Ο Όμηρος και το έπος

Ένα τραγούδι πριν από τα βιβλία

Πολύ πριν οι Έλληνες γράψουν βιβλία, άκουγαν ιστορίες τραγουδισμένες. Σε ένα γλέντι στο παλάτι ενός βασιλιά, όταν οι καλεσμένοι είχαν φάει και πιει, ερχόταν ο αοιδός: ένας επαγγελματίας τραγουδιστής, με τη λύρα του (τη φόρμιγγα), που τραγουδούσε τα κατορθώματα θεών και ηρώων.

Η ίδια η Οδύσσεια μας δείχνει δύο αοιδούς. Στην Ιθάκη ο Φήμιος τραγουδά για τους μνηστήρες τον πικρό γυρισμό των Αχαιών από την Τροία. Στη χώρα των Φαιάκων ο τυφλός Δημόδοκος τραγουδά για τον Τρωικό πόλεμο, και ανάμεσα στους ακροατές κάθεται, χωρίς να το ξέρει κανείς, ο ίδιος ο Οδυσσέας. Ο Όμηρος περιγράφει τον Δημόδοκο έτσι:

ποὺ ἡ Μοῦσα τὸν ἀγάπησε, καὶ τοῦ 'δωσε σμιγμένο
καλὸ μαζὶ μὲ τὸ κακό. Τὸ φῶς του αὐτὴ τοῦ πῆρε,
μὰ τοῦ 'φερε γλυκειὰ φωνή.

— Οδύσσεια θ 63-65

Τι είναι το έπος

Έπος λέμε ένα μεγάλο αφηγηματικό ποίημα, σε υψηλό ύφος, για ήρωες και θεούς ενός παλιού, ένδοξου καιρού. Τα δύο αρχαιότερα έπη της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας είναι τα ομηρικά:

Κάθε έπος χωρίζεται σε 24 ραψωδίες, όσα και τα γράμματα του αλφαβήτου. Έτσι το «α 1» σημαίνει «ραψωδία α της Οδύσσειας, στίχος 1». Τη διαίρεση αυτή δεν την έκανε μάλλον ο ποιητής: είναι μεταγενέστερη, πιθανότατα έργο των φιλολόγων της Αλεξάνδρειας.

Η Οδύσσεια μοιράζεται σε τρία μεγάλα μέρη:

• Τηλεμάχεια (α–δ): ο γιος του Οδυσσέα ψάχνει νέα για τον πατέρα του.
• Ο νόστος του Οδυσσέα (ε–μ): από το νησί της Καλυψώς στους Φαίακες, όπου ο ίδιος αφηγείται τις περιπέτειές του.
• Η μνηστηροφονία (ν–ω): στην Ιθάκη, η εκδίκηση και η αναγνώριση.

Ποιος ήταν ο Όμηρος

Για τον ίδιο τον Όμηρο δεν ξέρουμε σχεδόν τίποτα βέβαιο. Η παράδοση τον ήθελε τυφλό αοιδό από την Ιωνία, τα παράλια της Μικράς Ασίας, και πολλές πόλεις διεκδικούσαν ότι γεννήθηκε εκεί, ανάμεσά τους η Σμύρνη και η Χίος. Οι περισσότεροι μελετητές τοποθετούν τα έπη στον 8ο ή στον 7ο αιώνα π.Χ., την Οδύσσεια λίγο μετά την Ιλιάδα. Η χρονολόγηση όμως είναι αβέβαιη.

Ποίηση που γεννιέται χωρίς χαρτί

Πώς θυμάται κανείς χιλιάδες στίχους χωρίς να τους έχει γράψει; Ο αοιδός δεν αποστήθιζε ένα έτοιμο κείμενο. Συνέθετε την ώρα που τραγουδούσε, πάνω σε ιστορίες που ήξερε όλο το κοινό, με «έτοιμα κομμάτια» που είχε μάθει από παλαιότερους αοιδούς:

• Σταθερά επίθετα που συνοδεύουν ένα όνομα: η «γαλανομάτα» Αθηνά, η «ροδοδάχτυλη» Αυγή, ο «πολύπαθος» Οδυσσέας.
• Τυποποιημένοι στίχοι για ό,τι γίνεται συχνά: πώς ξημερώνει, πώς στρώνεται ένα τραπέζι, πώς απαντά κάποιος («κι εἶπε της μὲ λόγια φτερωμένα»).
• Τυπικές σκηνές που ξαναγυρίζουν με την ίδια σειρά: η υποδοχή ενός ξένου, μια θυσία, ένα ταξίδι με καράβι.

