Ηρόδοτος: η αιτία του πολέμου, ο Κροίσος και ο Κύρος
Οι αρπαγές που λένε οι Πέρσες, η αρχή που διαλέγει ο ιστορικός, και ο αιχμάλωτος βασιλιάς που έγινε σοφός.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Ηροδότου Ιστορίες (Α΄ Γυμνασίου), 2 ενότητες
Θα μάθεις να
- Να αφηγείσαι τις αρπαγές γυναικών με τις οποίες, κατά τους Πέρσες, άρχισε η έχθρα Ελλήνων και βαρβάρων, και να εξηγείς γιατί ο Ηρόδοτος δεν τις κρίνει.
- Να εξηγείς γιατί ο Ηρόδοτος αρχίζει την ιστορία του από τον Κροίσο, και τι λέει για την ανθρώπινη ευτυχία που δεν μένει στο ίδιο σημείο.
- Να περιγράφεις τη συνάντηση του αιχμάλωτου Κροίσου με τον Κύρο και τη συμβουλή του για τον πόλεμο και την ειρήνη.
- Να εξηγείς την απάντηση της Πυθίας στο παράπονο του Κροίσου, και πώς μοιράζει τις ευθύνες ανάμεσα στη μοίρα, στον θεό και στον άνθρωπο.
Ποιος άρχισε πρώτος;
Το προοίμιο του Ηροδότου τελειώνει με μια υπόσχεση: θα πει «και ιδίως για ποια αιτία πολέμησαν» Έλληνες και βάρβαροι. Η πρώτη απάντηση που δίνει δεν είναι δική του. Είναι όσα λένε οι άλλοι.
Οι λόγιοι των Περσών λένε ότι αιτία της διαφοράς έγιναν οι Φοίνικες.
— Ηρόδοτος, Ιστορίες 1.1.1
Ακολουθεί μια αλυσίδα από αρπαγές γυναικών, η μία απάντηση στην άλλη:
- Φοίνικες έμποροι πουλούν την πραμάτεια τους στο Άργος και αρπάζουν την Ιώ, κόρη του βασιλιά, και την πάνε στην Αίγυπτο (1.1).
- Κάποιοι Έλληνες, ίσως Κρητικοί, αρπάζουν από την Τύρο της Φοινίκης την Ευρώπη. «Έτσι», λένε οι Πέρσες, «ήρθαν ίσα ίσα» (1.2.1).
- Οι Έλληνες ξαναρχίζουν: πλέουν στην Κολχίδα και αρπάζουν τη Μήδεια. Όταν ο βασιλιάς της ζητά πίσω την κόρη του, του απαντούν ότι ούτε εκείνοι πήραν ικανοποίηση για την Ιώ (1.2.2–3).
- Μια γενιά αργότερα ο Αλέξανδρος, ο Πάρης, γιος του Πριάμου, παίρνει την Ελένη, σίγουρος ότι δεν θα πληρώσει, αφού κανείς δεν είχε πληρώσει ως τότε (1.3).
Ως εδώ, κατά τους Πέρσες, υπήρχαν μόνο αρπαγές, από τη μια πλευρά και από την άλλη. Το μεγάλο λάθος το έκαναν οι Έλληνες, γιατί εκστράτευσαν πρώτοι στην Ασία (1.4.1):
Οι Πέρσες λένε ότι οι ίδιοι, οι άνθρωποι της Ασίας, δεν έδωσαν καμία σημασία στις αρπαγές των γυναικών, ενώ οι Έλληνες, για χάρη μιας γυναίκας από τη Σπάρτη, μάζεψαν μεγάλο στρατό, ήρθαν στην Ασία και διέλυσαν τη δύναμη του Πριάμου. Από τότε θεωρούν τον ελληνικό κόσμο εχθρό τους.
— 1.4.3–4
Και οι Φοίνικες δεν συμφωνούν με τους Πέρσες για την Ιώ: λένε ότι έφυγε από το Άργος με τη θέλησή της (1.5.2). Η ίδια ιστορία, άλλη εκδοχή, ανάλογα με το ποιος τη λέει.
Ο Ηρόδοτος διαλέγει την αρχή του
Και τότε ο Ηρόδοτος παίρνει τον λόγο:
Εγώ γι' αυτά δεν θα πω ότι έγιναν έτσι ή κάπως αλλιώς. Αυτόν όμως που ξέρω ο ίδιος ότι πρώτος άρχισε άδικα έργα κατά των Ελλήνων, αφού τον δείξω, θα προχωρήσω στη συνέχεια της αφήγησης, περνώντας το ίδιο από μικρές και μεγάλες πόλεις των ανθρώπων.
— 1.5.3
Αυτός ο πρώτος είναι ο Κροίσος, ο βασιλιάς της Λυδίας: ο πρώτος από τους βαρβάρους, απ' όσους ξέρουμε, γράφει (1.6.2). Υπέταξε τις ελληνικές πόλεις της Μικράς Ασίας, Ίωνες, Αιολείς και Δωριείς, και τις έβαλε να πληρώνουν φόρο, ενώ με τους Σπαρτιάτες έκανε φιλία. «Πριν από την εξουσία του Κροίσου», γράφει, «όλοι οι Έλληνες ήταν ελεύθεροι» (1.6.3).
