Η κατοικία
Γιατί χρειαζόμαστε σπίτι, η παραδοσιακή ελληνική κατοικία, σπίτια πόλης και χωριού, λειτουργία και αισθητική.
35 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Οικιακή Οικονομία Α΄ Γυμνασίου, §5.1, 5.3, 5.4, 5.5
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς ποιες ανάγκες καλύπτει η κατοικία και γιατί θεωρείται δικαίωμα.
- Να περιγράφεις πώς η παραδοσιακή ελληνική κατοικία προσαρμόστηκε στο κλίμα, στα υλικά και στις ανάγκες κάθε τόπου, και τη λαϊκή τέχνη μέσα της.
- Να συγκρίνεις την κατοικία της πόλης με την κατοικία του χωριού.
- Να οργανώνεις έναν χώρο με κριτήρια λειτουργικότητας, υγιεινής και αισθητικής: ζώνες, προσανατολισμός, αερισμός, φως.
Περισσότερο από τέσσερις τοίχοι
Το σπίτι είναι το πρώτο πράγμα που χρειάζεται ένας άνθρωπος μετά την τροφή. Καλύπτει πολλές ανάγκες μαζί:
- Προστασία από το κρύο, τη ζέστη, τη βροχή.
- Ασφάλεια: ένας χώρος που κλειδώνει.
- Ξεκούραση και ύπνο.
- Ιδιωτικότητα: ένα μέρος όπου δεν σε βλέπουν οι άλλοι.
- Οικογενειακή ζωή: φαγητό, κουβέντα, φροντίδα.
- Ταυτότητα: τα πράγματά σου, οι αναμνήσεις, η αίσθηση ότι «εδώ ανήκω».
Γι' αυτό η κατοικία θεωρείται δικαίωμα. Η Οικουμενική Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου του ΟΗΕ (, άρθρο ) την αναφέρει ανάμεσα σε όσα χρειάζεται ένας άνθρωπος για ένα αξιοπρεπές επίπεδο ζωής. Και το ελληνικό Σύνταγμα (άρθρο , παράγραφος ) ορίζει: «Η απόκτηση κατοικίας από αυτούς που την στερούνται ή που στεγάζονται ανεπαρκώς αποτελεί αντικείμενο ειδικής φροντίδας του Κράτους.»
Η παραδοσιακή ελληνική κατοικία
Πριν από το τσιμέντο και τα φορτηγά, ένα σπίτι χτιζόταν με ό,τι έδινε ο τόπος — πέτρα, ξύλο, χώμα, ασβέστη — από μαστόρους που ήξεραν το κλίμα και τις ανάγκες της περιοχής. Γι' αυτό τα παραδοσιακά σπίτια διαφέρουν τόσο από τόπο σε τόπο: το καθένα είναι μια λύση σε ένα πρόβλημα.
- Κυκλάδες. Κύβοι ασπρισμένοι με ασβέστη, που αντανακλά τον ήλιο και απολυμαίνει. Χοντροί πέτρινοι τοίχοι, μικρά παράθυρα, για να μένει έξω η ζέστη και ο αέρας. Επίπεδες στέγες που μάζευαν το λιγοστό νερό της βροχής σε στέρνες. Σπίτια κολλητά μεταξύ τους, σε στενά δρομάκια που σπάνε τον άνεμο.
- Ήπειρος (Ζαγόρι). Πέτρα παντού, και στέγες από πέτρινες πλάκες, βαριές και ανθεκτικές στο χιόνι. Λίγα, μικρά ανοίγματα και τζάκι για τον βαρύ χειμώνα.
- Μάνη. Ψηλοί, στενοί πέτρινοι πύργοι, με μικρά παράθυρα σαν πολεμίστρες: σε έναν άγονο τόπο με αιώνες συγκρούσεων ανάμεσα σε οικογένειες, το σπίτι ήταν και οχυρό.
- Αρχοντικά της Μακεδονίας και του Πηλίου (Καστοριά, Σιάτιστα, Ζαγορά). Πέτρινο ισόγειο για αποθήκες, και πάνω ελαφριοί όροφοι από ξύλο, με σαχνισιά, κλειστά μπαλκόνια που προεξέχουν πάνω από τον δρόμο και κερδίζουν χώρο και φως.