Αυτά τα κομμάτια ταίριαζαν στον ρυθμό του στίχου, και ο αοιδός τα έβαζε εκεί που χρειαζόταν, όπως ένας μουσικός που αυτοσχεδιάζει με γνωστές φράσεις. Τον τρόπο αυτό τον απέδειξε στις αρχές του 20ού αιώνα ο Αμερικανός μελετητής Μίλμαν Πάρι (Milman Parry), που ηχογράφησε και αγράμματους λαϊκούς τραγουδιστές στη Βοσνία να συνθέτουν μεγάλα ποιήματα με τον ίδιο τρόπο.

Ο ρυθμός: ο δακτυλικός εξάμετρος

Ο στίχος των επών λέγεται δακτυλικός εξάμετρος. Στα αρχαία ελληνικά ο ρυθμός δεν έβγαινε από τους τόνους, όπως στα νέα, αλλά από τη διάρκεια των συλλαβών: μια συλλαβή ήταν μακρά (—) ή βραχεία (∪), και η μακρά κρατούσε περίπου διπλάσιο χρόνο.

• Ο δάκτυλος είναι μια μακρά και δύο βραχείες: — ∪ ∪. Μοιάζει με το δάχτυλο: μια μεγάλη φάλαγγα και δύο μικρές.
• Ο σπονδείος είναι δύο μακρές: — —. Παίρνει τον ίδιο χρόνο με τον δάκτυλο και μπορεί να μπει στη θέση του.
• Ο στίχος έχει έξι πόδες. Ο έκτος έχει μόνο δύο συλλαβές, και η τελευταία μετράει όπως να 'ναι (×).

Μια συλλαβή είναι μακρά αν έχει μακρό φωνήεν ή δίφθογγο (η, ω, ου, αι…) ή αν το φωνήεν της ακολουθείται από δύο σύμφωνα, ακόμα και στην επόμενη λέξη.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Τώρα κάν' το εσύ στον ίδιο στίχο, χωρίς να κοιτάξεις το σχήμα.

Οδύσσεια α 1, στο πρωτότυπο

Πάτα μία φορά για μακρά (—), δύο για βραχεία (∪). Οι κάθετες γραμμές χωρίζουν τους πόδες. Θυμήσου: μακρό φωνήεν, δίφθογγος ή δύο σύμφωνα μετά το φωνήεν κάνουν τη συλλαβή μακρά.

Πάτα κάθε συλλαβή: μακρά ή βραχεία;

?ἄν?δρα?μοι|?ἔν?νε?πε|?μοῦ?σα?πο|?λύ?τρο?πον|?ὃς?μά?λα|?πολ?λὰ

— μακρά · ∪ βραχεία

ΈλεγξεΔείξε

Πώς έφτασαν ως εμάς: το ομηρικό ζήτημα

Αφού τα έπη γεννήθηκαν προφορικά, πότε γράφτηκαν; Και τα έφτιαξε ένας ποιητής ή πολλοί; Αυτό το ερώτημα λέγεται ομηρικό ζήτημα. Το έθεσε με σύστημα ο Γερμανός φιλόλογος Φρίντριχ Αύγουστος Βολφ (Friedrich August Wolf) το 1795.

• Οι αναλυτικοί υποστήριξαν ότι τα έπη είναι ραμμένα από μικρότερα τραγούδια πολλών αοιδών.
• Οι ενωτικοί υποστήριξαν ότι πίσω από κάθε έπος υπάρχει ένας μεγάλος ποιητής, γιατί έχει ενιαίο σχέδιο από την αρχή ως το τέλος.

Σήμερα οι περισσότεροι πιστεύουν κάτι ανάμεσα: ένας μεγάλος ποιητής, ο «Όμηρος», δούλεψε μέσα σε μια μακριά προφορική παράδοση και έδωσε στα έπη τη μορφή τους.

Από τον αοιδό στο βιβλίο σου

Τα επεισόδια είναι ανακατεμένα. Πάτα τα με τη σειρά που έγιναν και μετά «Έλεγχος».

Πάτα τα επεισόδια με τη σειρά

Αοιδοί τραγουδούν για την Τροία σε παλάτιαΡαψωδοί απαγγέλλουν τα έπη σε γιορτέςΟ Βολφ θέτει το ομηρικό ζήτημα (1795)Αλεξανδρινοί φιλόλογοι: 24 ραψωδίεςΟ «Όμηρος» δίνει στα έπη τη μορφή τουςΟ Πάρι δείχνει πώς συνθέτει ένας αοιδός

Η σειρά σου

1. 1
2. 2
3. 3
4. 4
5. 5
6. 6

ΈλεγχοςΑπό την αρχή