Ηρόδοτος: Μαραθώνας, Θερμοπύλες, Σαλαμίνα

Ο ιστορικός που τους έζησε από κοντά

Ο Ηρόδοτος γεννήθηκε γύρω στο 484 π.Χ., ανάμεσα στις δύο μεγάλες περσικές εισβολές. Δεν πολέμησε στον Μαραθώνα ούτε στη Σαλαμίνα, αλλά μεγάλωσε ανάμεσα σε ανθρώπους που είχαν πολεμήσει, και τους ρώτησε. Η πόλη του, η Αλικαρνασσός, ήταν υπήκοος των Περσών, και μια Αλικαρνασσία, η βασίλισσα Αρτεμισία, πολέμησε στη Σαλαμίνα με το μέρος του Ξέρξη. Ο Ηρόδοτος ξέρει και τις δύο πλευρές.

Η αρχή του κακού, γράφει, ήταν είκοσι αθηναϊκά πλοία. Το 499 π.Χ. οι ελληνικές πόλεις της Ιωνίας επαναστάτησαν κατά των Περσών, και η Αθήνα έστειλε βοήθεια: «αυτά τα πλοία έγιναν η αρχή των κακών για Έλληνες και βαρβάρους» (5.97.3). Η επανάσταση απέτυχε, και ο βασιλιάς Δαρείος αποφάσισε να τιμωρήσει την Αθήνα.

Μαραθώνας, 490 π.Χ.

Ο περσικός στρατός αποβιβάστηκε στον Μαραθώνα της Αττικής. Οι Αθηναίοι έστειλαν τον δρομέα Φειδιππίδη στη Σπάρτη για βοήθεια, αλλά οι Σπαρτιάτες είπαν ότι θα ξεκινούσαν μόνο με την πανσέληνο. Δίπλα στους Αθηναίους πολέμησαν μόνο οι Πλαταιείς. Με στρατηγό τον Μιλτιάδη, επιτέθηκαν:

Πρώτοι από όλους τους Έλληνες που ξέρουμε επιτέθηκαν τρέχοντας στους εχθρούς, και πρώτοι άντεξαν να βλέπουν τη μηδική ενδυμασία και τους άντρες που τη φορούσαν· ως τότε, στους Έλληνες, και μόνο το όνομα των Μήδων ήταν φόβος να το ακούσουν.

— Ηρόδοτος 6.112.3, μετάφραση δική μας

Ο Ηρόδοτος δίνει και τους νεκρούς: περίπου 6.400 από τους βαρβάρους και 192 Αθηναίους (6.117.1). Οι Αθηναίοι θάφτηκαν στο πεδίο της μάχης, και ο τύμβος τους, ο «Σωρός», υπάρχει ακόμα στον Μαραθώνα.

Ο Ξέρξης και η θάλασσα

Δέκα χρόνια αργότερα, ο γιος του Δαρείου, ο Ξέρξης, ξεκίνησε με τον μεγαλύτερο στρατό που είχε δει ποτέ ο κόσμος. Για να περάσει από την Ασία στην Ευρώπη, έφτιαξε γέφυρα από πλοία στον Ελλήσποντο. Μια θύελλα τη διέλυσε. Τότε:

Όταν το έμαθε ο Ξέρξης, θύμωσε πολύ και διέταξε να δώσουν στον Ελλήσποντο τριακόσιες μαστιγιές και να ρίξουν στο πέλαγος ένα ζευγάρι πέδες. […] Και διέταξε, την ώρα που τον μαστίγωναν, να λένε λόγια βάρβαρα και ασεβή.

— 7.35.1-2, μετάφραση δική μας

Η λέξη του Ηροδότου είναι ἀτάσθαλα: ασεβή, αλαζονικά, η ίδια λέξη που λέει ο Όμηρος για τις αφροσύνες των συντρόφων του Οδυσσέα. Ένας άνθρωπος που τιμωρεί τη θάλασσα σαν να ήταν δούλος του περνά τα όρια του ανθρώπου. Είναι η ύβρις στην πιο καθαρή της μορφή.

Ο εξόριστος Σπαρτιάτης βασιλιάς Δημάρατος, που ακολουθούσε τον Ξέρξη, τον προειδοποιεί για το τι θα βρει. Οι Σπαρτιάτες, του λέει, είναι ελεύθεροι, αλλά όχι σε όλα:

Έχουν από πάνω τους αφέντη τον νόμο, που τον φοβούνται πολύ περισσότερο απ' όσο εσένα οι δικοί σου.

— 7.104.4, μετάφραση δική μας

Θερμοπύλες, καλοκαίρι του 480 π.Χ.