Μέσα στα σπίτια ζούσε η λαϊκή τέχνη: ξυλόγλυπτα ταβάνια και ντουλάπια, ζωγραφισμένοι τοίχοι στα αρχοντικά, υφαντά κιλίμια και βελέντζες στον αργαλειό, κεντήματα, χάλκινα σκεύη, κεραμικά. Κάθε αντικείμενο ήταν χρήσιμο και όμορφο μαζί.

Πόλη και χωριό
Στο χωριό κυριαρχεί η μονοκατοικία με αυλή, και συχνά με βοηθητικούς χώρους: αποθήκη, κήπο, παλιότερα στάβλο ή φούρνο. Υπάρχει χώρος και ησυχία, αλλά οι αποστάσεις από σχολεία, γιατρούς και δουλειές είναι μεγαλύτερες.
Στην πόλη κυριαρχεί η πολυκατοικία. Στην Ελλάδα οι πόλεις γέμισαν πολυκατοικίες κυρίως από τη δεκαετία του ως του , όταν πολλοί άνθρωποι ήρθαν από τα χωριά για δουλειά. Πολλές χτίστηκαν με την αντιπαροχή: ο ιδιοκτήτης ενός οικοπέδου το έδινε σε έναν κατασκευαστή, και έπαιρνε σε αντάλλαγμα μερικά από τα διαμερίσματα. Η πολυκατοικία έχει τα πάντα κοντά, αλλά λιγότερο χώρο, λιγότερο πράσινο και περισσότερο θόρυβο.

Λειτουργικότητα: κάθε χώρος στη θέση του
Ένα σπίτι είναι λειτουργικό όταν οι χώροι του βρίσκονται εκεί που χρειάζονται και δεν «μπερδεύονται» μεταξύ τους:
| Ζώνη | Χώροι | Τι χρειάζεται |
|---|---|---|
| Ζώνη ημέρας | σαλόνι, κουζίνα, τραπεζαρία | φως, κοντά στην είσοδο |
| Ζώνη νύχτας | υπνοδωμάτια | ησυχία, μακριά από την είσοδο και τον δρόμο |
| Χώροι υγιεινής | μπάνιο, WC | αερισμός, νερό· συχνά κοντά στην κουζίνα, για κοινές σωληνώσεις |
| Αποθήκευση | ντουλάπες, αποθήκη | αρκετή, για να μη γεμίζουν τα δωμάτια πράγματα |
Μετράει και ο προσανατολισμός. Στην Ελλάδα, τα παράθυρα που βλέπουν νότια παίρνουν τον χειμώνα τον ήλιο χαμηλά, ως μέσα στο δωμάτιο, ενώ το καλοκαίρι, με τον ήλιο ψηλά, σκιάζονται εύκολα με τέντα ή μπαλκόνι. Τα βόρεια δωμάτια είναι πιο κρύα και πιο σκοτεινά, αλλά δροσερά το καλοκαίρι. Τα δυτικά ζεσταίνονται πολύ τα καλοκαιρινά απογεύματα.
Υγιεινή και αισθητική του χώρου
Ένα υγιεινό σπίτι αερίζεται κάθε μέρα: λίγα λεπτά με ανοιχτά παράθυρα, ιδανικά απέναντι το ένα από το άλλο, ανανεώνουν τον αέρα και διώχνουν την υγρασία. Η υγρασία που μένει φέρνει μούχλα, μύκητες που φαίνονται σαν μαύρες κηλίδες στις γωνίες και στους τοίχους, και που ερεθίζουν την αναπνοή και προκαλούν αλλεργίες. Το φως του ήλιου, η τακτική καθαριότητα και λίγα πράγματα στο πάτωμα κάνουν τον χώρο υγιεινότερο και πιο εύκολο να καθαριστεί.
Η αισθητική δεν θέλει ακριβά πράγματα. Θέλει φως, τάξη, χρώματα που ταιριάζουν — τα ανοιχτά χρώματα κάνουν ένα μικρό δωμάτιο να φαίνεται μεγαλύτερο — και κάτι προσωπικό: μια φωτογραφία, ένα φυτό, ένα υφαντό από το σπίτι της γιαγιάς.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ένα φανταστικό διαμέρισμα έχει δύο υπνοδωμάτια: το Α, με παράθυρο στα νότια, πάνω από μια ήσυχη αυλή, και το Β, με παράθυρο στα βόρεια, πάνω από έναν δρόμο με κίνηση. Η Ιφιγένεια διαβάζει πολλές ώρες στο γραφείο της, τα απογεύματα. Ποιο δωμάτιο της ταιριάζει, και τι προσέχει;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Για διάβασμα χρειάζονται φως και ησυχία.
