Ο Κύκλωπας

Ο Οδυσσέας αφηγείται

Είμαστε ακόμα στο παλάτι του Αλκίνοου, στους Φαίακες. Ο Οδυσσέας έχει αποκαλύψει ποιος είναι και αφηγείται ο ίδιος τις περιπέτειές του. Ο Κύκλωπας είναι το πιο γνωστό επεισόδιο αυτής της αφήγησης, και ακούμε την ιστορία από το στόμα του ήρωα, σε πρώτο πρόσωπο. Ό,τι μαθαίνουμε το μαθαίνουμε όπως το θυμάται εκείνος, που θέλει να εντυπωσιάσει τους ακροατές του.

Οι Κύκλωπες δεν ζουν σαν τους ανθρώπους της πόλης. Ο Οδυσσέας τους συστήνει πριν καν τους δούμε:

που οι δύστροποι κι οι άνομοι Κύκλωπες κατοικούνε· […] Βουλές δεν έχουν, σύναξες και νόμους δε γνωρίζουν

— Οδύσσεια ι 106, 112, μτφρ. Αργ. Εφταλιώτη

Χωρίς συνελεύσεις και νόμους, ο καθένας κάνει ό,τι θέλει στη σπηλιά του. Για έναν Έλληνα της εποχής του Ομήρου, αυτό είναι το αντίθετο του πολιτισμού.

Η ιστορία στη σπηλιά

Ο Οδυσσέας αφήνει τα άλλα καράβια και πηγαίνει με δώδεκα συντρόφους και ένα ασκί δυνατό κρασί, δώρο του ιερέα Μάρωνα. Βρίσκουν τη σπηλιά άδεια, γεμάτη τυριά και αρνιά. Οι σύντροφοι θέλουν να τα πάρουν και να φύγουν. Ο Οδυσσέας αρνείται:

μόνε ήθελα κι αυτόν να δω, και δώρα του να λάβω.

— ι 229

Περιμένει δηλαδή τα δώρα της φιλοξενίας, τα ξένια, που χρωστάει κάθε οικοδεσπότης στον ξένο. Ο Πολύφημος γυρίζει, κλείνει την είσοδο με μια πέτρα που δεν θα τη σάλευαν είκοσι δύο αμάξια, και όταν ο Οδυσσέας του θυμίζει ότι ο Δίας προστατεύει τους ξένους, απαντάει:

το Δία τον αιγιδόσκεπο οι Κύκλωπες δεν ψηφούνε, μήτε τους άλλους τους θεούς, τ' είμαστ' ανώτεροί τους.

— ι 275-276 («ψηφώ» = λογαριάζω)

Και αρπάζει δύο συντρόφους και τους τρώει. Η φιλοξενία, ο πιο ιερός νόμος του ομηρικού κόσμου, γίνεται εδώ το ανάποδό της.

Από τη σπηλιά ως την κατάρα

Βάλε τα επεισόδια με τη σειρά που τα αφηγείται ο Οδυσσέας στη ραψωδία ι.

Πάτα τα επεισόδια με τη σειρά

Ο Πολύφημος προσεύχεται στον ΠοσειδώναΟ Οδυσσέας κερνάει κρασί και λέει ότι τον λένε «Κανένα»Ο Πολύφημος τυφλώνεται με το πυρωμένο παλούκιΟ Πολύφημος κλείνει την είσοδο με τεράστια πέτραΟ Πολύφημος τρώει δύο συντρόφουςΟι σύντροφοι βγαίνουν κρεμασμένοι κάτω από τα κριάριαΟ Οδυσσέας μπαίνει στη σπηλιά με δώδεκα συντρόφουςΟ Οδυσσέας φωνάζει από το καράβι το αληθινό του όνομα

Η σειρά σου

1. 1
2. 2
3. 3
4. 4
5. 5
6. 6
7. 7
8. 8

ΈλεγχοςΑπό την αρχή

Το τέχνασμα του «Κανένα»

Ο Οδυσσέας δεν μπορεί να σκοτώσει τον Πολύφημο: μόνο ο Κύκλωπας μπορεί να σπρώξει την πέτρα της εισόδου. Χρειάζεται λοιπόν σχέδιο, όχι δύναμη. Του δίνει κρασί, και όταν εκείνος ρωτάει το όνομά του:

Κανένας όνομα έχω εγώ· Κανένα με φωνάζουν κι η μάνα μου κι ο κύρης μου, κι οι άλλοι μου οι συντρόφοι.

— ι 366-367

Στο πρωτότυπο ο Οδυσσέας λέει Οὖτις, «κανένας». Ο Κύκλωπας του υπόσχεται ένα «δώρο»: θα τον φάει τελευταίο. Ακόμα και το δώρο της φιλοξενίας γίνεται κοροϊδία.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Το λάθος του Οδυσσέα

Οι σύντροφοι ξεφεύγουν κρεμασμένοι κάτω από την κοιλιά των κριαριών. Από το καράβι ο Οδυσσέας πειράζει τον Κύκλωπα. Οι σύντροφοι τον παρακαλούν να σωπάσει. Εκείνος όμως θέλει να ξέρει ο κόσμος ποιος το έκανε:

Κύκλωπα, αν άνθρωπος θνητός κανένας σε ρωτήξη πώς έτυχε το μάτι σου κακοτυφλιά να πάθη, τό 'χει τυφλώσει να τους πης ο κουρσευτής Δυσσέας, του Λαέρτη ο γιος, που βρίσκεται στο Θιάκι η κατοικιά του.

— ι 502-505

Με το όνομα, ο Πολύφημος έχει πια ό,τι χρειάζεται για να τον καταραστεί. Προσεύχεται στον πατέρα του, τον Ποσειδώνα:

κάμε ο Δυσσέας ο κουρσευτής να μη γυρίση πίσω, […] ας κακοφτάση αργά, χωρίς κανένα σύντροφό του, με ξένο πλοίο, και συφορές να βρη στο σπιτικό του.

— ι 530, 534-535

Και ο θεός τον άκουσε (ι 536). Όλη η υπόλοιπη Οδύσσεια είναι αυτή η κατάρα που πραγματοποιείται: ο Οδυσσέας θα φτάσει μετά από χρόνια, μόνος, με καράβι των Φαιάκων, και θα βρει το σπίτι του γεμάτο μνηστήρες.

Ύβρις, νέμεσις, τίσις

Τρεις λέξεις εξηγούν πώς σκέφτονται οι αρχαίοι για το σφάλμα και την τιμωρία:

Ο Πολύφημος είναι η καθαρή περίπτωση: τρώει τους ξένους του και λέει ότι δεν λογαριάζει τον Δία. Η τιμωρία του είναι η τύφλωση. Αλλά και ο Οδυσσέας δεν μένει αθώος: η περηφάνια του, που φωνάζει το όνομά του χωρίς ανάγκη, φέρνει την οργή του Ποσειδώνα, και αυτή κοστίζει ακριβά σε εκείνον και στους συντρόφους του.

Ύβρις, νέμεσις ή τίσις;

Βάλε κάθε γεγονός του επεισοδίου στη θέση του: είναι το σφάλμα, ο θυμός που προκαλεί, ή η τιμωρία;

Πού πάει;

Ο Πολύφημος λέει ότι οι Κύκλωπες δεν λογαριάζουν τον Δία

ΎβριςΝέμεσιςΤίσις

0 / 6