Η επιστροφή στην Ιθάκη
Σειρήνες, Σκύλλα, και ο ήρωας που φτάνει μεταμφιεσμένος (μ-π 172).
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Ομηρικά Έπη: Οδύσσεια (Α΄ Γυμνασίου), 4 ενότητες
Θα μάθεις να
- Να αφηγείσαι με τη σωστή σειρά τα επεισόδια από τις Σειρήνες ως την καλύβα του Εύμαιου (μ – π 172).
- Να εξηγείς πώς ο Οδυσσέας αντιμετωπίζει κάθε κίνδυνο της ραψωδίας μ και γιατί χάνει τους συντρόφους του.
- Να εξηγείς γιατί ο ήρωας φτάνει στην Ιθάκη μεταμφιεσμένος και τι κερδίζει από αυτό.
- Να αναγνωρίζεις τη φιλοξενία του Εύμαιου ως μέτρο για όλους τους άλλους χαρακτήρες.
Οι τελευταίοι κίνδυνοι της θάλασσας
Πριν φύγουν από την Αιαία, η Κίρκη προειδοποιεί τον Οδυσσέα για όσα θα συναντήσει. Η ραψωδία μ είναι το τελευταίο κομμάτι της αφήγησης στους Φαίακες· στο τέλος της ο ήρωας θα έχει χάσει όλους τους συντρόφους του. Από τη ραψωδία ν και μετά, η ιστορία γυρίζει στην Ιθάκη, και δεν θα την ξαναφύγει.
Οι Σειρήνες
Όποιος ακούσει τις Σειρήνες ξεχνάει το σπίτι του, και γύρω τους σαπίζουν κόκαλα ανθρώπων. Ο Οδυσσέας βουλώνει με κερί τα αυτιά των συντρόφων, αλλά ο ίδιος θέλει να ακούσει. Ζητάει να τον δέσουν:
κι εκείνοι χεροπόδαρα με δέσανε στο πλοίο ολόρθο, και καλόσφιξαν τις άκρες στο κατάρτι·
— Οδύσσεια μ 178-179, μτφρ. Αργ. Εφταλιώτη
Και τι τραγουδούν οι Σειρήνες; Δεν υπόσχονται ομορφιά ούτε πλούτη. Υπόσχονται γνώση:
τι ξέρουμε όσα τράβηξαν μες στην πλατειά Τρωάδα και Τρωαδίτες κι Αχαιοί, καθώς οι θεοί τα ορίσαν, και ξέρουμε όσα γίνουνται στη γης την πολυθρόφα.
— μ 189-191
Είναι ο τέλειος πειρασμός για τον Οδυσσέα, τον άνθρωπο που θέλει να μαθαίνει. Και η λύση του είναι χαρακτηριστική: δεν αρνείται να ακούσει, αλλά δένει τον εαυτό του από πριν, ώστε η επιθυμία να μη γίνει καταστροφή.

Σκύλλα, Χάρυβδη, Θρινακία
Ανάμεσα σε δύο βράχους περιμένουν δύο τέρατα. Η Χάρυβδη ρουφάει τη θάλασσα τρεις φορές τη μέρα και καταπίνει όποιο καράβι βρει. Η Σκύλλα έχει έξι κεφάλια. Ο Οδυσσέας διαλέγει να περάσει από τη Σκύλλα: ξέρει ότι θα χάσει έξι άντρες, αλλά όχι όλο το καράβι. Οι σύντροφοι τον φωνάζουν με το όνομά του «τότε γ' ὕστατον», για τελευταία φορά (μ 250).
Στη Θρινακία βόσκουν τα βόδια του Ήλιου. Και ο Τειρεσίας και η Κίρκη είχαν πει: μην τα αγγίξετε. Οι άνεμοι όμως τους κρατούν εκεί έναν μήνα, οι προμήθειες τελειώνουν, και ενώ ο Οδυσσέας κοιμάται, ο Ευρύλοχος πείθει τους συντρόφους να σφάξουν τα βόδια. Όταν ξανοιχτούν στη θάλασσα, ο Δίας χτυπάει το καράβι με κεραυνό. Μόνο ο Οδυσσέας σώζεται, κρατημένος από ένα δοκάρι, και μετά από εννιά μέρες φτάνει στο νησί της Καλυψώς.