Το Α έχει και τα δύο: νότιο φως όλη τη μέρα και θέα σε αυλή. Το Β είναι πιο σκοτεινό και θορυβώδες.
Επιλέγει το Α. Βάζει το γραφείο δίπλα στο παράθυρο, ώστε το φως να έρχεται από το πλάι και να μη ρίχνει σκιά το χέρι της πάνω στο τετράδιο, ούτε να την τυφλώνει από μπροστά.
Το καλοκαίρι το νότιο δωμάτιο ζεσταίνεται· μια τέντα ή κουρτίνα που σκιάζει τις ώρες με τον πολύ ήλιο λύνει το πρόβλημα.
Παράδειγμα 2
Σε μια γωνία του μπάνιου, κοντά στο ταβάνι, εμφανίζονται μαύρες κηλίδες. Το μπάνιο δεν έχει παράθυρο, μόνο έναν ανεμιστήρα που κανείς δεν ανοίγει. Τι συμβαίνει και τι αλλάζει;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Οι μαύρες κηλίδες είναι μούχλα. Χρειάζεται υγρασία, και το μπάνιο έχει πολλή: κάθε ντους γεμίζει τον χώρο υδρατμούς.
Οι υδρατμοί ανεβαίνουν και, χωρίς αερισμό, συμπυκνώνονται στο πιο κρύο σημείο: τη γωνία κοντά στο ταβάνι.
Η λύση αρχίζει από την αιτία: ο ανεμιστήρας δουλεύει σε κάθε ντους και για λίγα λεπτά μετά, η πόρτα μένει μισάνοιχτη για να βγει ο υγρός αέρας, οι βρεγμένες πετσέτες στεγνώνουν αλλού.
Μετά καθαρίζεται η γωνία, από έναν ενήλικα, με κατάλληλο καθαριστικό και ανοιχτή πόρτα. Αν ξαναβγεί, η υγρασία δεν έχει λυθεί.
Παράδειγμα 3
Δύο αδέρφια μοιράζονται ένα δωμάτιο 12 τετραγωνικών μέτρων. Έχουν δύο κρεβάτια, ένα γραφείο και μία ντουλάπα, και τσακώνονται γιατί «δεν χωράνε». Πώς μπορεί να οργανωθεί το δωμάτιο;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Πρώτα το τι χρειάζεται ο χώρος: ύπνος για δύο, ένα σημείο διαβάσματος, αποθήκευση, και λίγος δικός του χώρος για τον καθένα.
Ύπνος: δύο κρεβάτια κατά μήκος των τοίχων, ή μια κουκέτα, που ελευθερώνει μισό δωμάτιο.
Διάβασμα: το γραφείο στο παράθυρο, και ένα πρόγραμμα για το ποιος το χρησιμοποιεί πότε· ή ένα δεύτερο, μικρό ράφι-γραφείο στον τοίχο.
Αποθήκευση και τάξη: ράφια ψηλά στους τοίχους και κουτιά κάτω από τα κρεβάτια, με ένα ράφι και ένα κουτί για τον καθένα. Ό,τι δεν χρησιμοποιείται πηγαίνει αλλού. Το δωμάτιο δεν μεγάλωσε· έγινε λειτουργικό.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Σε ποια περιοχή της Ελλάδας χτίζονταν παραδοσιακά πέτρινοι πύργοι για άμυνα;
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς ποιες ανάγκες καλύπτει η κατοικία και γιατί θεωρείται δικαίωμα.
- Να περιγράφεις πώς η παραδοσιακή ελληνική κατοικία προσαρμόστηκε στο κλίμα, στα υλικά και στις ανάγκες κάθε τόπου, και τη λαϊκή τέχνη μέσα της.
- Να συγκρίνεις την κατοικία της πόλης με την κατοικία του χωριού.
- Να οργανώνεις έναν χώρο με κριτήρια λειτουργικότητας, υγιεινής και αισθητικής: ζώνες, προσανατολισμός, αερισμός, φως.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.