Μετάβαση στο περιεχόμενο

Η κατοικία

Γιατί χρειαζόμαστε σπίτι, η παραδοσιακή ελληνική κατοικία, σπίτια πόλης και χωριού, λειτουργία και αισθητική.

35 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Οικιακή Οικονομία Α΄ Γυμνασίου, §5.1, 5.3, 5.4, 5.5

Θα μάθεις να

  1. Να εξηγείς ποιες ανάγκες καλύπτει η κατοικία και γιατί θεωρείται δικαίωμα.
  2. Να περιγράφεις πώς η παραδοσιακή ελληνική κατοικία προσαρμόστηκε στο κλίμα, στα υλικά και στις ανάγκες κάθε τόπου, και τη λαϊκή τέχνη μέσα της.
  3. Να συγκρίνεις την κατοικία της πόλης με την κατοικία του χωριού.
  4. Να οργανώνεις έναν χώρο με κριτήρια λειτουργικότητας, υγιεινής και αισθητικής: ζώνες, προσανατολισμός, αερισμός, φως.

Περισσότερο από τέσσερις τοίχοι

Το σπίτι είναι το πρώτο πράγμα που χρειάζεται ένας άνθρωπος μετά την τροφή. Καλύπτει πολλές ανάγκες μαζί:

  • Προστασία από το κρύο, τη ζέστη, τη βροχή.
  • Ασφάλεια: ένας χώρος που κλειδώνει.
  • Ξεκούραση και ύπνο.
  • Ιδιωτικότητα: ένα μέρος όπου δεν σε βλέπουν οι άλλοι.
  • Οικογενειακή ζωή: φαγητό, κουβέντα, φροντίδα.
  • Ταυτότητα: τα πράγματά σου, οι αναμνήσεις, η αίσθηση ότι «εδώ ανήκω».

Γι' αυτό η κατοικία θεωρείται δικαίωμα. Η Οικουμενική Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου του ΟΗΕ (19481948, άρθρο 2525) την αναφέρει ανάμεσα σε όσα χρειάζεται ένας άνθρωπος για ένα αξιοπρεπές επίπεδο ζωής. Και το ελληνικό Σύνταγμα (άρθρο 2121, παράγραφος 44) ορίζει: «Η απόκτηση κατοικίας από αυτούς που την στερούνται ή που στεγάζονται ανεπαρκώς αποτελεί αντικείμενο ειδικής φροντίδας του Κράτους.»

Η παραδοσιακή ελληνική κατοικία

Πριν από το τσιμέντο και τα φορτηγά, ένα σπίτι χτιζόταν με ό,τι έδινε ο τόπος — πέτρα, ξύλο, χώμα, ασβέστη — από μαστόρους που ήξεραν το κλίμα και τις ανάγκες της περιοχής. Γι' αυτό τα παραδοσιακά σπίτια διαφέρουν τόσο από τόπο σε τόπο: το καθένα είναι μια λύση σε ένα πρόβλημα.

  • Κυκλάδες. Κύβοι ασπρισμένοι με ασβέστη, που αντανακλά τον ήλιο και απολυμαίνει. Χοντροί πέτρινοι τοίχοι, μικρά παράθυρα, για να μένει έξω η ζέστη και ο αέρας. Επίπεδες στέγες που μάζευαν το λιγοστό νερό της βροχής σε στέρνες. Σπίτια κολλητά μεταξύ τους, σε στενά δρομάκια που σπάνε τον άνεμο.
  • Ήπειρος (Ζαγόρι). Πέτρα παντού, και στέγες από πέτρινες πλάκες, βαριές και ανθεκτικές στο χιόνι. Λίγα, μικρά ανοίγματα και τζάκι για τον βαρύ χειμώνα.
  • Μάνη. Ψηλοί, στενοί πέτρινοι πύργοι, με μικρά παράθυρα σαν πολεμίστρες: σε έναν άγονο τόπο με αιώνες συγκρούσεων ανάμεσα σε οικογένειες, το σπίτι ήταν και οχυρό.
  • Αρχοντικά της Μακεδονίας και του Πηλίου (Καστοριά, Σιάτιστα, Ζαγορά). Πέτρινο ισόγειο για αποθήκες, και πάνω ελαφριοί όροφοι από ξύλο, με σαχνισιά, κλειστά μπαλκόνια που προεξέχουν πάνω από τον δρόμο και κερδίζουν χώρο και φως.
Δύο πέτρινα διώροφα σπίτια με γκρίζες στέγες από πέτρινες πλάκες, ανάμεσα σε φθινοπωρινά δέντρα, κάτω από ψηλούς γκρίζους βράχους και σύννεφα.
Σπίτια στο Μεγάλο Πάπιγκο του Ζαγορίου. Τοίχοι από την πέτρα του τόπου, στέγες από χοντρές πέτρινες πλάκες που σηκώνουν το βάρος του χιονιού, και λίγα, μικρά παράθυρα για να μη φεύγει η ζέστη. Οι καμινάδες δείχνουν το τζάκι κάθε σπιτιού.Φωτογραφία: Aneza Palaiou · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Μέσα στα σπίτια ζούσε η λαϊκή τέχνη: ξυλόγλυπτα ταβάνια και ντουλάπια, ζωγραφισμένοι τοίχοι στα αρχοντικά, υφαντά κιλίμια και βελέντζες στον αργαλειό, κεντήματα, χάλκινα σκεύη, κεραμικά. Κάθε αντικείμενο ήταν χρήσιμο και όμορφο μαζί.