Και εξηγεί γιατί θα γράψει και για τις μικρές πόλεις, όχι μόνο για τις μεγάλες:
Από τις πόλεις που ήταν παλιά μεγάλες, οι περισσότερες έγιναν μικρές· κι όσες είναι μεγάλες στον καιρό μου, παλιότερα ήταν μικρές. Ξέροντας λοιπόν ότι η ανθρώπινη ευτυχία δεν μένει ποτέ στο ίδιο σημείο, θα μνημονεύσω το ίδιο και τις μεν και τις δε.
— 1.5.4
Είναι η ιδέα του Σόλωνα, που είδες στην προηγούμενη ενότητα, σε κλίμακα πόλεων: η τύχη γυρίζει. Ο Κροίσος, ο πρώτος που αδίκησε τους Έλληνες, θα είναι και το πρώτο παράδειγμα.
Ο Κροίσος μπροστά στον Κύρο
Ξέρεις ήδη πώς τελείωσε η δύναμη του Κροίσου: εκστράτευσε κατά των Περσών, ο Κύρος κυρίευσε τις Σάρδεις και έβαλε τον Κροίσο, δεμένο, πάνω σε μια πυρά, κι εκείνος φώναξε τρεις φορές «Σόλων!». Ο Κύρος μετάνιωσε, αλλά η φωτιά δεν έσβηνε· έσβησε με μια ξαφνική βροχή, όταν ο Κροίσος κάλεσε τον Απόλλωνα (1.86–87). Η ενότητα 3 του βιβλίου ξεκινά εδώ, και δείχνει τι έγινε μετά.
Ο Κύρος ρωτά ποιος τον έπεισε να εκστρατεύσει εναντίον του. Ο Κροίσος απαντά:
Βασιλιά, εγώ τα έκανα αυτά, για τη δική σου καλή τύχη και για τη δική μου κακή. Αίτιος όμως έγινε ο θεός των Ελλήνων, που με παρακίνησε να εκστρατεύσω. Γιατί κανείς δεν είναι τόσο ανόητος, ώστε να διαλέγει τον πόλεμο αντί για την ειρήνη· στην ειρήνη τα παιδιά θάβουν τους πατέρες τους, στον πόλεμο οι πατέρες τα παιδιά τους.
— 1.87.3–4
Ο Κύρος τον λύνει και τον βάζει να καθίσει δίπλα του. Ο Κροίσος βλέπει τους Πέρσες στρατιώτες να αρπάζουν ό,τι βρουν στην πόλη, και ρωτά τι κάνει αυτό το πλήθος. «Λεηλατεί την πόλη σου», του λέει ο Κύρος, «και παίρνει τα πλούτη σου». Η απάντηση του Κροίσου:
Ούτε την πόλη μου ούτε τα πλούτη μου λεηλατούν· τίποτα από αυτά δεν είναι πια δικό μου. Αυτά που παίρνουν και σέρνουν είναι δικά σου.
— 1.88.3
Και του δίνει μια συμβουλή: αν οι Πέρσες, φτωχοί και αλαζόνες από τη φύση τους, γίνουν πλούσιοι από τη λεηλασία, ο πιο πλούσιος θα του επαναστατήσει. Να βάλει φρουρούς στις πύλες να παίρνουν από όλους το ένα δέκατο, «για τον Δία» (1.89). Ο βασιλιάς που δεν άκουσε τον Σόλωνα έγινε ο ίδιος σοφός σύμβουλος.
Το παράπονο στους Δελφούς
Ο Κροίσος ζητά μία χάρη: να στείλει τα δεσμά του στους Δελφούς και να ρωτήσει τον θεό αν δεν ντρέπεται που τον ξεγέλασε με τους χρησμούς του. Ο Κύρος γελά και τον αφήνει (1.90). Η Πυθία απαντά:
Τη μοίρα που είναι γραμμένη είναι αδύνατο να την αποφύγει κανείς, ακόμη και θεός.
— 1.91.1

Και εξηγεί, ένα ένα:
- Ο Κροίσος πλήρωσε το έγκλημα ενός προγόνου του, πέντε γενιές πίσω μετρώντας και τον ίδιο, του Γύγη: σωματοφύλακας του βασιλιά, τον σκότωσε και πήρε τον θρόνο (1.91.1).
- Ο Απόλλωνας προσπάθησε να γίνει η καταστροφή στα χρόνια των παιδιών του, όχι στα δικά του. Δεν μπόρεσε να αλλάξει τις Μοίρες, αλλά καθυστέρησε την άλωση τρία χρόνια, και τον έσωσε από την πυρά (1.91.2–3).
