Αναδιπλασιασμός: παρακείμενος και υπερσυντέλικος
Λέλυκα, ἐλελύκειν: ο χρόνος που λέει ότι κάτι έχει γίνει.
40 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς τι δηλώνουν ο παρακείμενος και ο υπερσυντέλικος, και πώς τα λέμε σήμερα (έχω λύσει, είχα λύσει).
- Να σχηματίζεις τον αναδιπλασιασμό: σύμφωνο + ε, ψιλό αντί για δασύ, ἐ- ή χρονική αύξηση.
- Να κλίνεις την οριστική παρακειμένου και υπερσυντελίκου ενεργητικής φωνής, και των αφωνόληκτων (-φα, -χα, -κα).
- Να αναγνωρίζεις αρχαίους τύπους με αναδιπλασιασμό που ζουν στα νέα ελληνικά.
«Ὃ γέγραφα, γέγραφα»
Στο Κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο ο Πιλάτος βάζει να γράψουν πάνω στον σταυρό μια πινακίδα: «Ιησούς ο Ναζωραίος, ο βασιλιάς των Ιουδαίων». Οι αρχιερείς του ζητούν να την αλλάξει. Εκείνος απαντά με τρεις λέξεις:
Ὃ γέγραφα, γέγραφα.
— Κατὰ Ἰωάννην 19.22
Μετάφραση δική μας: «Ό,τι έχω γράψει, το έχω γράψει.» Πιο ελεύθερα: «Ό,τι έγραψα, έγραψα, και έτσι θα μείνει.»
Ο Πιλάτος δεν λέει απλώς ότι έγραψε κάτι κάποτε. Λέει ότι το γραμμένο είναι εκεί τώρα και δεν αλλάζει. Αυτό ακριβώς λέει ο παρακείμενος. Και το σημάδι του φαίνεται στην αρχή της λέξης: γέ-γραφα. Το πρώτο σύμφωνο του ρήματος επαναλαμβάνεται με ένα ε. Αυτό λέγεται αναδιπλασιασμός.
Δύο χρόνοι για το αποτέλεσμα
| Χρόνος | Αρχαία | Νέα | Τι λέει |
|---|---|---|---|
| παρακείμενος | λέλυκα | έχω λύσει | το έλυσα, και είναι λυμένο τώρα |
| υπερσυντέλικος | ἐλελύκειν | είχα λύσει | ήταν λυμένο πριν από μια άλλη στιγμή του παρελθόντος |
Στα αρχαία αυτοί οι χρόνοι είναι μία λέξη. Στα νέα τους λέμε με δύο: το «έχω» ή το «είχα» και έναν τύπο του ρήματος. Το νόημα όμως έμεινε το ίδιο.
Πώς φτιάχνεται ο αναδιπλασιασμός
Κοιτάς πώς αρχίζει το ρήμα. Υπάρχουν τρεις περιπτώσεις.
1. Ένα σύμφωνο (ή άφωνο + λ, μ, ν, ρ): επαναλαμβάνεις το πρώτο σύμφωνο με ε.
- λύω → λέλυκα, παιδεύω → πεπαίδευκα, πιστεύω → πεπίστευκα
- κλείω → κέκλεικα, γράφω → γέγραφα (κλ, γρ: άφωνο και υγρό)
Αν το πρώτο σύμφωνο είναι δασύ (θ, φ, χ), στον αναδιπλασιασμό γράφεις το αντίστοιχο ψιλό (τ, π, κ). Δύο δασέα στη σειρά οι αρχαίοι τα απέφευγαν:
- θύω → τέθυκα, φυτεύω → πεφύτευκα, χορεύω → κεχόρευκα
2. Διπλό σύμφωνο (ζ, ξ, ψ), ῥ, ή δύο σύμφωνα που δεν είναι άφωνο + υγρό: παίρνει απλώς ένα ἐ-, σαν τη συλλαβική αύξηση.
- ψηφίζω → ἐψήφικα, ῥίπτω → ἔρριφα, στρατεύω → ἐστράτευκα
3. Φωνήεν ή δίφθογγος: γίνεται ό,τι και στη χρονική αύξηση.
