Ηρόδοτος: τα πολιτεύματα και ο Δημάρατος
Τρεις Πέρσες συζητούν για τον ένα, τους λίγους και τους πολλούς, και ένας Σπαρτιάτης λέει στον Ξέρξη ποιος είναι ο αφέντης των Ελλήνων.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Ηροδότου Ιστορίες (Α΄ Γυμνασίου), 2 ενότητες
Θα μάθεις να
- Να παρουσιάζεις τη συζήτηση των Περσών για τα πολιτεύματα και τα επιχειρήματα του Οτάνη, του Μεγάβυξου και του Δαρείου.
- Να εξηγείς τι είναι η ἰσονομίη και τα τρία γνωρίσματα της εξουσίας του πλήθους κατά τον Οτάνη.
- Να αφηγείσαι τον διάλογο του Ξέρξη με τον Δημάρατο και να εξηγείς τη φράση «δεσπότης νόμος».
- Να συγκρίνεις την ελευθερία κάτω από τον νόμο με την υπακοή από φόβο, όπως τις βάζει αντιμέτωπες ο Ηρόδοτος.
Επτά άνδρες και ένας άδειος θρόνος
Περσία, 522 π.Χ. Ο βασιλιάς Καμβύσης, γιος του Κύρου, έχει πεθάνει, και τον θρόνο τον έχει πάρει με απάτη ένας μάγος, που προσποιείται ότι είναι ο αδελφός του Καμβύση, ο Σμέρδις. Επτά Πέρσες ευγενείς τον ανακαλύπτουν και τον σκοτώνουν. Όταν η αναταραχή καταλαγιάζει και περνούν πέντε μέρες, κάθονται να αποφασίσουν: ποιο πολίτευμα θα έχει από εδώ και πέρα η Περσία;
Ο Ηρόδοτος ξέρει ότι οι αναγνώστες του θα δυσπιστήσουν, και το λέει πρώτος:
Ειπώθηκαν λόγοι που σε κάποιους από τους Έλληνες φαίνονται απίστευτοι. Ειπώθηκαν όμως.
— Ηρόδοτος, Ιστορίες 3.80.1
Ακολουθούν τρεις λόγοι, ένας για κάθε πολίτευμα. Είναι το παλαιότερο κείμενο που σώζεται όπου συγκρίνονται μοναρχία, ολιγαρχία και δημοκρατία.
Ο Οτάνης: η εξουσία των πολλών
Ο πρώτος μιλά κατά της μοναρχίας. Ένας άνθρωπος που κάνει ό,τι θέλει χωρίς να λογοδοτεί σε κανέναν, όσο καλός κι αν είναι, θα αλλάξει:
Γιατί μέσα του γεννιέται ύβρις από τα αγαθά που έχει, ενώ ο φθόνος είναι φυτεμένος στον άνθρωπο από την αρχή. Κι όποιος έχει αυτά τα δύο, έχει κάθε κακία.
— 3.80.3–4
Ο μονάρχης, λέει, αλλάζει τους πατροπαράδοτους νόμους, βιάζει γυναίκες και σκοτώνει χωρίς δίκη. Αντίθετα:
Όταν άρχει το πλήθος, πρώτα πρώτα έχει το πιο ωραίο από όλα τα ονόματα, την ἰσονομίην· έπειτα, δεν κάνει τίποτα από όσα κάνει ο μονάρχης. Με κλήρο κατανέμει τα αξιώματα, έχει εξουσία που λογοδοτεί, και φέρνει όλες τις αποφάσεις στο κοινό. […] Γιατί μέσα στους πολλούς βρίσκονται τα πάντα.
— 3.80.6
Ἰσονομίη σημαίνει ίσος νόμος, ίσα δικαιώματα για όλους. Τα τρία γνωρίσματα που δίνει ο Οτάνης, ο κλήρος, η λογοδοσία και η συνέλευση όπου αποφασίζουν όλοι, είναι τα γνωρίσματα της αθηναϊκής δημοκρατίας, που ήξερε καλά ο Ηρόδοτος.
Ο Μεγάβυξος: η εξουσία των λίγων
Ο δεύτερος συμφωνεί για τον τύραννο, αλλά όχι για το πλήθος:
Τίποτα δεν είναι πιο ανόητο και πιο υβριστικό από έναν άχρηστο όχλο. […] Ο τύραννος, ό,τι κάνει, το κάνει ξέροντας· ο λαός δεν έχει ούτε καν γνώση. Πώς να ξέρει, αφού ούτε διδάχτηκε ούτε είδε τίποτα καλό, και ορμά στα πράγματα χωρίς μυαλό, σαν χείμαρρος;
— 3.81.1–2
Η πρότασή του: να κυβερνήσει μια ομάδα από τους καλύτερους άνδρες, την οποία θα αποτελούν και οι ίδιοι. «Από τους καλύτερους άνδρες είναι φυσικό να βγαίνουν οι καλύτερες αποφάσεις» (3.81.3). Είναι η ολιγαρχία.