Ένα μεγάλο αρχοντικό: ισόγειο από πέτρα με μικρά τοξωτά παράθυρα, και από πάνω ένας λευκός όροφος με πολλά ξύλινα παράθυρα, που στα δύο άκρα του προεξέχει λίγο πάνω από το ισόγειο. Μπροστά, κάγκελα και μια σιδερένια πόρτα.
Το αρχοντικό Σκουτάρη στην Καστοριά. Κάτω, το βαρύ πέτρινο ισόγειο με τα λίγα, τοξωτά παράθυρα. Πάνω, ο ελαφρύς όροφος με τη σειρά από παράθυρα, γεμάτος φως. Πρόσεξε τις δύο άκρες: ο όροφος βγαίνει πιο έξω από τον τοίχο του ισογείου και κερδίζει χώρο. Αυτό είναι το σαχνισί.Φωτογραφία: C messier · CC0 · Wikimedia Commons

Τι πρόβλημα λύνει αυτό το σπίτι;

Διάλεξε ένα παραδοσιακό σπίτι και μετά την ανάγκη που απαντά πρώτα από όλα το σχήμα του.

Το σπίτι

Βρήκες 0 από 4

Η ανάγκη

Η ανάγκη

Πόλη και χωριό

Στο χωριό κυριαρχεί η μονοκατοικία με αυλή, και συχνά με βοηθητικούς χώρους: αποθήκη, κήπο, παλιότερα στάβλο ή φούρνο. Υπάρχει χώρος και ησυχία, αλλά οι αποστάσεις από σχολεία, γιατρούς και δουλειές είναι μεγαλύτερες.

Στην πόλη κυριαρχεί η πολυκατοικία. Στην Ελλάδα οι πόλεις γέμισαν πολυκατοικίες κυρίως από τη δεκαετία του 19501950 ως του 19701970, όταν πολλοί άνθρωποι ήρθαν από τα χωριά για δουλειά. Πολλές χτίστηκαν με την αντιπαροχή: ο ιδιοκτήτης ενός οικοπέδου το έδινε σε έναν κατασκευαστή, και έπαιρνε σε αντάλλαγμα μερικά από τα διαμερίσματα. Η πολυκατοικία έχει τα πάντα κοντά, αλλά λιγότερο χώρο, λιγότερο πράσινο και περισσότερο θόρυβο.

Μια πλαγιά γεμάτη πολυκατοικίες κολλητές η μία στην άλλη, σε άσπρο, μπεζ και γκρίζο, με μπαλκόνια, και πάνω στις ταράτσες ηλιακούς θερμοσίφωνες και κεραίες. Σχεδόν κανένα δέντρο ανάμεσά τους.
Πολυκατοικίες κάτω από τον Λυκαβηττό, στην Αθήνα. Χτισμένες η μία δίπλα στην άλλη, χωρίς κενά, χωρούν πολλούς ανθρώπους κοντά στο κέντρο. Φαίνεται όμως και τι λείπει: πράσινο σχεδόν δεν υπάρχει. Στις ταράτσες ξεχωρίζεις τους ηλιακούς θερμοσίφωνες.Φωτογραφία: Marylinalcyonova · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Λειτουργικότητα: κάθε χώρος στη θέση του

Ένα σπίτι είναι λειτουργικό όταν οι χώροι του βρίσκονται εκεί που χρειάζονται και δεν «μπερδεύονται» μεταξύ τους:

ΖώνηΧώροιΤι χρειάζεται
Ζώνη ημέραςσαλόνι, κουζίνα, τραπεζαρίαφως, κοντά στην είσοδο
Ζώνη νύχταςυπνοδωμάτιαησυχία, μακριά από την είσοδο και τον δρόμο
Χώροι υγιεινήςμπάνιο, WCαερισμός, νερό· συχνά κοντά στην κουζίνα, για κοινές σωληνώσεις
Αποθήκευσηντουλάπες, αποθήκηαρκετή, για να μη γεμίζουν τα δωμάτια πράγματα

Μετράει και ο προσανατολισμός. Στην Ελλάδα, τα παράθυρα που βλέπουν νότια παίρνουν τον χειμώνα τον ήλιο χαμηλά, ως μέσα στο δωμάτιο, ενώ το καλοκαίρι, με τον ήλιο ψηλά, σκιάζονται εύκολα με τέντα ή μπαλκόνι. Τα βόρεια δωμάτια είναι πιο κρύα και πιο σκοτεινά, αλλά δροσερά το καλοκαίρι. Τα δυτικά ζεσταίνονται πολύ τα καλοκαιρινά απογεύματα.

Υγιεινή και αισθητική του χώρου

Ένα υγιεινό σπίτι αερίζεται κάθε μέρα: λίγα λεπτά με ανοιχτά παράθυρα, ιδανικά απέναντι το ένα από το άλλο, ανανεώνουν τον αέρα και διώχνουν την υγρασία. Η υγρασία που μένει φέρνει μούχλα, μύκητες που φαίνονται σαν μαύρες κηλίδες στις γωνίες και στους τοίχους, και που ερεθίζουν την αναπνοή και προκαλούν αλλεργίες. Το φως του ήλιου, η τακτική καθαριότητα και λίγα πράγματα στο πάτωμα κάνουν τον χώρο υγιεινότερο και πιο εύκολο να καθαριστεί.

Η αισθητική δεν θέλει ακριβά πράγματα. Θέλει φως, τάξη, χρώματα που ταιριάζουν — τα ανοιχτά χρώματα κάνουν ένα μικρό δωμάτιο να φαίνεται μεγαλύτερο — και κάτι προσωπικό: μια φωτογραφία, ένα φυτό, ένα υφαντό από το σπίτι της γιαγιάς.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Ένα φανταστικό διαμέρισμα έχει δύο υπνοδωμάτια: το Α, με παράθυρο στα νότια, πάνω από μια ήσυχη αυλή, και το Β, με παράθυρο στα βόρεια, πάνω από έναν δρόμο με κίνηση. Η Ιφιγένεια διαβάζει πολλές ώρες στο γραφείο της, τα απογεύματα. Ποιο δωμάτιο της ταιριάζει, και τι προσέχει;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Σε μια γωνία του μπάνιου, κοντά στο ταβάνι, εμφανίζονται μαύρες κηλίδες. Το μπάνιο δεν έχει παράθυρο, μόνο έναν ανεμιστήρα που κανείς δεν ανοίγει. Τι συμβαίνει και τι αλλάζει;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 3

Δύο αδέρφια μοιράζονται ένα δωμάτιο 12 τετραγωνικών μέτρων. Έχουν δύο κρεβάτια, ένα γραφείο και μία ντουλάπα, και τσακώνονται γιατί «δεν χωράνε». Πώς μπορεί να οργανωθεί το δωμάτιο;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Τι ορίζει για την κατοικία το άρθρο 21 του ελληνικού Συντάγματος;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 4

Σε ποια περιοχή της Ελλάδας χτίζονταν παραδοσιακά πέτρινοι πύργοι για άμυνα;

Τα κατάφερες;

  • Να εξηγείς ποιες ανάγκες καλύπτει η κατοικία και γιατί θεωρείται δικαίωμα.
  • Να περιγράφεις πώς η παραδοσιακή ελληνική κατοικία προσαρμόστηκε στο κλίμα, στα υλικά και στις ανάγκες κάθε τόπου, και τη λαϊκή τέχνη μέσα της.
  • Να συγκρίνεις την κατοικία της πόλης με την κατοικία του χωριού.
  • Να οργανώνεις έναν χώρο με κριτήρια λειτουργικότητας, υγιεινής και αισθητικής: ζώνες, προσανατολισμός, αερισμός, φως.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;