Απαρέμφατο και μετοχή
Οι τύποι τους στην ενεργητική φωνή, και η πρώτη ματιά στη δουλειά τους.
40 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να σχηματίζεις το απαρέμφατο ενεστώτα, μέλλοντα, αορίστου και παρακειμένου ενεργητικής φωνής, και το εἶναι.
- Να σχηματίζεις την ονομαστική της μετοχής των ίδιων χρόνων στα τρία γένη, και το ὤν, οὖσα, ὄν.
- Να αναγνωρίζεις από την κατάληξη τον χρόνο ενός απαρεμφάτου ή μιας μετοχής.
- Να καταλαβαίνεις δύο βασικές δουλειές τους στην πρόταση και να τις αποδίδεις στα νέα ελληνικά (να…, αφού…, -οντας).
Ο γόρδιος δεσμός
Το 333 π.Χ. ο Αλέξανδρος έφτασε στο Γόρδιο της Φρυγίας. Εκεί υπήρχε μια παλιά άμαξα, δεμένη με έναν κόμπο που κανείς δεν μπορούσε να λύσει. Ο Αρριανός, που έγραψε την ιστορία της εκστρατείας του, λέει:
πρὸς δὲ δὴ τούτοις καὶ τόδε περὶ τῆς ἁμάξης ἐμυθεύετο, ὅστις λύσειε τοῦ ζυγοῦ τῆς ἁμάξης τὸν δεσμόν, τοῦτον χρῆναι ἄρξαι τῆς Ἀσίας. […] οἱ μὲν λέγουσιν, ὅτι παίσας τῷ ξίφει διέκοψε τὸν δεσμόν […]
— Αρριανός, Ἀλεξάνδρου Ἀνάβασις 2.3.6 και 2.3.7
Μετάφραση δική μας: «Και κάτι ακόμα έλεγε ο θρύλος για την άμαξα: όποιος έλυνε τον κόμπο από τον ζυγό της, αυτός ήταν γραφτό να κυριαρχήσει στην Ασία. […] Άλλοι λένε ότι χτύπησε με το σπαθί του και έκοψε τον κόμπο […]»
Δύο λέξεις του χωρίου δεν είναι ούτε οριστική ούτε άλλη έγκλιση με πρόσωπο:
- ἄρξαι: «να κυριαρχήσει». Είναι απαρέμφατο αορίστου του ἄρχω.
- παίσας: «αφού χτύπησε». Είναι μετοχή αορίστου του παίω.
Το απαρέμφατο και η μετοχή λέγονται ονοματικοί τύποι του ρήματος: είναι ρήματα, αλλά δουλεύουν και σαν ονόματα, το απαρέμφατο σαν ουσιαστικό και η μετοχή σαν επίθετο.
Το απαρέμφατο
Η λέξη σημαίνει «αυτό που δεν φανερώνει» (ἀ- + παρεμφαίνω): το απαρέμφατο δεν δείχνει πρόσωπο. Το λύειν μπορεί να είναι «να λύνω», «να λύνεις», «να λύνουν» — ποιος λύνει το λέει η υπόλοιπη πρόταση. Και δεν κλίνεται.
Το απαρέμφατο του εἰμί είναι εἶναι. Το ξέρεις: είναι η ίδια λέξη που λες σήμερα, μόνο που εμείς την κάναμε τύπο της οριστικής.
Δύο πράγματα έρχονται από τα προηγούμενα μαθήματα:
- Στον μέλλοντα και στον αόριστο το σ ενώνεται με το σύμφωνο του θέματος, όπως στην οριστική: γράψειν, πρᾶξαι, πεῖσαι.
- Στον παρακείμενο ο αναδιπλασιασμός μένει (λε-λυκέναι). Η αύξηση του αορίστου όμως φεύγει: λῦσαι, όχι «ἐλῦσαι».
Η μετοχή
Η μετοχή «μετέχει» και στο ρήμα και στο επίθετο: έχει χρόνο όπως το ρήμα, αλλά και γένος, αριθμό και πτώση όπως το επίθετο. Γι' αυτό έχει τρεις τύπους στην ονομαστική:
Η μετοχή του εἰμί είναι ὤν, οὖσα, ὄν: «αυτός που είναι». Από τον πληθυντικό του ουδετέρου λέμε σήμερα «τα όντα», και από το θηλυκό οὖσα βγήκε η λέξη «ουσία».