- Ο χρησμός έλεγε ότι, αν εκστρατεύσει, θα καταλύσει μεγάλη αρχή. Ο Κροίσος έπρεπε να ξαναρωτήσει ποια αρχή, τη δική του ή του Κύρου (1.91.4).
- Ένας άλλος χρησμός τον είχε προειδοποιήσει να φύγει όταν βασιλέψει στους Μήδους ένα μουλάρι. Το μουλάρι ήταν ο Κύρος: γιος Μήδισσας μητέρας, κόρης βασιλιά, και Πέρση πατέρα, κατώτερου (1.91.5–6).
Ο Κροίσος ακούει, και αλλάζει γνώμη για όλα:
Εκείνος, όταν το άκουσε, κατάλαβε ότι το λάθος ήταν δικό του και όχι του θεού.
— 1.91.6
Διαβάζουμε το κείμενο
Παράδειγμα 1
Γιατί ο Ηρόδοτος δεν αρχίζει την ιστορία του από την Ιώ ή την Ελένη, αλλά από τον Κροίσο;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Τι κάνει με τους μύθους. Τους αφηγείται, αλλά ως λόγια των Περσών και των Φοινίκων. Δείχνει μάλιστα ότι διαφωνούν μεταξύ τους για την Ιώ, και δηλώνει: «δεν θα πω ότι έγιναν έτσι ή κάπως αλλιώς» (1.5.3).
Τι κάνει με τον Κροίσο. Λέει «αυτόν που ξέρω ο ίδιος». Οι Σάρδεις έπεσαν μόλις δύο γενιές πριν γεννηθεί ο Ηρόδοτος· υπήρχαν ακόμη αφιερώματά του στους Δελφούς και άνθρωποι που θυμούνταν την ιστορία του.
Γιατί αυτό μετράει. Από τους αοιδούς ως τότε, η αιτία ενός πολέμου ήταν μια ηρωική ιστορία: μια αρπαγή, ένας θυμός, η βουλή των θεών. Ο Ηρόδοτος δεν απορρίπτει τις ιστορίες, αλλά θέλει να στηρίξει την εξήγησή του σε κάτι που μπορεί να γνωρίσει.
Το συμπέρασμα. Η επιλογή της αρχής είναι ήδη μια απάντηση στο «ποια είναι η αιτία»: η σύγκρουση αρχίζει όταν ένας βασιλιάς της Ασίας παίρνει την ελευθερία των Ελλήνων της Ασίας. Γι' αυτό ο Ηρόδοτος λέγεται ιστορικός και όχι μυθογράφος.
Παράδειγμα 2
Η Πυθία λέει ότι ούτε ο θεός δεν αλλάζει τη μοίρα. Τότε γιατί ο Κροίσος καταλήγει ότι το λάθος ήταν δικό του;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η μοίρα. Η καταστροφή της γενιάς του Γύγη ήταν «γραμμένη» από τότε που ο πρόγονος σκότωσε τον βασιλιά του. Αυτό δεν το άλλαζε κανείς.
Ο θεός. Ο Απόλλωνας δεν τον εγκατέλειψε: καθυστέρησε την άλωση τρία χρόνια και έσβησε την πυρά. Έδωσε και χρησμούς, που ήταν προειδοποιήσεις.
Ο άνθρωπος. Τους χρησμούς όμως τους διάβασε ο Κροίσος. Δεν ρώτησε ποια αρχή θα καταλυθεί, δεν σκέφτηκε ποιο είναι το μουλάρι, και εκστράτευσε πρώτος. Η μοίρα όρισε ότι θα πέσει· οι δικές του αποφάσεις έδειξαν πώς.
Το συμπέρασμα. Στον Ηρόδοτο η μοίρα και η ανθρώπινη ευθύνη δεν αλληλοαναιρούνται. Ο Κροίσος του τέλους, που αναγνωρίζει το λάθος του, είναι το αντίθετο του Κροίσου που έδιωξε τον Σόλωνα: είναι, επιτέλους, σοφός.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ποιον λέει ο Ηρόδοτος ότι ξέρει πως πρώτος άρχισε άδικα έργα κατά των Ελλήνων;
Τα κατάφερες;
- Να αφηγείσαι τις αρπαγές γυναικών με τις οποίες, κατά τους Πέρσες, άρχισε η έχθρα Ελλήνων και βαρβάρων, και να εξηγείς γιατί ο Ηρόδοτος δεν τις κρίνει.
- Να εξηγείς γιατί ο Ηρόδοτος αρχίζει την ιστορία του από τον Κροίσο, και τι λέει για την ανθρώπινη ευτυχία που δεν μένει στο ίδιο σημείο.
- Να περιγράφεις τη συνάντηση του αιχμάλωτου Κροίσου με τον Κύρο και τη συμβουλή του για τον πόλεμο και την ειρήνη.
- Να εξηγείς την απάντηση της Πυθίας στο παράπονο του Κροίσου, και πώς μοιράζει τις ευθύνες ανάμεσα στη μοίρα, στον θεό και στον άνθρωπο.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.