Μετάβαση στο περιεχόμενο

Συντήρηση τροφίμων

Ψύξη, κατάψυξη, αποξήρανση, κονσέρβα: τι κάνει η καθεμία στα μικρόβια.

30 λεπτά

Θα μάθεις να

  1. Να εξηγείς ότι κάθε μέθοδος συντήρησης αφαιρεί κάτι που χρειάζονται τα μικρόβια: ζέστη, νερό, αέρα ή ουδέτερο περιβάλλον.
  2. Να ξεχωρίζεις τις μεθόδους που επιβραδύνουν τα μικρόβια (ψύξη, κατάψυξη) από αυτές που τα καταστρέφουν (παστερίωση, αποστείρωση).
  3. Να αναγνωρίζεις στις παραδοσιακές ελληνικές συνταγές τις ίδιες αρχές: λιαστές ντομάτες, τουρσί, γλυκό του κουταλιού, παστό ψάρι.
  4. Να αποφασίζεις πότε ένα συντηρημένο τρόφιμο πρέπει να πεταχτεί, π.χ. μια φουσκωμένη κονσέρβα.

Η γιαγιά ήξερε μικροβιολογία

Τον Αύγουστο η γιαγιά κόβει ντομάτες στη μέση, τις αλατίζει και τις απλώνει στον ήλιο. Τον Σεπτέμβριο βράζει σύκα με ζάχαρη. Τον Οκτώβριο βάζει πιπεριές σε βάζα με ξίδι. Δεν έχει ακούσει ποτέ τη λέξη «ενεργότητα νερού», όμως κάνει ακριβώς αυτό που θα έκανε ένας τεχνολόγος τροφίμων: κάνει το φαγητό αφιλόξενο για τα μικρόβια.

Στην προηγούμενη ενότητα είδαμε ότι τα μικρόβια χρειάζονται τροφή, νερό, κατάλληλη θερμοκρασία, χρόνο — και τα περισσότερα οξυγόνο και ένα όχι πολύ όξινο περιβάλλον. Η συντήρηση των τροφίμων είναι η τέχνη να τους στερείς ένα ή περισσότερα από αυτά.

Δύο μεγάλες οικογένειες μεθόδων

Κάποιες μέθοδοι σταματούν ή επιβραδύνουν τα μικρόβια χωρίς να τα σκοτώνουν. Αν η συνθήκη χαθεί (π.χ. το τρόφιμο ζεσταθεί ή βραχεί), ξαναξυπνούν. Άλλες τα καταστρέφουν με θερμότητα, και μετά το τρόφιμο πρέπει να προστατευτεί ώστε να μη μολυνθεί ξανά.

Με κρύο

Ψύξη (ψυγείο, 0–5 °C). Τα περισσότερα βακτήρια πολλαπλασιάζονται πολύ αργά. Κερδίζεις μέρες, όχι μήνες. Το γάλα κρατά λίγες μέρες αντί για λίγες ώρες.

Κατάψυξη (–18 °C). Το νερό του τροφίμου γίνεται πάγος, οπότε τα μικρόβια δεν μπορούν να το χρησιμοποιήσουν και σταματούν εντελώς. Κερδίζεις μήνες. Όμως:

  • η κατάψυξη δεν σκοτώνει τα μικρόβια· όταν ξεπαγώσει το τρόφιμο, συνεχίζουν από εκεί που είχαν μείνει,
  • γι' αυτό ένα ωμό τρόφιμο που ξεπάγωσε δεν ξαναμπαίνει ωμό στην κατάψυξη. Αν το μαγειρέψεις, το μαγειρεμένο φαγητό μπορεί να καταψυχθεί,
  • η κατάψυξη φρεσκοκομμένων λαχανικών γίνεται συνήθως μετά από ζεμάτισμα (λίγα λεπτά σε βραστό νερό), για να σταματήσουν τα ένζυμα που αλλοιώνουν χρώμα και γεύση.

Αφαιρώντας το νερό

Τα μικρόβια χρειάζονται ελεύθερο νερό. Υπάρχουν τρεις τρόποι να τους το στερήσεις:

  • Αποξήρανση: το νερό φεύγει με ήλιο, αέρα ή φούρνο. Λιαστές ντομάτες, σταφίδες, ξερά σύκα, όσπρια, ζυμαρικά, ρίγανη. Ένα ξερό τρόφιμο κρατά μήνες — αρκεί να μείνει στεγνό.
  • Αλάτισμα: το αλάτι «τραβάει» το νερό από το τρόφιμο και από τα ίδια τα μικρόβια. Παστός μπακαλιάρος, σαρδέλες παστές, ελιές σε άλμη, φέτα στην άλμη της.
  • Ζάχαρη σε μεγάλη ποσότητα: δουλεύει όπως το αλάτι. Γλυκά του κουταλιού, μαρμελάδες, μέλι. Γι' αυτό η μαρμελάδα με λιγότερη ζάχαρη χαλάει πιο εύκολα μόλις ανοιχτεί και θέλει ψυγείο.
Μισές ντομάτες, κόκκινες και ζαρωμένες, απλωμένες σε σειρές πάνω σε μια λευκή, κοκκώδη επιφάνεια κάτω από δυνατό ήλιο.
Ντομάτες που λιάζονται ένα καλοκαίρι στην Τήνο. Είναι κομμένες στη μέση, όπως της γιαγιάς στην αρχή της ενότητας, για να φεύγει το νερό πιο γρήγορα. Όσο στεγνώνουν, ζαρώνουν και σκουραίνουν. Χωρίς νερό τα μικρόβια δεν μπορούν να πολλαπλασιαστούν, και οι ντομάτες κρατούν ως τον χειμώνα, αρκεί να μείνουν στεγνές.Φωτογραφία: RoubinakiM · CC BY-SA 4.0 · Wikimedia Commons

Κάνοντας το περιβάλλον όξινο

Τα περισσότερα επικίνδυνα βακτήρια δεν αντέχουν την οξύτητα.

  • Ξίδι: τουρσί από πιπεριές, αγγουράκια, κουνουπίδι, καρότο.
  • Ζύμωση (γαλακτική): «καλά» βακτήρια μετατρέπουν τα σάκχαρα σε οξύ και προστατεύουν το τρόφιμο: γιαούρτι, ξινολάχανο, και οι ελιές που «γλυκαίνουν» (χάνουν την πίκρα τους) στην άλμη.
Πάγκος με πολλά ταψιά γεμάτα ελιές, πράσινες, μαύρες και μωβ, μερικές γεμιστές με κόκκινες πιπεριές, με ταμπελάκια όπως «Καλαμών», «Βόλου γλυκές» και «Χαλκιδικής».
Ελιές στην αγορά Καπάνι της Θεσσαλονίκης. Καμία δεν τρώγεται όπως πέφτει από το δέντρο: η φρέσκια ελιά είναι πολύ πικρή. Πριν φτάσουν εδώ, οι περισσότερες πέρασαν εβδομάδες ή μήνες σε άλμη ή σε αλάτι, που τους πήρε την πίκρα και τις προστατεύει από τα μικρόβια.Φωτογραφία: Drejwen · CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Με θερμότητα

Παστερίωση. Θέρμανση σε σχετικά χαμηλή θερμοκρασία για λίγο χρόνο (για το φρέσκο γάλα, περίπου 72 °C για 15 δευτερόλεπτα). Σκοτώνει τα παθογόνα, αλλά όχι όλα τα μικρόβια. Γι' αυτό το φρέσκο παστεριωμένο γάλα θέλει ψυγείο και κρατά λίγες μέρες.

Αποστείρωση. Θέρμανση σε υψηλή θερμοκρασία, πάνω από 100 °C, σε κλειστό δοχείο. Καταστρέφει σχεδόν όλα τα μικρόβια και τα σπόριά τους. Είναι η αρχή της κονσέρβας και του γάλακτος μακράς διαρκείας (UHT, περίπου 135–140 °C για λίγα δευτερόλεπτα). Κλειστά, κρατούν μήνες έξω από το ψυγείο.

Μόλις ανοίξεις μια κονσέρβα ή ένα γάλα μακράς διαρκείας, η προστασία τελειώνει: μπαίνει αέρας και μικρόβια. Από εκεί και πέρα το αντιμετωπίζεις σαν φρέσκο — ψυγείο, και μέσα σε λίγες μέρες.

Αφαιρώντας τον αέρα

Συσκευασία σε κενό αέρος (τα «βακουμαρισμένα» τυριά και αλλαντικά) και συσκευασία με προστατευτική ατμόσφαιρα (οι σαλάτες σε σακουλάκι). Επιβραδύνουν τα μικρόβια που χρειάζονται οξυγόνο. Δεν αντικαθιστούν το ψυγείο: αν γράφει «διατηρείται σε ψυγείο», το εννοεί.