Ο Δαρείος: η εξουσία του ενός
Ο τρίτος, ο Δαρείος, παίρνει τα πολιτεύματα στην καλύτερη μορφή τους και ρωτά ποιο είναι το καλύτερο. Τίποτα, λέει, δεν είναι καλύτερο από έναν άνδρα, τον άριστο (3.82.2). Και δείχνει πώς τα άλλα δύο καταλήγουν πάντα στον έναν:
- στην ολιγαρχία, οι πολλοί ικανοί ανταγωνίζονται, γεννιούνται έχθρες, διχασμοί και φόνοι, ώσπου να επιβληθεί ένας,
- στη δημοκρατία, οι κακοί συνεννοούνται μεταξύ τους εις βάρος του κοινού, ώσπου ένας να μπει μπροστά για τον λαό, να τους σταματήσει, να θαυμαστεί — και να γίνει μονάρχης.
Και το επιχείρημα που έπεισε:
Η ελευθερία μας από πού ήρθε, και ποιος μας τη χάρισε; Ο λαός, η ολιγαρχία ή ο μονάρχης;
— 3.82.5
Οι Πέρσες ελευθερώθηκαν χάρη σε έναν άνδρα: δεν τον ονομάζει, αλλά εννοεί τον Κύρο, που τους απελευθέρωσε από τους Μήδους. Άρα, λέει, να κρατήσουν τη μοναρχία και τους πατροπαράδοτους νόμους.
Από τους επτά, οι τέσσερις ψήφισαν με τον Δαρείο. Ο Οτάνης αποσύρθηκε από τη διεκδίκηση του θρόνου με μια φράση που έμεινε: «Ούτε να άρχω θέλω ούτε να άρχομαι» (3.83.2). Ζήτησε μόνο να μην είναι υπήκοος κανενός, ούτε ο ίδιος ούτε οι απόγονοί του. Και ο Ηρόδοτος σημειώνει ότι το σπίτι του έμεινε ως τον καιρό του το μόνο ελεύθερο στην Περσία, που υπακούει όσο θέλει, χωρίς να παραβαίνει τους νόμους των Περσών (3.83.3). Βασιλιάς έγινε ο Δαρείος.
Ξέρξης και Δημάρατος
Σαράντα δύο χρόνια μετά, το 480 π.Χ., ο γιος του Δαρείου, ο Ξέρξης, περνά στην Ευρώπη με τον μεγαλύτερο στρατό που είχε δει ποτέ κανείς. Στον Δορίσκο της Θράκης τον μετρά, τον επιθεωρεί, και καλεί τον Δημάρατο, έναν πρώην βασιλιά της Σπάρτης, που είχε εκθρονιστεί και είχε καταφύγει στους Πέρσες. Τον ρωτά: θα τολμήσουν οι Έλληνες να του αντισταθούν; Ακόμη κι αν ενωθούν όλοι, δεν είναι αρκετοί (7.101).
Ο Δημάρατος ρωτά αν θέλει την αλήθεια ή αυτό που θα του αρέσει. «Την αλήθεια», λέει ο Ξέρξης. Και εκείνος:
Στην Ελλάδα η φτώχεια ήταν πάντα σύντροφος, ενώ η αρετή είναι αποκτημένη, κατεργασμένη από σοφία και από ισχυρό νόμο. Με αυτήν η Ελλάδα αποκρούει και τη φτώχεια και τη δουλεία.
— 7.102.1
Για τους Σπαρτιάτες λέει δύο πράγματα: δεν θα δεχτούν ποτέ όρους που φέρνουν δουλεία στην Ελλάδα, και θα πολεμήσουν, ακόμη κι αν όλοι οι άλλοι Έλληνες πάρουν το μέρος του Ξέρξη, κι αν βγουν χίλιοι, κι αν βγουν λιγότεροι ή περισσότεροι (7.102.2–3).
Ο Ξέρξης γελά (7.103). Χίλιοι εναντίον τέτοιου στρατού; Αν είχαν έναν αφέντη, όπως οι Πέρσες, ίσως από φόβο να γίνονταν γενναιότεροι από τη φύση τους και να ορμούσαν λίγοι εναντίον πολλών, σπρωγμένοι με το μαστίγιο. Αφημένοι ελεύθεροι, δεν θα έκαναν τίποτα από αυτά.
