Απαρέμφατο και μετοχή
Οι τύποι τους στην ενεργητική φωνή, και η πρώτη ματιά στη δουλειά τους.
40 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Αρχαία Ελληνική Γλώσσα Α΄ Γυμνασίου, 1 ενότητα · Συντακτικό της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας (Γυμνασίου), 2 ενότητες
Θα μάθεις να
- Να σχηματίζεις το απαρέμφατο ενεστώτα, μέλλοντα, αορίστου και παρακειμένου ενεργητικής φωνής, και το εἶναι.
- Να σχηματίζεις την ονομαστική της μετοχής των ίδιων χρόνων στα τρία γένη, και το ὤν, οὖσα, ὄν.
- Να αναγνωρίζεις από την κατάληξη τον χρόνο ενός απαρεμφάτου ή μιας μετοχής.
- Να καταλαβαίνεις δύο βασικές δουλειές τους στην πρόταση και να τις αποδίδεις στα νέα ελληνικά (να…, αφού…, -οντας).
Ο γόρδιος δεσμός
Το 333 π.Χ. ο Αλέξανδρος έφτασε στο Γόρδιο της Φρυγίας. Εκεί υπήρχε μια παλιά άμαξα, δεμένη με έναν κόμπο που κανείς δεν μπορούσε να λύσει. Ο Αρριανός, που έγραψε την ιστορία της εκστρατείας του, λέει:
πρὸς δὲ δὴ τούτοις καὶ τόδε περὶ τῆς ἁμάξης ἐμυθεύετο, ὅστις λύσειε τοῦ ζυγοῦ τῆς ἁμάξης τὸν δεσμόν, τοῦτον χρῆναι ἄρξαι τῆς Ἀσίας. […] οἱ μὲν λέγουσιν, ὅτι παίσας τῷ ξίφει διέκοψε τὸν δεσμόν […]
— Αρριανός, Ἀλεξάνδρου Ἀνάβασις 2.3.6 και 2.3.7
Μετάφραση δική μας: «Και κάτι ακόμα έλεγε ο θρύλος για την άμαξα: όποιος έλυνε τον κόμπο από τον ζυγό της, αυτός ήταν γραφτό να κυριαρχήσει στην Ασία. […] Άλλοι λένε ότι χτύπησε με το σπαθί του και έκοψε τον κόμπο […]»
Δύο λέξεις του χωρίου δεν είναι ούτε οριστική ούτε άλλη έγκλιση με πρόσωπο:
- ἄρξαι: «να κυριαρχήσει». Είναι απαρέμφατο αορίστου του ἄρχω.
- παίσας: «αφού χτύπησε». Είναι μετοχή αορίστου του παίω.
Το απαρέμφατο και η μετοχή λέγονται ονοματικοί τύποι του ρήματος: είναι ρήματα, αλλά δουλεύουν και σαν ονόματα, το απαρέμφατο σαν ουσιαστικό και η μετοχή σαν επίθετο.
Το απαρέμφατο
Η λέξη σημαίνει «αυτό που δεν φανερώνει» (ἀ- + παρεμφαίνω): το απαρέμφατο δεν δείχνει πρόσωπο. Το λύειν μπορεί να είναι «να λύνω», «να λύνεις», «να λύνουν» — ποιος λύνει το λέει η υπόλοιπη πρόταση. Και δεν κλίνεται.
Το απαρέμφατο του εἰμί είναι εἶναι. Το ξέρεις: είναι η ίδια λέξη που λες σήμερα, μόνο που εμείς την κάναμε τύπο της οριστικής.
Δύο πράγματα έρχονται από τις προηγούμενες ενότητες:
- Στον μέλλοντα και στον αόριστο το σ ενώνεται με το σύμφωνο του θέματος, όπως στην οριστική: γράψειν, πρᾶξαι, πεῖσαι.
- Στον παρακείμενο ο αναδιπλασιασμός μένει (λε-λυκέναι). Η αύξηση του αορίστου όμως φεύγει: λῦσαι, όχι «ἐλῦσαι».
Η μετοχή
Η μετοχή «μετέχει» και στο ρήμα και στο επίθετο: έχει χρόνο όπως το ρήμα, αλλά και γένος, αριθμό και πτώση όπως το επίθετο. Γι' αυτό έχει τρεις τύπους στην ονομαστική:
Η μετοχή του εἰμί είναι ὤν, οὖσα, ὄν: «αυτός που είναι». Από τον πληθυντικό του ουδετέρου λέμε σήμερα «τα όντα», και από το θηλυκό οὖσα βγήκε η λέξη «ουσία».
Το θηλυκό της μετοχής κλίνεται σαν τη θάλαττα: σύμφωνο πριν από το α, οπότε -ης, -ῃ στη γενική και στη δοτική ενικού. Ἡ λύουσα, τῆς λυούσης, τῇ λυούσῃ. Το αρσενικό και το ουδέτερο κλίνονται κατά την γ΄ κλίση, που θα μάθεις στη Β΄ Γυμνασίου. Φέτος αρκεί να τα αναγνωρίζεις.
