Αύξηση: παρατατικός και αόριστος

Τρεις λέξεις, τρεις φορές το παρελθόν

Το 47 π.Χ. ο Ιούλιος Καίσαρας νίκησε τον βασιλιά του Πόντου Φαρνάκη μέσα σε λίγες ώρες. Ο Πλούταρχος, που έγραψε τη ζωή του στα ελληνικά, διηγείται πώς ανήγγειλε τη νίκη σε έναν φίλο του στη Ρώμη:

καὶ τῆς μάχης ταύτης τὴν ὀξύτητα καὶ τὸ τάχος ἀναγγέλλων εἰς Ῥώμην πρός τινα τῶν φίλων Ἀμάντιον ἔγραψε τρεῖς λέξεις· «ἦλθον, εἶδον, ἐνίκησα».

— Πλούταρχος, Καῖσαρ 50.2

Μετάφραση δική μας: «Και για να πει πόσο απότομα και γρήγορα κρίθηκε αυτή η μάχη, έγραψε σε έναν φίλο του στη Ρώμη, τον Αμάντιο, τρεις λέξεις: "Ήρθα, είδα, νίκησα."»

Ο Καίσαρας είχε γράψει στα λατινικά veni, vidi, vici. Ο Πλούταρχος το απέδωσε στα ελληνικά. Κοίτα τα ρήματα με τα έντονα: ἔ-γραψε, ἐ-νίκησα. Και τα δύο αρχίζουν με ένα ἐ- που δεν υπάρχει στον ενεστώτα (γράφω, νικῶ). Αυτό το ἐ- λέγεται αύξηση και λέει ένα πράγμα: έγινε στο παρελθόν. Αύξηση έχουν και το ἦλθον και το εἶδον, αλλά είναι ανώμαλα ρήματα και θα τα δεις αργότερα.

Πού μπαίνει η αύξηση

Η αύξηση μπαίνει στην αρχή του ρήματος στους ιστορικούς χρόνους, δηλαδή σε όσους μιλούν για το παρελθόν:

• στον παρατατικό: ἔ-λυ-ον, «έλυνα»
• στον αόριστο: ἔ-λυ-σα, «έλυσα»
• στον υπερσυντέλικο, που θα δεις στο επόμενο μάθημα

Και μπαίνει μόνο στην οριστική. Το απαρέμφατο και η μετοχή του αορίστου δεν έχουν αύξηση: λῦσαι, λύσας, όχι «ἐλῦσαι».

Συλλαβική αύξηση: ένα ἐ- μπροστά

Όταν το ρήμα αρχίζει από σύμφωνο, μπαίνει μπροστά ένα ἐ-. Επειδή προσθέτει μια ολόκληρη συλλαβή, λέγεται συλλαβική.

Όταν το ρήμα αρχίζει από ῥ, το ρ διπλασιάζεται: ῥίπτω, ἔρριψα. Γι' αυτό παλιότερα γράφαμε και στα νέα «έρριξα».

Χρονική αύξηση: το φωνήεν μακραίνει

Όταν το ρήμα αρχίζει από φωνήεν ή δίφθογγο, δεν μπαίνει καινούργια συλλαβή. Το αρχικό φωνήεν γίνεται μακρό. Επειδή αλλάζει ο χρόνος (η διάρκεια) του φωνήεντος, λέγεται χρονική.

Το ι και το υ μακραίνουν χωρίς να αλλάζει το γράμμα: η αύξηση υπάρχει, αλλά δεν φαίνεται στη γραφή. Και πρόσεξε στο αι, στο ει και στο οι: το ι πηγαίνει κάτω από το νέο φωνήεν (ᾖρον, ᾔκαζον, ᾤκιζον).

Ένα ρήμα που θα συναντάς συχνά κάνει αλλιώς: το ἔχω έχει παρατατικό εἶχον, με ει και όχι η. Από εκεί το δικό μας «είχα».

Τι αύξηση πήρε;

Βάλε κάθε τύπο στην ομάδα της αύξησης που έχει. Βρες πρώτα τον ενεστώτα.