Η απάντηση του Δημάρατου είναι η πιο γνωστή του βιβλίου:
Πολεμώντας ένας ένας, δεν είναι χειρότεροι από κανέναν. Όλοι μαζί, είναι οι καλύτεροι άνθρωποι του κόσμου. Γιατί είναι ελεύθεροι, αλλά όχι ελεύθεροι σε όλα: έχουν από πάνω τους αφέντη τον νόμο, και τον φοβούνται πολύ περισσότερο απ' όσο εσένα οι δικοί σου. Κάνουν ό,τι τους προστάζει· και τους προστάζει πάντα το ίδιο: να μη φεύγουν από τη μάχη μπροστά σε κανένα πλήθος ανθρώπων, αλλά να μένουν στη θέση τους και να νικούν ή να πεθαίνουν.
— 7.104.4–5
Ο Ξέρξης ξαναγελά, δεν θυμώνει, και τον αφήνει να φύγει με καλοσύνη (7.105). Το ίδιο καλοκαίρι, στις Θερμοπύλες, θα δει τι εννοούσε.

Διαβάζουμε το κείμενο
Παράδειγμα 1
Ο Δαρείος παίρνει τα τρία πολιτεύματα «στην καλύτερη μορφή τους». Γιατί αυτό κάνει το επιχείρημά του δυνατό, και πού είναι η αδυναμία του;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η δύναμη. Ο Οτάνης και ο Μεγάβυξος έδειξαν κυρίως τα κακά των άλλων πολιτευμάτων: τον τύραννο, τον όχλο. Ο Δαρείος λέει «ας τα πάρουμε όλα στο καλύτερό τους». Έτσι η σύγκριση φαίνεται δίκαιη.
Το βήμα που κάνει. Στο καλύτερό της, η μοναρχία είναι η εξουσία του άριστου ανθρώπου. Και τίποτα, λέει, δεν είναι καλύτερο από τον άριστο.
Η αδυναμία. Ποιος εγγυάται ότι ο μονάρχης θα είναι ο άριστος, και ότι θα μείνει άριστος; Αυτό ακριβώς ρώτησε ο Οτάνης: ακόμη και ο καλύτερος άνθρωπος, με εξουσία που δεν λογοδοτεί, αλλάζει από την ύβρη και τον φθόνο. Ο Δαρείος δεν απαντά σε αυτό· απαντά με την ιστορία του Κύρου.
Το συμπέρασμα. Ο Δαρείος κερδίζει την ψηφοφορία με ένα επιχείρημα για τους Πέρσες («έτσι ελευθερωθήκαμε»), όχι για τα πολιτεύματα γενικά. Ο Ηρόδοτος αφήνει τον αναγνώστη, Έλληνα του 5ου αιώνα, να δει μόνος του τι λείπει.
Παράδειγμα 2
Ο Δημάρατος είχε εκθρονιστεί από τους Σπαρτιάτες και ζούσε εξόριστος στους Πέρσες. Γιατί αυτό κάνει τα λόγια του πιο πειστικά;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Τι λέει ο ίδιος. Στον Ξέρξη εξηγεί ότι δεν έχει λόγο να αγαπά τους Σπαρτιάτες: του πήραν την τιμή και τα προνόμια των προγόνων του και τον έκαναν εξόριστο χωρίς πατρίδα, ενώ ο πατέρας του Ξέρξη τον δέχτηκε (7.104.2).
Τι θα περίμενε κανείς. Ένας εξόριστος, στην αυλή του βασιλιά που τον φιλοξενεί, θα έλεγε συνήθως ό,τι ευχαριστεί τον βασιλιά, και θα μιλούσε άσχημα για όσους τον έδιωξαν.
Τι κάνει. Λέει το αντίθετο: επαινεί τους εχθρούς του και διαφωνεί με τον ισχυρότερο άνθρωπο του κόσμου, μπροστά του. Ο μάρτυρας που μιλά ενάντια στο συμφέρον του είναι ο πιο αξιόπιστος.
Το συμπέρασμα. Ο Ηρόδοτος διαλέγει επίτηδες αυτόν τον αφηγητή. Και η συνέχεια της ιστορίας, οι Θερμοπύλες, του δίνει δίκιο: οι Σπαρτιάτες έμειναν στη θέση τους και πέθαναν εκεί, όπως είχε πει.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποιο πολίτευμα υποστηρίζει ο Οτάνης στη συζήτηση των Περσών;
Τα κατάφερες;
- Να παρουσιάζεις τη συζήτηση των Περσών για τα πολιτεύματα και τα επιχειρήματα του Οτάνη, του Μεγάβυξου και του Δαρείου.
- Να εξηγείς τι είναι η ἰσονομίη και τα τρία γνωρίσματα της εξουσίας του πλήθους κατά τον Οτάνη.
- Να αφηγείσαι τον διάλογο του Ξέρξη με τον Δημάρατο και να εξηγείς τη φράση «δεσπότης νόμος».
- Να συγκρίνεις την ελευθερία κάτω από τον νόμο με την υπακοή από φόβο, όπως τις βάζει αντιμέτωπες ο Ηρόδοτος.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.