Στο στενό πέρασμα των Θερμοπυλών ο Σπαρτιάτης βασιλιάς Λεωνίδας, με τριακόσιους Σπαρτιάτες και μερικές χιλιάδες άλλους Έλληνες, κράτησε τον στρατό του Ξέρξη για μέρες. Ένας ντόπιος, ο Εφιάλτης, έδειξε στους Πέρσες ένα μονοπάτι από το βουνό, και οι Έλληνες κυκλώθηκαν. Ο Λεωνίδας έστειλε πίσω τους περισσότερους συμμάχους και έμεινε με τους Σπαρτιάτες, τους Θεσπιείς και τους Θηβαίους. Ο Ηρόδοτος θυμάται έναν άντρα, τον Διηνέκη: όταν του είπαν ότι τα βέλη των Περσών είναι τόσα που κρύβουν τον ήλιο, απάντησε ότι αυτό είναι καλό νέο, γιατί

θα πολεμούν στη σκιά και όχι στον ήλιο.

— 7.226.2, μετάφραση δική μας

Πάνω από τους νεκρούς Σπαρτιάτες χαράχτηκε ένα επίγραμμα, που αργότερα αποδόθηκε στον ποιητή Σιμωνίδη:

Ξένε, πες στους Λακεδαιμονίους ότι εδώ κειτόμαστε, υπακούοντας στα λόγια τους.

— 7.228.2, μετάφραση δική μας

Σαλαμίνα, Σεπτέμβριος του 480 π.Χ.

Ο Ξέρξης έκαψε την Αθήνα, που οι κάτοικοί της την είχαν εγκαταλείψει. Το μαντείο των Δελφών είχε πει στους Αθηναίους να εμπιστευτούν το «ξύλινο τείχος», και ο Θεμιστοκλής τους έπεισε ότι το τείχος αυτό ήταν τα πλοία τους. Ο ελληνικός στόλος περίμενε τους Πέρσες στα στενά της Σαλαμίνας, όπου το πλήθος των περσικών πλοίων έγινε βάρος αντί για πλεονέκτημα:

Καθώς οι Έλληνες ναυμαχούσαν με τάξη και σε παράταξη, ενώ οι βάρβαροι δεν ήταν πια παραταγμένοι ούτε έκαναν τίποτα με σύνεση, έμελλε να τους συμβεί αυτό που τους συνέβη.

— 8.86, μετάφραση δική μας

Ο Ξέρξης έβλεπε τη μάχη από την ακτή. Όταν είδε πόσο γενναία πολεμούσε η Αρτεμισία, λέγεται ότι είπε: «Οι άντρες μου έγιναν γυναίκες, και οι γυναίκες άντρες» (8.88.3).

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Οι Περσικοί πόλεμοι και ο ιστορικός τους

Πάτα ένα γεγονός για να το δεις στη γραμμή. Πρόσεξε πού πέφτει η γέννηση του Ηροδότου. Μετά δοκίμασε «Βάλ' τα σε σειρά».

ΕξερεύνησεΒάλ' τα σε σειρά

Ιωνική επανάστασηΜαραθώναςΓεννιέται ο ΗρόδοτοςΘερμοπύλεςΣαλαμίναΠλαταιές

Ιωνική επανάσταση · 499 π.Χ.Η Αθήνα στέλνει είκοσι πλοία: «η αρχή των κακών» (5.97.3).

Διαβάζοντας τον Ηρόδοτο με κριτική ματιά

Ο ίδιος ο Ηρόδοτος λέει ότι μεταφέρει «όσα λέγονται». Γι' αυτό ο σημερινός αναγνώστης ελέγχει. Ένα παράδειγμα: ο Ηρόδοτος υπολογίζει ότι ο Ξέρξης έφερε, μαζί με τους βοηθούς του στρατού, 5.283.220 ανθρώπους ως τις Θερμοπύλες (7.186.2). Κανένας τόπος της εποχής δεν θα μπορούσε να θρέψει τόσους· οι σύγχρονοι ιστορικοί υπολογίζουν τον στρατό πολύ μικρότερο, αν και διαφωνούν πόσο ακριβώς.

Πιθανό γεγονός ή θέλει έλεγχο;

Από όσα λέει ο Ηρόδοτος, τι είναι πιθανότατα αληθινό, και τι πρέπει να το ελέγξεις πριν το πιστέψεις;

Πού πάει;

Στον Μαραθώνα σκοτώθηκαν 192 Αθηναίοι

Πιθανό γεγονόςΘέλει έλεγχο

0 / 6