Το συμβούλιο των θεών

Μια σύσκεψη στον Όλυμπο

Ο Ποσειδώνας, ο εχθρός του Οδυσσέα, λείπει στους Αιθίοπες. Οι άλλοι θεοί μαζεύονται στο παλάτι του Δία, στον Όλυμπο. Η σκηνή (α 26-108) έχει τρεις ομιλίες και μια απόφαση:

1. Ο Δίας δεν μιλά για τον Οδυσσέα. Του έχει έρθει στο μυαλό ο Αίγισθος, που τον σκότωσε ο Ορέστης, και παραπονιέται για τους ανθρώπους.
2. Η Αθηνά συμφωνεί ότι ο Αίγισθος άξιζε τον θάνατο, και στρέφει τη συζήτηση στον Οδυσσέα, που λιώνει στο νησί της Καλυψώς.
3. Ο Δίας απαντά ότι δεν τον ξέχασε· φταίει ο Ποσειδώνας, θυμωμένος επειδή ο Οδυσσέας τύφλωσε τον γιο του, τον Κύκλωπα Πολύφημο. Ήρθε όμως η ώρα του γυρισμού.
4. Η απόφαση, με σχέδιο της Αθηνάς: ο Ερμής θα πάει στην Ωγυγία να πει στην Καλυψώ να αφήσει τον Οδυσσέα· η Αθηνά θα πάει στην Ιθάκη να δώσει θάρρος στον Τηλέμαχο.

Έτσι ανοίγουν δύο δρόμοι δράσης: ο ένας οδηγεί στον πατέρα (ραψωδία ε), ο άλλος στον γιο (ραψωδίες α–δ). Θα ενωθούν στην Ιθάκη, πολύ αργότερα.

Το παράπονο του Δία

“Ἀλλοί, καὶ πῶς γυρεύουνε παντοτινὰ οἱ ἀνθρῶποι
νὰ ρίχτουνε τὸ φταίξιμο σ' ἐμᾶς γιὰ τὰ δεινά τους,
καὶ λένε ἐμεῖς τὰ φέρνουμε· μὰ ἀπὸ δική τους τύφλα
παθαίνουν πέρα ἀπ' τὸ γραφτό.

— Οδύσσεια α 32-35, μετάφραση Αργύρη Εφταλιώτη (1849–1923)

Ο πατέρας των θεών λέει κάτι πολύ σημαντικό: οι άνθρωποι δεν είναι πιόνια. Υπάρχει ένα «γραφτό», η μοίρα, αλλά πολλά από τα κακά που παθαίνουν τα φέρνουν οι ίδιοι, με την «τύφλα» τους. Είναι η ίδια ιδέα που ακούσαμε στο προοίμιο για τους συντρόφους: χάθηκαν «ἀπὸ δική τους ἀμυαλωσύνη».

Ύβρις, νέμεσις, τίσις

Το παράδειγμα του Αιγίσθου δείχνει μια αλυσίδα τριών εννοιών, που θα τη βρούμε ξανά και ξανά στο έπος:

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Η Αθηνά και ο καπνός της Ιθάκης

Η Αθηνά ακούει τον πατέρα της, αλλά τον φέρνει εκεί που θέλει:

τὸν τόπο του· μὰ πάλε αὐτός, καὶ τὸν καπνὸ μονάχα
νὰ θώρειε τῆς πατρίδας του σὰν ἀλαφροανεβαίνη,
κι ἂς πέθαινε· μὰ μήτ' ἐσύ, Ὀλυμπήσε, δὲ σπλαχνιέσαι.

— α 57-59

Ο Οδυσσέας θα ήθελε να δει έστω τον καπνό από τα σπίτια της πατρίδας του, κι ας πέθαινε μετά. Είναι η πιο δυνατή εικόνα του νόστου στο έπος. Και η Αθηνά δεν διστάζει να κατηγορήσει τον Δία: «δεν σε τιμούσε με θυσίες στην Τροία;».

Θεοί σαν άνθρωποι

Οι θεοί του Ομήρου έχουν ανθρώπινη μορφή και ανθρώπινα πάθη. Αυτό λέγεται ανθρωπομορφισμός. Είναι οικογένεια: ο Δίας είναι πατέρας της Αθηνάς, ο Ποσειδώνας πατέρας του Πολύφημου. Θυμώνουν, κρατούν κακία, συζητούν, πείθουν ο ένας τον άλλον, γιορτάζουν. Δεν παύουν όμως να είναι θεοί: είναι αθάνατοι, πολύ δυνατότεροι, ταξιδεύουν σαν τον άνεμο και αλλάζουν μορφή. Η Αθηνά δένει χρυσά σανδάλια, που τη φέρνουν «ἀπὸ στεριὲς καὶ θάλασσες σὰ φύσημα τοῦ ἀνέμου» (α 98), και φτάνει στην Ιθάκη με τη μορφή ενός ξένου, του Μέντη, βασιλιά των Ταφίων.

Ανθρώπινο ή μόνο θεϊκό;

Κάθε κάρτα είναι κάτι που κάνουν οι θεοί στη ραψωδία α. Βάλ' την εκεί που ταιριάζει: θα το έκανε κι ένας άνθρωπος, ή μόνο ένας θεός;

Πού πάει;

Ο Δίας παραπονιέται για τους ανθρώπους

Σαν άνθρωποιΜόνο θεοί

0 / 8