Κρατάει το υ του.
Το «θραύστης» αρχίζει από σύμφωνο, οπότε μπαίνει η κόλλα: κυματο-.
Το «θραύστης» κρατάει το αυ του. Λέμε τη λέξη δυνατά: κυ-μα-το-θραύ-στης. Ο τόνος μένει στην παραλήγουσα: κυματοθραύστης.
Πολλαπλή επιλογή
Ερώτηση 1 από 10
Ασκήσεις
Γράψε σε μία λέξη: σπανάκι + πίτα.
Σκαλί 1 από 4 · Βασική
Τα κατάφερες;
- Να γράφεις σωστά ένα σύνθετο κρατώντας την ορθογραφία των κομματιών του, όπως ψωμί + τυρί → ψωμοτύρι.
- Να βάζεις το συνδετικό -ο- με όμικρον, και να το αφαιρείς όταν το δεύτερο κομμάτι αρχίζει από φωνήεν.
- Να τονίζεις σωστά ένα σύνθετο, σε μία από τις τρεις τελευταίες συλλαβές.
- Να γράφεις με ω και υ τα σύνθετα σε -ώνυμο, όπως συνώνυμο και επώνυμο.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.
Παιχνίδια
Παίξε εδώ, μέσα στην ενότητα, ή πάτα την κάρτα για να ανοίξει σε δική του σελίδα.