Πατέρας και γιος

Είκοσι χρόνια μετά

Όταν ο Οδυσσέας έφυγε για την Τροία, ο Τηλέμαχος ήταν μωρό. Τώρα είναι νέος άντρας, που μόλις γύρισε από ένα ταξίδι στην Πύλο και στη Σπάρτη για να μάθει νέα του πατέρα του. Στην καλύβα του Εύμαιου κάθονται απέναντι ο ένας στον άλλον, και ο γιος δεν ξέρει ότι ο γέρος ζητιάνος είναι ο πατέρας του. Η σκηνή της ραψωδίας π είναι η πρώτη αναγνώριση του έπους.

Τι είναι η αναγνώριση

Αναγνώριση λέμε τη στιγμή όπου ένα πρόσωπο της ιστορίας περνάει από την άγνοια στη γνώση: καταλαβαίνει ποιος είναι πραγματικά κάποιος που έχει μπροστά του. Στο δεύτερο μισό της Οδύσσειας οι αναγνωρίσεις είναι πολλές, και καθεμιά είναι διαφορετική: ο γιος, ο σκύλος Άργος, η τροφός Ευρύκλεια, οι πιστοί δούλοι, οι μνηστήρες, η Πηνελόπη, ο πατέρας Λαέρτης.

Συνήθως μια αναγνώριση περνάει από τέσσερα στάδια:

Η σκηνή

Ο Τηλέμαχος στέλνει τον Εύμαιο στο παλάτι να πει στην Πηνελόπη ότι γύρισε. Μένουν μόνοι. Η Αθηνά, που τη βλέπουν μόνο ο Οδυσσέας και τα σκυλιά, τον βγάζει έξω και τον αγγίζει με χρυσό ραβδί:

Μελαχρινός ξανάγινε με πιο γεμάτην όψη, και με τα γένια ολόμαυρα τριγύρω στο πηγούνι.

— Οδύσσεια π 175-176, μτφρ. Αργ. Εφταλιώτη

Ο Τηλέμαχος τρομάζει: νομίζει ότι είναι θεός και του τάζει θυσίες. Τότε ο Οδυσσέας λέει τρεις στίχους που περίμενε είκοσι χρόνια:

Θεός δεν είμ' εγώ· γιατί με θεούς με παρομοιάζεις; παρά είμ' εγώ πατέρας σου, που εσύ γι' αυτόν πονώντας τόσα τραβάς από κακούς και δύστροπους ανθρώπους.

— π 187-189

Και φιλάει τον γιο του, και του τρέχουν τα δάκρυα «που ως τότες τα κρατούσε» (π 191). Όσο ήταν ζητιάνος, κρατούσε τη συγκίνησή του κρυφή· τώρα, μόνος με το παιδί του, την αφήνει να φανεί.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Τα στάδια της αναγνώρισης

Βάλε τις στιγμές της σκηνής στη σειρά που τις αφηγείται ο ποιητής.

Πάτα τις στιγμές με τη σειρά

Ο Τηλέμαχος αμφιβάλλει: «κάποιος θεός με πλανάς»Κλαίνε αγκαλιασμένοι σαν πουλιάΟ Τηλέμαχος στέλνει τον Εύμαιο στο παλάτιΟ Τηλέμαχος τον περνάει για θεόΗ Αθηνά αγγίζει τον Οδυσσέα με το χρυσό ραβδίΣχεδιάζουν μαζί πώς θα αντιμετωπίσουν τους μνηστήρες«Θεός δεν είμ' εγώ… είμ' εγώ πατέρας σου»Ο Οδυσσέας εξηγεί ότι είναι έργο της Αθηνάς

Η σειρά σου

1. 1
2. 2
3. 3
4. 4
5. 5
6. 6
7. 7
8. 8

ΈλεγχοςΑπό την αρχή

Η παρομοίωση με τα πουλιά

Όταν ο Τηλέμαχος πειστεί, πέφτει στην αγκαλιά του πατέρα του, και κλαίνε και οι δύο:

κι απ' όρνια ξεφωνίζοντας πιο αψά κι από σπαράχτες αγιούπες ή θαλασσαϊτούς, που πήραν τα μικρά τους, ακόμα πρι φτερώσουνε, της εξοχής οι αργάτες·

— π 216-218

Η παρομοίωση είναι παράξενη: πατέρας και γιος, τη στιγμή που ξαναβρίσκονται, μοιάζουν με πουλιά που έχασαν τα μικρά τους. Ο ποιητής δεν περιγράφει τη χαρά της στιγμής, αλλά τον πόνο των είκοσι χρόνων που χάθηκαν: ο πατέρας έχασε όλη την παιδική ηλικία του γιου του, και ο γιος μεγάλωσε χωρίς πατέρα.

Το σχέδιο

Μόλις στεγνώσουν τα δάκρυα, ο Οδυσσέας ρωτάει πόσοι είναι οι μνηστήρες. Ο Τηλέμαχος μετράει: 52 από το Δουλίχιο, 24 από τη Σάμη, 20 από τη Ζάκυνθο, 12 από την Ιθάκη, πάνω από εκατό (π 247-251). Ο Οδυσσέας απαντά ότι έχουν συμμάχους την Αθηνά και τον Δία. Ο γιος θα κρύψει τα όπλα από τη μεγάλη αίθουσα, και κανείς δεν πρέπει να μάθει ότι γύρισε:

κανένας να μη μάθη εκεί πως ήρθε ο Οδυσσέας. Λαέρτης και χοιροβοσκός μην τύχη και τ' ακούσουν· μήτε κανένας του σπιτιού, και μήτε η Πηνελόπη,

— π 301-303

Ούτε η Πηνελόπη. Ο νόστος δεν έχει ολοκληρωθεί· έχει αρχίσει ο πόλεμος μέσα στο σπίτι, και ο Οδυσσέας δεν ρισκάρει τίποτα.

Ποιος ξέρει, στο τέλος της ραψωδίας π;

Στο τέλος της σκηνής, ποιος ξέρει ότι ο ζητιάνος είναι ο Οδυσσέας και ποιος όχι;

Ξέρει ή όχι;

Η Αθηνά

ΞέρειΔεν ξέρει ακόμα

0 / 6

Αυτή η ανισότητα στη γνώση λέγεται δραματική ειρωνεία: ο ακροατής και λίγοι ήρωες ξέρουν την αλήθεια, ενώ οι υπόλοιποι όχι. Από εδώ και πέρα θα κάνει κάθε κουβέντα των μνηστήρων με τον «ζητιάνο» να έχει διπλό νόημα.