- ἐλπίζω → ἤλπικα, ὁρίζω → ὥρικα, ἀθροίζω → ἤθροικα
Στα σύνθετα ο αναδιπλασιασμός μπαίνει, όπως και η αύξηση, μετά την πρόθεση: ἀπογράφω → ἀπογέγραφα, συγγράφω → συγγέγραφα.
Οι καταλήξεις
Ο παρακείμενος των φωνηεντόληκτων ρημάτων έχει -κα μετά το θέμα. Ο υπερσυντέλικος βάζει και αύξηση μπροστά από τον αναδιπλασιασμό και έχει καταλήξεις με -κειν:
Τα αφωνόληκτα: -φα, -χα, -κα
Όταν το θέμα τελειώνει σε σύμφωνο, το κ δεν μπαίνει πάντα. Το σύμφωνο του θέματος αλλάζει:
| Χαρακτήρας | Παρακείμενος | Παραδείγματα |
|---|---|---|
| π, β, φ, πτ (χειλικά) | -φα | γράφω → γέγραφα, κόπτω → κέκοφα, κρύπτω → κέκρυφα |
| κ, γ, χ, ττ (ουρανικά) | -χα | πράττω → πέπραχα, διώκω → δεδίωχα, φυλάττω → πεφύλαχα |
| τ, δ, θ, ζ (οδοντικά) | χάνεται, -κα | πείθω → πέπεικα, θαυμάζω → τεθαύμακα, ψηφίζω → ἐψήφικα |
Ο υπερσυντέλικος ακολουθεί τον παρακείμενο: ἐγεγράφειν, ἐπεπράχειν, ἐπεπείκειν.
Παράδειγμα 1
Γράψε το α΄ ενικό της οριστικής του παρακειμένου και του υπερσυντελίκου για τα ρήματα φυλάττω, τρίβω, σῴζω.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Παράδειγμα 2
Στο «Ὃ γέγραφα, γέγραφα», τι τύπος είναι το «γέγραφα», και γιατί το «έχω γράψει» το αποδίδει καλύτερα από το σκέτο «έγραψα»;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Τι έμεινε στα νέα ελληνικά
Οι μονολεκτικοί συντελικοί χρόνοι χάθηκαν, όμως ο αναδιπλασιασμός κρύβεται σε λέξεις που λες καθημερινά:
| Λέξη σήμερα | Από | Τι είναι στα αρχαία |
|---|---|---|
| γεγονός | γέγονα | μετοχή παρακειμένου του γίγνομαι, «αυτό που έχει γίνει» |
| τα δεδομένα | δέδομαι | «όσα έχουν δοθεί» |
| τα πεπραγμένα | πέπραγμαι | «όσα έχουν γίνει», από το πράττω |
| τετελεσμένο | τετέλεσμαι | «αυτό που έχει τελειώσει» |
Οι τρεις τελευταίες είναι μετοχές της μέσης φωνής, που θα μάθεις στη Β΄. Τον αναδιπλασιασμό τους όμως τον αναγνωρίζεις ήδη: δε-, πε-, τε-.
Ασκήσεις
Πρώτα ερωτήσεις με επιλογές: διαλέγεις, πατάς «Έλεγξε» και μαθαίνεις αμέσως αν το βρήκες και γιατί. Στο τέλος, λίγες ασκήσεις χωρίς επιλογές — εκεί κρύβεται μόνο η απάντηση.
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς τι δηλώνουν ο παρακείμενος και ο υπερσυντέλικος, και πώς τα λέμε σήμερα (έχω λύσει, είχα λύσει).
- Να σχηματίζεις τον αναδιπλασιασμό: σύμφωνο + ε, ψιλό αντί για δασύ, ἐ- ή χρονική αύξηση.
- Να κλίνεις την οριστική παρακειμένου και υπερσυντελίκου ενεργητικής φωνής, και των αφωνόληκτων (-φα, -χα, -κα).
- Να αναγνωρίζεις αρχαίους τύπους με αναδιπλασιασμό που ζουν στα νέα ελληνικά.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.