Στην Ιθάκη, μεταμφιεσμένος
Ύστερα από την Καλυψώ και τους Φαίακες (που ήδη ξέρεις), ένα καράβι των Φαιάκων αφήνει τον Οδυσσέα κοιμισμένο στην ακτή της Ιθάκης, μαζί με τα δώρα του. Ξυπνά και δεν αναγνωρίζει τον τόπο: η Αθηνά τον έχει τυλίξει σε ομίχλη. Εμφανίζεται ως νεαρός βοσκός, και ο Οδυσσέας της λέει αμέσως ένα ψέμα για το ποιος είναι. Η θεά χαμογελάει:
Μαριόλος και παμπόνηρος θα 'ναι όποιος σε περάση σε κάθε απάτη, μα και θεός αν τύχη να 'ναι ακόμα.
— ν 291-292
Θεά και άνθρωπος αναγνωρίζονται ως όμοιοι: εκείνος πρώτος στους θνητούς στη σκέψη και στα λόγια, εκείνη πρώτη στους θεούς στην εξυπνάδα. Μετά η Αθηνά τον μεταμορφώνει σε γέρο ζητιάνο: ζαρώνει το δέρμα του, του παίρνει τα μαλλιά, του θαμπώνει τα μάτια (ν 429-433). Έτσι μπορεί να μπει στο σπίτι του χωρίς να τον καταλάβουν οι μνηστήρες, και να δοκιμάσει ποιος του έμεινε πιστός.

Παράδειγμα 1
Γιατί η μεταμφίεση είναι η σωστή κίνηση;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η κατάσταση. Στο παλάτι τρώνε και πίνουν πάνω από εκατό μνηστήρες, νέοι και οπλισμένοι. Ο Οδυσσέας είναι ένας, και ο γιος του σχεδόν παιδί.
Τι θα γινόταν χωρίς αυτήν. Αν εμφανιζόταν ως βασιλιάς, οι μνηστήρες θα τον σκότωναν, όπως σκότωσε η Κλυταιμνήστρα τον Αγαμέμνονα όταν γύρισε από την Τροία. Την ιστορία αυτή ο Οδυσσέας την άκουσε στον Άδη.
Τι κερδίζει. Ως ζητιάνος βλέπει χωρίς να τον βλέπουν: ποιοι υπηρέτες είναι πιστοί, πόσο προσβάλλουν οι μνηστήρες έναν ξένο, τι κάνει η Πηνελόπη.
Το συμπέρασμα. Η μεταμφίεση είναι η μῆτις του Κύκλωπα σε άλλη μορφή. Και κάθε πρόσωπο που θα συναντήσει θα κριθεί από το πώς φέρεται σε έναν φτωχό ξένο.
Στην καλύβα του Εύμαιου
Ο πρώτος που τον δέχεται είναι ο Εύμαιος, ο πιστός χοιροβοσκός. Δεν ξέρει ποιος είναι ο ζητιάνος, αλλά τον φιλοξενεί με ό,τι έχει:
τ' είναι του Δία ολ' οι φτωχοί κι οι ξένοι· κι αρεστό 'ναι το λίγο που εμείς δίνουμε·
— ξ 57-58
Ένας δούλος, φτωχός, καταλαβαίνει τη φιλοξενία καλύτερα από τους αρχοντόπουλους του παλατιού και από τον Κύκλωπα. Στη ραψωδία π φτάνει στην καλύβα ο Τηλέμαχος, που γύρισε από τη Σπάρτη ξεφεύγοντας από την ενέδρα των μνηστήρων. Ο Εύμαιος τον αγκαλιάζει
σαν που τρυφερόκαρδος γονιός παιδί αγκαλιάζει, σαν έρχετ' απ' τα μακρινά, που έλειπε χρόνους δέκα,
— π 17-18
Η παρομοίωση έχει ειρωνεία: ο πραγματικός πατέρας κάθεται δίπλα, γυρισμένος μετά από είκοσι χρόνια, και κανείς δεν το ξέρει ακόμα.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πώς λέγεται ο πιστός χοιροβοσκός που φιλοξενεί πρώτος τον μεταμφιεσμένο Οδυσσέα;
Τα κατάφερες;
- Να αφηγείσαι με τη σωστή σειρά τα επεισόδια από τις Σειρήνες ως την καλύβα του Εύμαιου (μ – π 172).
- Να εξηγείς πώς ο Οδυσσέας αντιμετωπίζει κάθε κίνδυνο της ραψωδίας μ και γιατί χάνει τους συντρόφους του.
- Να εξηγείς γιατί ο ήρωας φτάνει στην Ιθάκη μεταμφιεσμένος και τι κερδίζει από αυτό.
- Να αναγνωρίζεις τη φιλοξενία του Εύμαιου ως μέτρο για όλους τους άλλους χαρακτήρες.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.