Ο Οδυσσέας στην Καλυψώ

Επιτέλους, ο Οδυσσέας

Τέσσερις ραψωδίες μιλούσαν γι' αυτόν. Στη ραψωδία ε τον βλέπουμε για πρώτη φορά. Οι θεοί ξανασυνεδριάζουν· η Αθηνά παραπονιέται πάλι, και ο Δίας στέλνει τον Ερμή στην Ωγυγία, το νησί της νύμφης Καλυψώς. Του λέει και το μέλλον: ο Οδυσσέας θα φύγει με σχεδία, θα υποφέρει, και σε είκοσι μέρες θα φτάσει στους Φαίακες, που θα τον τιμήσουν σαν θεό και θα τον στείλουν στην πατρίδα του με πλοίο και πολλά δώρα.

Ο Ερμής, ένας γλάρος και ένα νησί για θεούς

Ο Ερμής δένει τα χρυσά του σανδάλια και πέφτει από τον ουρανό στη θάλασσα:

καὶ πέφτοντας στὴ θάλασσα κολύμπαγε σὰ γλάρος,
ποὺ μέσα στοὺς ἀχνοὺς βυθούς τοῦ ἀτρύγητου πελάγου
ψάρια ζητάει, καὶ τὰ φτερὰ συχνοβουτάει στὴν ἅρμη·
ὅμοιος μ' αὐτὸν τ' ἀρίθμητα τὰ κύματα περνοῦσε.

— Οδύσσεια ε 51-54, μετάφραση Αργύρη Εφταλιώτη (1849–1923)

Αυτό είναι μια παρομοίωση: ο ποιητής φέρνει μια εικόνα από τον κόσμο που ξέρει το κοινό (ο γλάρος που βουτά για ψάρια) για να μας κάνει να δούμε κάτι που δεν έχουμε δει (έναν θεό που πετά χαμηλά πάνω από τα κύματα). Οι ομηρικές παρομοιώσεις έχουν συχνά δύο μέρη: το «όπως» (η εικόνα) και το «έτσι» (η επιστροφή στην ιστορία: «ὅμοιος μ' αὐτὸν»).

Στην Ωγυγία ο Ερμής βρίσκει έναν παράδεισο: φωτιά από κέδρο που μοσχοβολά, την Καλυψώ να τραγουδά στον αργαλειό, δάση με κυπαρίσσια, πουλιά, ένα αμπέλι φορτωμένο σταφύλια, τέσσερις πηγές, λιβάδια με βιολέτες. Ακόμα κι ένας θεός, λέει ο ποιητής, θα θαύμαζε (ε 73-74). Και ο Ερμής στέκεται και θαυμάζει.

Μόνο ένας δεν θαυμάζει. Ο Οδυσσέας δεν είναι μέσα:

τὶ αὐτὸς καθόταν κι ἔκλαιγε στῆς θάλασσας τὴν ἄκρη,
ψυχοπονώντας σὰν προτοῦ μὲ στεναγμοὺς καὶ θρήνους,
καὶ βλέποντας τὴ θάλασσα μὲ μάτια δακρυσμένα.

— ε 82-84

Η Καλυψώ διαμαρτύρεται

Ο Ερμής παραπονιέται κι αυτός, πολύ ανθρώπινα: ποιος θα ήθελε να διασχίσει τόση αλμυρή θάλασσα, χωρίς ούτε μια πόλη ανθρώπων να του κάνει θυσίες; Και μεταφέρει τη διαταγή. Η Καλυψώ «παγώνει», και ξεσπά:

“Σκληροί, ζουλιάρηδες θεοί, ποὺ δὲ σᾶς ἔφτασε ἄλλος·
ποὺ μὲ θνητὸ δὲ στέργετε θεὰ νὰ συγκοιμᾶται
στὸ φανερό, κι ἂς εἶναι της ἀγαπημένο ταίρι.

— ε 118-120

Όταν μια θεά αγαπήσει θνητό, λέει, οι θεοί τη ζηλεύουν και της τον παίρνουν· έτσι έγινε με την Αυγή και τον Ωρίωνα. Οι θεοί άντρες όμως, όπως ήξερε καλά το κοινό, είχαν πολλές θνητές αγαπημένες, και κανείς δεν τους τις έπαιρνε. Η Καλυψώ είναι θεά, αθάνατη και ισχυρή, και όμως πρέπει να υπακούσει σε μια απόφαση που πήραν άλλοι για εκείνη. Η φωνή της είναι από τις πρώτες στη λογοτεχνία που καταγγέλλουν ότι ο ίδιος κανόνας δεν ισχύει για άντρες και γυναίκες. Υπακούει όμως: κανείς δεν ξεφεύγει από τη θέληση του Δία.

Η τελευταία πρόταση

Η Καλυψώ βρίσκει τον Οδυσσέα στην ακρογιαλιά και του λέει να κόψει δέντρα και να φτιάξει σχεδία. Εκείνος δεν την πιστεύει: φοβάται παγίδα και της ζητά να ορκιστεί. Εκείνη χαμογελά, τον χαϊδεύει και του λέει «μαριόλος εἶσαι»· ορκίζεται στα νερά της Στύγας, τον πιο φοβερό όρκο των θεών. Το βράδυ τρώνε μαζί: εκείνος φαγητό ανθρώπων, εκείνη αμβροσία και νέκταρ. Και τότε του κάνει την τελευταία πρόταση.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Ωγυγία ή Ιθάκη;

Τι του δίνει το νησί της Καλυψώς, και τι τον τραβά στην πατρίδα; Βάλε κάθε κάρτα στη θέση της.

Πού πάει;

Μια θεά πιο όμορφη από κάθε θνητή

Μένει στην ΩγυγίαΓυρίζει στην Ιθάκη

0 / 8

Η σχεδία

Τέσσερις μέρες ο Οδυσσέας κόβει δέντρα με το τσεκούρι που του δίνει η Καλυψώ, φτιάχνει σχεδία με κατάρτι και πανί. Την πέμπτη μέρα φεύγει, με ψωμί, νερό και κρασί, και η θεά του στέλνει ούριο άνεμο. Δεκαεπτά μέρες ταξιδεύει, κοιτάζοντας τα αστέρια για να κρατά την πορεία. Τη δέκατη όγδοη μέρα φαίνονται τα βουνά των Φαιάκων, «σὰν ἀσπίδα μὲς στ' ἀχνὰ φαντάζανε πελάγη» (ε 281). Μια ακόμα παρομοίωση. Και μια ακόμα παγίδα: ο Ποσειδώνας γυρίζει από τους Αιθίοπες.