Η Πηνελόπη αναγνωρίζει

Η τελευταία αναγνώριση

Οι μνηστήρες είναι νεκροί, το παλάτι έχει καθαριστεί. Η Πηνελόπη κοιμόταν σε όλη τη μάχη. Η γριά τροφός Ευρύκλεια ανεβαίνει τρέχοντας να της πει ότι γύρισε ο Οδυσσέας. Θα περίμενε κανείς χαρά, δάκρυα, αγκαλιά. Η Πηνελόπη όμως δεν πιστεύει. Λέει ότι κάποιος θεός θα σκότωσε τους μνηστήρες για την ύβρη τους, και ότι ο Οδυσσέας χάθηκε μακριά.

Κατεβαίνει στην αίθουσα και κάθεται απέναντι από τον άντρα της, σιωπηλή. Ο Τηλέμαχος θυμώνει μαζί της: «μάνα μου, κακιά μάνα, με σκληρή καρδιά» (ψ 97). Εκείνη του απαντά ήρεμα:

Αν είναι αλήθεια ο Οδυσσέας και γύρισε στο σπίτι του, εμείς οι δύο θα γνωριστούμε, και καλύτερα· γιατί έχουμε σημάδια που μόνο εμείς τα ξέρουμε, κρυμμένα από τους άλλους.

— Οδύσσεια ψ 107-110, μετάφραση δική μας

Η Πηνελόπη δεν ζητάει μια απόδειξη για όλους. Ζητάει ένα μυστικό των δύο.

Η δοκιμασία του κρεβατιού

Ο Οδυσσέας λούζεται και η Αθηνά τού δίνει ξανά τη λάμψη του. Γυρίζει και κάθεται απέναντί της. Τότε η Πηνελόπη στήνει τη δική της παγίδα. Λέει στην Ευρύκλεια να του στρώσει να κοιμηθεί έξω από την κάμαρα, στο κρεβάτι που έφτιαξε ο ίδιος ο Οδυσσέας, αφού το βγάλουν από εκεί (ψ 177-180).

Ο Οδυσσέας, που είχε μείνει ψύχραιμος μπροστά σε τέρατα και μνηστήρες, θυμώνει:

Γυναίκα, πολύ πικρό λόγο είπες. Ποιος μου έβαλε αλλού το κρεβάτι μου; […] Στην αυλή φύτρωνε μια ελιά με μακριά φύλλα, ακμαία, φουντωμένη, χοντρή σαν κολόνα. Γύρω της έχτισα την κάμαρα […] Έκοψα την κορυφή της ελιάς, πελέκησα τον κορμό από τη ρίζα, και πάνω του έφτιαξα το κρεβάτι.

— ψ 183-199 (επιλογή), μετάφραση δική μας

Το κρεβάτι δεν μετακινείται, γιατί είναι φτιαγμένο πάνω στον κορμό μιας ζωντανής ελιάς, ριζωμένης στη γη. Μόνο ο Οδυσσέας το ξέρει, και μια πιστή δούλα. Αν το κρεβάτι έχει μετακινηθεί, κάποιος έκοψε την ελιά: δηλαδή η Πηνελόπη δεν φύλαξε το μυστικό τους.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Τότε «της λύθηκαν τα γόνατα και η καρδιά» (ψ 205). Τρέχει κλαίγοντας, του ρίχνει τα χέρια στον λαιμό και εξηγεί: φοβόταν πάντα μήπως έρθει κάποιος και την ξεγελάσει με λόγια, «γιατί πολλοί σκέφτονται κακά τεχνάσματα» (ψ 215-217).

Η παρομοίωση του ναυαγού

Ο ποιητής περιγράφει τη χαρά της Πηνελόπης με μια παρομοίωση που περιμέναμε για τον Οδυσσέα:

Όπως όταν φανεί ποθητή η στεριά σε κολυμβητές, που ο Ποσειδώνας τούς έσπασε στο πέλαγος το γερό καράβι […] και λίγοι ξέφυγαν από την γκρίζα θάλασσα κολυμπώντας ως τη στεριά, […] και πατούν με χαρά στη γη, γλιτωμένοι από το κακό· έτσι ποθητός ήταν σ' εκείνη ο άντρας της, καθώς τον κοίταζε, και δεν άφηνε καθόλου από τον λαιμό του τα άσπρα της χέρια.

— ψ 233-240 (επιλογή), μετάφραση δική μας

Ο ναυαγός, ο άνθρωπος που πάλεψε με τη θάλασσα και τον Ποσειδώνα, είναι ο Οδυσσέας. Η παρομοίωση όμως λέγεται για την Πηνελόπη: και η δική της αναμονή ήταν ένα είκοσι χρόνια ναυάγιο. Οι δύο σύζυγοι έχουν τη μοίρα του ενός. Και η Αθηνά, για να τους χαρίσει χρόνο, κρατάει πίσω τη νύχτα και δεν αφήνει την Αυγή να ζέψει τα άλογά της (ψ 241-246).

Ποιο σημάδι για ποια αναγνώριση;

Διάλεξε ένα πρόσωπο που αναγνωρίζει τον Οδυσσέα, και μετά το σημάδι που το πείθει.

Ποιος αναγνωρίζει;

Τηλέμαχος (π)Ευρύκλεια (τ)Μνηστήρες (φ – χ)Πηνελόπη (ψ)Λαέρτης (ω)

Με ποιο σημάδι;

Λόγια και εξήγησηΗ ουλήΤο τόξοΤο κρεβάτιΤα δέντρα του κήπου

Με ποιο σημάδι;

Η ραψωδία ω: το τέλος

Οι αρχαίοι φιλόλογοι της Αλεξάνδρειας έλεγαν ότι η Οδύσσεια τελειώνει στον στίχο ψ 296, όταν οι σύζυγοι πηγαίνουν «με χαρά στο παλιό τους κρεβάτι». Η ραψωδία ω όμως δένει τα νήματα που έμειναν:

• Οι ψυχές των μνηστήρων κατεβαίνουν στον Άδη. Εκεί ο Αγαμέμνονας, που τον σκότωσε η γυναίκα του, επαινεί την Πηνελόπη: η δόξα της αρετής της δεν θα χαθεί ποτέ (ω 192-198).
• Ο Οδυσσέας βρίσκει τον γέρο πατέρα του Λαέρτη να σκάβει στο κτήμα του και του φανερώνεται με την ουλή και με τα δέντρα που του είχε χαρίσει όταν ήταν παιδί (ω 336-344).
• Οι συγγενείς των μνηστήρων ζητούν εκδίκηση. Πριν γίνει νέος πόλεμος, η Αθηνά, με τη θέληση του Δία, σταματά τη σύγκρουση και ορίζει όρκους ειρήνης (ω 546-548).