Το προοίμιο

Πριν αρχίσει το τραγούδι

Ο αοιδός δεν έπεφτε κατευθείαν μέσα στην ιστορία. Πρώτα έλεγε στο κοινό τι θα ακούσει, και ζητούσε βοήθεια από τη θεά του τραγουδιού, τη Μούσα. Αυτή η εισαγωγή λέγεται προοίμιο: ό,τι λέγεται πριν από το κυρίως τραγούδι. Το προοίμιο της Οδύσσειας είναι οι πρώτοι δέκα στίχοι:

Τὸν ἄντρα τὸν πολύπραγο τραγούδησέ μου, ὦ Μοῦσα,
ποὺ περισσὰ πλανήθηκε, σὰν κούρσεψε τῆς Τροίας
τὸ ἱερὸ κάστρο, καὶ πολλῶν ἀνθρώπων εἶδε χῶρες
κι ἔμαθε γνῶμες, καὶ πολλὰ στὰ πέλαα βρῆκε πάθια,
γιὰ μιὰ ζωὴ παλεύοντας καὶ γυρισμὸ συντρόφων.
Μὰ πάλε δὲν τοὺς γλύτωσε, κι ἂν τὸ ποθοῦσε, ἐκείνους,
τὶ ἀπὸ δική τους χάθηκαν οἱ κούφιοι ἀμυαλωσύνη,
τοῦ Ἥλιου τοῦ Ὑπερίονα σὰν ἔφαγαν τὰ βόδια,
κι αὐτὸς τοὺς πῆρε τὴ γλυκειὰ τοῦ γυρισμοῦ τους μέρα.
Ἀπ' ὅπου ἂν τά 'χης, πές μας τα, ὦ θεά, τοῦ Δία κόρη.

— Οδύσσεια α 1-10, μετάφραση Αργύρη Εφταλιώτη (1849–1923)

Τα τέσσερα κομμάτια του προοιμίου

Η επίκληση δεν είναι στολίδι. Ο αοιδός μιλά για πράγματα που έγιναν πριν από πολλές γενιές· η γνώση του, πίστευαν, ερχόταν από τη Μούσα, που ήξερε τα πάντα. Γι' αυτό λέει «τραγούδησέ μου»: εκείνη ξέρει, εκείνος μεταφέρει.

Ο «πολύτροπος» χωρίς όνομα

Η πρώτη λέξη του έπους, στο πρωτότυπο, είναι «ἄνδρα»: άντρας. Η Ιλιάδα ξεκινά με ένα συναίσθημα, τη «μῆνιν», την οργή του Αχιλλέα. Η Οδύσσεια ξεκινά με έναν άνθρωπο. Και τον χαρακτηρίζει με μια λέξη: πολύτροπος (ο Εφταλιώτης γράφει «πολύπραγο»). Η λέξη έχει δύο σημασίες μαζί:

• αυτός που γύρισε σε πολλούς τόπους, ο πολυπλάνητος·
• αυτός που έχει πολλούς τρόπους, πολλά τεχνάσματα: ο έξυπνος, ο πολυμήχανος.

Το όνομά του όμως δεν λέγεται. Θα το ακούσουμε πρώτη φορά στον στίχο α 21. Το κοινό ήξερε βέβαια ποιος είναι· ο ποιητής το αφήνει να το καταλάβει από τις περιγραφές, και κρατά λίγη αγωνία ως το όνομα.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Ποιο κομμάτι του προοιμίου είναι;

Διάλεξε πρώτα έναν στίχο του Εφταλιώτη και μετά τι κάνει ο στίχος μέσα στο προοίμιο.

Ο στίχος

«τραγούδησέ μου, ὦ Μοῦσα»«Τὸν ἄντρα τὸν πολύπραγο»«καὶ πολλῶν ἀνθρώπων εἶδε χῶρες κι ἔμαθε γνῶμες»«τὶ ἀπὸ δική τους χάθηκαν οἱ κούφιοι ἀμυαλωσύνη»«Ἀπ' ὅπου ἂν τά 'χης, πές μας τα, ὦ θεά, τοῦ Δία κόρη»

Τι κάνει

Επίκληση στη ΜούσαΤο θέμα: ο ήρωαςΠερίληψη: πλάνη και πάθηΗ ευθύνη των συντρόφωνΗ αφετηρία της αφήγησης

Τι κάνει

Από τη μέση των πραγμάτων

Πού αρχίζει λοιπόν η Μούσα; Οι στίχοι που ακολουθούν (α 11-21) το λένε: όλοι οι άλλοι ήρωες της Τροίας έχουν γυρίσει ή έχουν χαθεί, και

καὶ μόνο ἐκειόνε, σπιτικὸ καὶ ταίρι στερημένο,
ἡ Καλυψὼ ἡ τρισέμορφη θεὰ τόνε κρατοῦσε,
γιατὶ ἄντρα της τὸν ἤθελε στὶς βαθουλὲς σπηλιές της.

— α 13-15

Η αφήγηση δεν ξεκινά από την άλωση της Τροίας. Ξεκινά δέκα χρόνια μετά, όταν ο Οδυσσέας είναι κλεισμένος επτά χρόνια στο νησί της Καλυψώς και οι θεοί έχουν αποφασίσει ότι ήρθε η ώρα του γυρισμού. Αυτή η αρχή λέγεται in medias res (λατινικά: «στη μέση των πραγμάτων»). Όσα έγιναν πριν θα τα μάθουμε αργότερα, από το στόμα του ίδιου του Οδυσσέα.

Ο μόνος θεός που μένει θυμωμένος είναι ο Ποσειδώνας. Και ο ποιητής τον στέλνει μακριά, στους Αιθίοπες, σε μια γιορτή (α 22-25). Με τον εχθρό του ήρωα απόντα, οι άλλοι θεοί μπορούν να συνεδριάσουν: αυτό είναι το επόμενο μάθημα.

Ο ίδιος ο στίχος έχει κι αυτός ρυθμό που δεν είναι πάντα ίδιος. Στο α 1 είδες πέντε δακτύλους. Ο δεύτερος στίχος του προοιμίου έχει και έναν σπονδείο.

Οδύσσεια α 2: «πλάγχθη, ἐπεὶ Τροίης ἱερὸν πτολίεθρον ἔπερσεν»

Μία φορά για μακρά, δύο για βραχεία. Δύο κόλπα: η μακρά στο τέλος λέξης βραχύνεται μπροστά σε φωνήεν («πλάγχθη ἐπεὶ»), και δύο σύμφωνα κάνουν μακρά την προηγούμενη συλλαβή, και πάνω από τα όρια της λέξης.

Πάτα κάθε συλλαβή: μακρά ή βραχεία;

?πλάγχ?θη?ἐ|?πεὶ?Τροί|?ης?ἱ?ε|?ρὸν?πτο?λί|?ε?θρον?ἔ|?περ?σεν

— μακρά · ∪ βραχεία

ΈλεγξεΔείξε