Τι αύξηση έχει;

ἔπεμψα

συλλαβική: ἐ- μπροστάχρονική: μακραίνειμετά από πρόθεση

0 / 10

Παρατατικός και αόριστος: οι καταλήξεις

Με την αύξηση μπροστά, οι καταλήξεις μοιάζουν πολύ με τις δικές μας:

Το ν στο τέλος του γ΄ ενικού (ἔλυσεν) μπαίνει συνήθως πριν από λέξη που αρχίζει από φωνήεν ή στο τέλος της πρότασης. Λέγεται ευφωνικό ν.

Κλίνε το «ἔλυον» και το «ἔλυσα»

Η αύξηση και το θέμα μένουν. Πες ό,τι λείπει από μέσα σου και πάτα το κουτάκι για να δεις αν το βρήκες. Στον αόριστο το κουτάκι κρύβει και το σ.

Πες την κατάληξη και πάτα για να τη δεις

	Παρατατικός	Αόριστος
α΄ ενικ.	ἔλυ	ἔλυ
β΄ ενικ.	ἔλυ	ἔλυ
γ΄ ενικ.	ἔλυ	ἔλυ
α΄ πληθ.	ἐλύ	ἐλύ
β΄ πληθ.	ἐλύ	ἐλύ
γ΄ πληθ.	ἔλυ	ἔλυ

0 / 12 καταλήξεις

Δείξε όλες

Ο αόριστος φτιάχνεται με το -σ- του μέλλοντα, που το έμαθες στο μάθημα Ενεστώτας και μέλλοντας. Στα αφωνόληκτα ρήματα το σ ενώνεται με το σύμφωνο του θέματος όπως στον μέλλοντα:

Ο παρατατικός του εἰμί

Το ἦν σημαίνει και «ήμουν» και «ήταν». Το ποιο από τα δύο, το λέει το υποκείμενο.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Σύνθετα ρήματα: η αύξηση μπαίνει μέσα

Ο Θουκυδίδης αρχίζει την ιστορία του με αυτή την πρόταση:

Θουκυδίδης Ἀθηναῖος ξυνέγραψε τὸν πόλεμον τῶν Πελοποννησίων καὶ Ἀθηναίων, ὡς ἐπολέμησαν πρὸς ἀλλήλους […]

— Θουκυδίδης, Ἱστορίαι 1.1.1

Μετάφραση δική μας: «Ο Θουκυδίδης από την Αθήνα κατέγραψε τον πόλεμο των Πελοποννησίων και των Αθηναίων, πώς πολέμησαν μεταξύ τους […]»

Το ξυνέγραψε είναι ο αόριστος του ξυγγράφω, που είναι η παλιά αττική μορφή του συγγράφω (συν + γράφω). Η αύξηση δεν μπήκε μπροστά από όλη τη λέξη. Μπήκε μετά την πρόθεση, εκεί που αρχίζει το ίδιο το ρήμα: ξυν-έ-γραψε.

Στα σύνθετα με πρόθεση γίνονται συχνά και μικρές αλλαγές:

• Η πρόθεση χάνει το τελικό της φωνήεν μπροστά στην αύξηση: δια-κόπτω → δι-έ-κοψα, ἀπο-βάλλω → ἀπ-έ-βαλλον. Το περί και το πρό δεν το χάνουν: περι-έ-γραψα.
• Η πρόθεση ξαναβρίσκει τη μορφή της: συγ-γράφω → συν-έ-γραψα, ἐκ-φέρω → ἐξ-έ-φερον, ἐμ-βάλλω → ἐν-έ-βαλλον.

Στα νέα λέμε ακόμα «συνέγραψε», «επέστρεψε», «εξέδωσε»: εκεί κρατήσαμε την αρχαία εσωτερική αύξηση.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Δείξε τη λύση

Φτιάξε τον τύπο

Πάτα τα κομμάτια με τη σειρά: πρόθεση αν υπάρχει, αύξηση, θέμα, κατάληξη. Δύο κομμάτια κάθε φορά είναι παγίδες.

αόριστος, α΄ ενικό του πέμπω

   

απεμψονπεμπἔ

1 / 5