Αχώριστα μόρια και ετυμολογικές οικογένειες
Α-, δυσ-, ευ-, παρασύνθετα και οι λέξεις που κατάγονται από την ίδια ρίζα.
30 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να αναγνωρίζεις τα αχώριστα μόρια α-/αν-, δυσ-, ευ-, ξε- και ημι- και τι σημασία δίνουν.
- Να γράφεις σωστά λέξεις με αχώριστα μόρια, όπως ανώνυμος, δυσάρεστος και ευκίνητος.
- Να εξηγείς τι είναι παρασύνθετη λέξη και να τη βρίσκεις πίσω από τη σύνθετη.
- Να ομαδοποιείς λέξεις σε ετυμολογικές οικογένειες, ακόμα κι όταν αλλάζει το φωνήεν της ρίζας.
Κομμάτια που δεν στέκονται μόνα
Στο προηγούμενο μάθημα είδες σύνθετα από δύο λέξεις που η καθεμιά υπάρχει και μόνη της. Υπάρχουν όμως και μερικά μικρά κομμάτια που μπαίνουν μπροστά σε μια λέξη, αλλάζουν τη σημασία της, και μόνα τους δεν λέγονται ποτέ. Κανείς δεν λέει «δυσ» ή «ευ» σκέτο.
Αυτά τα κομμάτια λέγονται αχώριστα μόρια: «αχώριστα» γιατί δεν χωρίζονται ποτέ από τη λέξη τους. Τα περισσότερα έρχονται από τα αρχαία ελληνικά. Το σχολικό σου βιβλίο μιλάει για παραγωγή με αχώριστα μόρια, και το Λεξικό της κοινής νεοελληνικής (Τριανταφυλλίδη) τα λέει προθήματα: είναι το αντίστοιχο της κατάληξης, μόνο που μπαίνουν από μπροστά.
| Μόριο | Τι προσθέτει | Παραδείγματα |
|---|---|---|
| α-, αν- (πριν από φωνήεν) | το αντίθετο, το «χωρίς» | άγνωστος, άοπλος, αβέβαιος· ανάξιος, ανήλικος, ανώνυμος |
| δυσ- | το δύσκολο ή το άσχημο | δυσκίνητος, δύσπιστος, δυσάρεστος, δυστυχία |
| ευ- | το εύκολο ή το καλό | ευκίνητος, εύπιστος, ευτυχία, ευγενής |
| ξε- | το αντίθετο μιας πράξης, ή το τέλος της | ξεκλειδώνω, ξεφουσκώνω, ξεδιψώ, ξεμουδιάζω |
| ημι- | το μισό | ημίχρονο, ημισέληνος, ημίωρο, ημίφως |
Πρόσεξε τα ζευγάρια: δυσ- και ευ- είναι αντίθετα. Ο δυσκίνητος κουνιέται δύσκολα, ο ευκίνητος εύκολα· ο δύσπιστος δεν πιστεύει εύκολα, ο εύπιστος πιστεύει τα πάντα.
Πώς γράφονται
Τα μόρια κρατούν πάντα τη γραφή τους, όπως κάθε κομμάτι σύνθετης λέξης:
- δυσ- με υ και σ, ακόμα κι όταν ακολουθεί φωνήεν: δυσάρεστος, δυσανάλογος.
- ευ- με ευ, είτε ακούγεται [ev] (ευγενής) είτε [ef] (ευτυχία).
- α- γίνεται αν- πριν από φωνήεν: ανάξιος, ανώνυμος. Και όταν το φωνήεν είναι ο, συχνά μακραίνει σε ω, όπως είδες στο σύνθετο: ανώνυμος.
- ημι- με η και ι: ημίχρονο, ημισέληνος.
Παρασύνθετα: παράγωγα από σύνθετα
Μια σύνθετη λέξη μπορεί να γίνει κι αυτή βάση για καινούριες λέξεις, με κατάληξη. Τότε η νέα λέξη λέγεται παρασύνθετη: είναι παράγωγη από σύνθετη λέξη.
| Σύνθετη | + κατάληξη | Παρασύνθετη |
|---|---|---|
| καλωσορίζω (καλώς + ορίζω) | -μα | καλωσόρισμα |
| πρωτομαγιά (πρώτη + Μάης) | -ιάτικος | πρωτομαγιάτικος |
| μεγαλόψυχος (μεγάλος + ψυχή) | -ία | μεγαλοψυχία |
| καλοκαίρι (καλός + καιρός) | -ινός | καλοκαιρινός |
Ο έλεγχος έχει δύο βήματα: βγάλε την κατάληξη, και δες αν αυτό που μένει είναι σύνθετο. Καλοκαιρ-ινός → καλοκαίρι, που είναι σύνθετο. Άρα παρασύνθετο. Αντίθετα, το ξυλ-ινος δίνει σκέτο ξύλο: απλό παράγωγο.
Ετυμολογικές οικογένειες
Λέξεις που κατάγονται από την ίδια ρίζα σχηματίζουν μια ετυμολογική οικογένεια. Η πιο εύκολη να τη δεις είναι του γράφω:
γραφή, γράμμα, γραμματική, γραφείο, ορθογραφία, συγγραφέας, αυτόγραφο, φωτογράφος
Όλες κρατούν το γραφ- ή το γραμ-, και όλες έχουν κάτι να κάνουν με τη γραφή. Η οικογένεια σε βοηθάει διπλά: στη σημασία (αυτόγραφο: αυτό που έγραψε ο ίδιος) και στην ορθογραφία (γράμμα, γραμματική, γραμματέας: όλα με δύο μ).
Όταν η ρίζα αλλάζει φωνήεν
Πολλές οικογένειες κρύβονται, γιατί στη ρίζα τους το ε εναλλάσσεται με ο. Έτσι γινόταν ήδη στα αρχαία, και οι λέξεις το κράτησαν:
| Ρήμα (με ε) | Λέξεις της οικογένειας (με ο, και άλλες) |
|---|---|
| λέγω | λόγος, διάλογος, λέξη, λεξικό |
| φέρω | φορά, μεταφορά, διαφορά, φορτίο |
| στέλνω | στολή, αποστολή, επιστολή |
| τρέφω | τροφή, τροφός |
Η επιστολή είναι κάτι που στέλνεις, και η μεταφορά είναι το να φέρεις κάτι από αλλού.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Τι σημαίνει «δυσνόητος» και τι το αντίθετό του; Γράψε και τα δύο.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Παράδειγμα 2
Είναι η λέξη «καλωσόρισμα» σύνθετη, παράγωγη ή παρασύνθετη;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Παράδειγμα 3
Βρες τη ρίζα και δύο ακόμα λέξεις της οικογένειας της «τροφής».
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ασκήσεις
Πρώτα ερωτήσεις με επιλογές: διαλέγεις, πατάς «Έλεγξε» και μαθαίνεις αμέσως αν το βρήκες και γιατί. Στο τέλος, λίγες ασκήσεις χωρίς επιλογές — εκεί κρύβεται μόνο η απάντηση.
Τα κατάφερες;
- Να αναγνωρίζεις τα αχώριστα μόρια α-/αν-, δυσ-, ευ-, ξε- και ημι- και τι σημασία δίνουν.
- Να γράφεις σωστά λέξεις με αχώριστα μόρια, όπως ανώνυμος, δυσάρεστος και ευκίνητος.
- Να εξηγείς τι είναι παρασύνθετη λέξη και να τη βρίσκεις πίσω από τη σύνθετη.
- Να ομαδοποιείς λέξεις σε ετυμολογικές οικογένειες, ακόμα κι όταν αλλάζει το φωνήεν της ρίζας.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.