Όλες μαζί

ΜέθοδοςΤι αφαιρείΣκοτώνει τα μικρόβια;Παράδειγμα
Ψύξηζέστηόχι, επιβραδύνειφρέσκο γάλα, κρέας για αύριο
Κατάψυξηζέστη και ελεύθερο νερόόχι, σταματάαρακάς, κιμάς
Αποξήρανσηνερόόχι, σταματάσταφίδες, λιαστές ντομάτες
Αλάτι, ζάχαρηελεύθερο νερόόχι, σταματάπαστός μπακαλιάρος, γλυκό κουταλιού
Ξίδι, ζύμωσηουδέτερο περιβάλλονόχι, σταματά τα περισσότερατουρσί, γιαούρτι
Παστερίωση— (θερμότητα)τα παθογόναφρέσκο γάλα, χυμοί ψυγείου
Αποστείρωση— (θερμότητα)σχεδόν όλακονσέρβες, γάλα μακράς διαρκείας
Κενό αέροςοξυγόνοόχι, επιβραδύνειβακουμαρισμένο τυρί

Πρόσεξε τη στήλη «Σκοτώνει;». Σχεδόν όλες οι μέθοδοι απλώς κρατούν τα μικρόβια σε αναμονή. Γι' αυτό, όταν η συνθήκη αλλάξει — το ξερό βραχεί, το παγωμένο ξεπαγώσει, το κλειστό ανοιχτεί — ξαναγίνεται ευαλλοίωτο τρόφιμο.

Πόσο κρατάει στην κατάψυξη

Στους –18 °C τα τρόφιμα μένουν ασφαλή πολύ καιρό, αλλά η ποιότητα πέφτει σιγά-σιγά (στεγνώνουν, χάνουν γεύση). Ενδεικτικοί χρόνοι για καλή ποιότητα:

ΤρόφιμοΠερίπου
κιμάς, ψάρι3 μήνες
κομμάτια κρέατος, κοτόπουλο6–12 μήνες
λαχανικά ζεματισμένα8–12 μήνες
μαγειρεμένο φαγητό2–3 μήνες
ψωμί3 μήνες

Τι αφαιρεί από τα μικρόβια;

Για κάθε τρόφιμο, διάλεξε τον κύριο τρόπο με τον οποίο προστατεύεται.

Τι του στερεί;

Κονσέρβα τόνος

0 από 10

Συντηρητικά και ετικέτα

Κάποια τρόφιμα έχουν και πρόσθετα συντηρητικά, που αναγράφονται στα συστατικά με το όνομά τους ή με κωδικό E (π.χ. E200–E299 είναι κυρίως συντηρητικά). Τα εγκεκριμένα πρόσθετα έχουν ελεγχθεί για την ασφάλειά τους στις ποσότητες που επιτρέπονται. Τα βρίσκεις στη λίστα συστατικών της ετικέτας, που είδαμε στην ενότητα για τις ετικέτες τροφίμων.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Στο ράφι βλέπεις δύο γάλατα: φρέσκο παστεριωμένο και μακράς διαρκείας. Γιατί το ένα είναι στο ψυγείο και το άλλο στο ράφι; Ποιο θα πάρεις για ένα εξοχικό χωρίς ψυγείο για δύο μέρες;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 2

Αγόρασες 2 κιλά κιμά σε προσφορά. Θα χρειαστείς 500 γραμμάρια σήμερα και τα υπόλοιπα σε διάφορες μέρες τον επόμενο μήνα. Πώς τον συντηρείς;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Παράδειγμα 3

Στο ντουλάπι βρίσκεις: μια κονσέρβα καλαμπόκι που έληξε πριν από έναν μήνα, μια κονσέρβα ντομάτα με φουσκωμένο καπάκι, και ένα βάζο γλυκό κουταλιού ανοιγμένο πριν από δύο μήνες. Τι κρατάς;

Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 10
Τι κάνει η κατάψυξη στα μικρόβια ενός τροφίμου;

Ασκήσεις

ΘυμάμαιΆσκηση 1 από 4

Σε ποια θερμοκρασία περίπου, και για πόσο, παστεριώνεται το φρέσκο γάλα;

Τα κατάφερες;

  • Να εξηγείς ότι κάθε μέθοδος συντήρησης αφαιρεί κάτι που χρειάζονται τα μικρόβια: ζέστη, νερό, αέρα ή ουδέτερο περιβάλλον.
  • Να ξεχωρίζεις τις μεθόδους που επιβραδύνουν τα μικρόβια (ψύξη, κατάψυξη) από αυτές που τα καταστρέφουν (παστερίωση, αποστείρωση).
  • Να αναγνωρίζεις στις παραδοσιακές ελληνικές συνταγές τις ίδιες αρχές: λιαστές ντομάτες, τουρσί, γλυκό του κουταλιού, παστό ψάρι.
  • Να αποφασίζεις πότε ένα συντηρημένο τρόφιμο πρέπει να πεταχτεί, π.χ. μια φουσκωμένη κονσέρβα.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;