Το θηλυκό της μετοχής κλίνεται σαν τη θάλαττα: σύμφωνο πριν από το α, οπότε -ης, -ῃ στη γενική και στη δοτική ενικού. Ἡ λύουσα, τῆς λυούσης, τῇ λυούσῃ. Το αρσενικό και το ουδέτερο κλίνονται κατά την γ΄ κλίση, που θα μάθεις στη Β΄ Γυμνασίου. Φέτος αρκεί να τα αναγνωρίζεις.
Παράδειγμα 1
Γράψε τα τέσσερα απαρέμφατα του κόπτω και την ονομαστική της μετοχής αορίστου στα τρία γένη.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Τι δουλειά κάνουν στην πρόταση: μια πρώτη ματιά
Το απαρέμφατο συμπληρώνει συχνά ένα άλλο ρήμα, ή κάνει το ίδιο το υποκείμενο. Στα νέα το αποδίδουμε σχεδόν πάντα με «να» + ρήμα:
- Ὁ παῖς ἐθέλει γράφειν. «Το παιδί θέλει να γράφει.» (διδακτική πρόταση)
- Ὁ στρατηγὸς κελεύει τοὺς στρατιώτας φυλάττειν τὴν χώραν. «Ο στρατηγός διατάζει τους στρατιώτες να φυλάνε τη χώρα.» (διδακτική πρόταση)
- Στον Αρριανό, τὸ ἄρξαι είναι το υποκείμενο του χρῆναι: «ήταν γραφτό να κυριαρχήσει».
Με άρθρο μπροστά, το απαρέμφατο γίνεται κανονικό ουσιαστικό: τὸ γράφειν, «το γράψιμο». Έτσι λέμε και σήμερα «το είναι».
Η μετοχή μπορεί:
- να πάρει άρθρο και να γίνει σαν ουσιαστικό: οἱ φεύγοντες, «αυτοί που φεύγουν». Τη φράση «οι φεύγοντες» τη λέμε και σήμερα.
- να πει πότε ή πώς έγινε κάτι άλλο: παίσας τῷ ξίφει διέκοψε, «αφού χτύπησε με το σπαθί, έκοψε». Συχνά ταιριάζει και η δική μας μετοχή σε -οντας: γράφων, «γράφοντας».
Παράδειγμα 2
Στο χωρίο του Αρριανού, βρες τον χρόνο του «ἄρξαι» και του «παίσας», πες τι δουλειά κάνει το καθένα και μετάφρασέ τα.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Τι έμεινε στα νέα ελληνικά
Τα νέα ελληνικά έχασαν το απαρέμφατο, και στη θέση του λένε «να» + ρήμα: ἐθέλω γράφειν → θέλω να γράφω. Κομμάτια του όμως έμειναν, και η μετοχή έμεινε ακόμα περισσότερο:
| Σήμερα | Από | Τι είναι στα αρχαία |
|---|---|---|
| έχω γράψει | γράψαι, γράψειν | ο τύπος του «έχω γράψει» βγήκε από παλιό απαρέμφατο |
| το είναι | εἶναι | απαρέμφατο του εἰμί, με άρθρο |
| το μέλλον | μέλλον | μετοχή ενεστώτα του μέλλω, ουδέτερο |
| ο άρχων | ἄρχων | μετοχή ενεστώτα του ἄρχω, «αυτός που κυβερνά» |
| τα όντα | ὄντα | μετοχή του εἰμί, πληθυντικός ουδετέρου |
| γράφοντας | γράφοντα | η μετοχή σε -οντας βγήκε από την αρχαία μετοχή ενεστώτα |
Ασκήσεις
Πρώτα ερωτήσεις με επιλογές: διαλέγεις, πατάς «Έλεγξε» και μαθαίνεις αμέσως αν το βρήκες και γιατί. Στο τέλος, λίγες ασκήσεις χωρίς επιλογές — εκεί κρύβεται μόνο η απάντηση.
Τα κατάφερες;
- Να σχηματίζεις το απαρέμφατο ενεστώτα, μέλλοντα, αορίστου και παρακειμένου ενεργητικής φωνής, και το εἶναι.
- Να σχηματίζεις την ονομαστική της μετοχής των ίδιων χρόνων στα τρία γένη, και το ὤν, οὖσα, ὄν.
- Να αναγνωρίζεις από την κατάληξη τον χρόνο ενός απαρεμφάτου ή μιας μετοχής.
- Να καταλαβαίνεις δύο βασικές δουλειές τους στην πρόταση και να τις αποδίδεις στα νέα ελληνικά (να…, αφού…, -οντας).
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.