Παράδειγμα 1
Γράψε τα τέσσερα απαρέμφατα του κόπτω και την ονομαστική της μετοχής αορίστου στα τρία γένη.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Ο χαρακτήρας του κόπτω είναι χειλικός (πτ). Στον μέλλοντα και στον αόριστο π + σ = ψ. Στον παρακείμενο: κέκοφα.
Απαρέμφατα: κόπτειν (ενεστ.), κόψειν (μελλ.), κόψαι (αορ.), κεκοφέναι (παρακ.).
Μετοχή αορίστου, χωρίς αύξηση: κόψας, κόψασα, κόψαν.
Τι δουλειά κάνουν στην πρόταση: μια πρώτη ματιά
Το απαρέμφατο συμπληρώνει συχνά ένα άλλο ρήμα, ή κάνει το ίδιο το υποκείμενο. Στα νέα το αποδίδουμε σχεδόν πάντα με «να» + ρήμα:
- Ὁ παῖς ἐθέλει γράφειν. «Το παιδί θέλει να γράφει.» (διδακτική πρόταση)
- Ὁ στρατηγὸς κελεύει τοὺς στρατιώτας φυλάττειν τὴν χώραν. «Ο στρατηγός διατάζει τους στρατιώτες να φυλάνε τη χώρα.» (διδακτική πρόταση)
- Στον Αρριανό, τὸ ἄρξαι είναι το υποκείμενο του χρῆναι: «ήταν γραφτό να κυριαρχήσει».
Με άρθρο μπροστά, το απαρέμφατο γίνεται κανονικό ουσιαστικό: τὸ γράφειν, «το γράψιμο». Έτσι λέμε και σήμερα «το είναι».
Η μετοχή μπορεί:
- να πάρει άρθρο και να γίνει σαν ουσιαστικό: οἱ φεύγοντες, «αυτοί που φεύγουν». Τη φράση «οι φεύγοντες» τη λέμε και σήμερα.
- να πει πότε ή πώς έγινε κάτι άλλο: παίσας τῷ ξίφει διέκοψε, «αφού χτύπησε με το σπαθί, έκοψε». Συχνά ταιριάζει και η δική μας μετοχή σε -οντας: γράφων, «γράφοντας».
Παράδειγμα 2
Στο χωρίο του Αρριανού, βρες τον χρόνο του «ἄρξαι» και του «παίσας», πες τι δουλειά κάνει το καθένα και μετάφρασέ τα.
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
ἄρξαι: η κατάληξη -ξαι = χ + σ + αι, χωρίς αύξηση. Απαρέμφατο αορίστου του ἄρχω. Συμπληρώνει το χρῆναι («ήταν γραφτό»): τι ήταν γραφτό; να κυριαρχήσει.
παίσας: η κατάληξη -σας είναι της μετοχής αορίστου. Είναι αρσενικό ενικού, όπως το υποκείμενο του διέκοψε, ο Αλέξανδρος. Λέει τι έγινε πριν από το κόψιμο: «αφού χτύπησε με το σπαθί, έκοψε τον κόμπο».
Και οι δύο είναι αόριστοι, γιατί μιλούν για κάτι που γίνεται μία φορά: μία κυριαρχία που θα ερχόταν, ένα χτύπημα. Δεν χρειάζονται αύξηση: το παρελθόν το δείχνουν τα ρήματα με πρόσωπο, ἐμυθεύετο και διέκοψε.
Τι έμεινε στα νέα ελληνικά
Τα νέα ελληνικά έχασαν το απαρέμφατο, και στη θέση του λένε «να» + ρήμα: ἐθέλω γράφειν → θέλω να γράφω. Κομμάτια του όμως έμειναν, και η μετοχή έμεινε ακόμα περισσότερο:
| Σήμερα | Από | Τι είναι στα αρχαία |
|---|---|---|
| έχω γράψει | γράψαι, γράψειν | ο τύπος του «έχω γράψει» βγήκε από παλιό απαρέμφατο |
| το είναι | εἶναι | απαρέμφατο του εἰμί, με άρθρο |
| το μέλλον | μέλλον | μετοχή ενεστώτα του μέλλω, ουδέτερο |
| ο άρχων | ἄρχων | μετοχή ενεστώτα του ἄρχω, «αυτός που κυβερνά» |
| τα όντα | ὄντα | μετοχή του εἰμί, πληθυντικός ουδετέρου |
| γράφοντας | γράφοντα | η μετοχή σε -οντας βγήκε από την αρχαία μετοχή ενεστώτα |
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Γράψε τα τέσσερα απαρέμφατα (ενεστ., μελλ., αορ., παρακ.) του πιστεύω.
Τα κατάφερες;
- Να σχηματίζεις το απαρέμφατο ενεστώτα, μέλλοντα, αορίστου και παρακειμένου ενεργητικής φωνής, και το εἶναι.
- Να σχηματίζεις την ονομαστική της μετοχής των ίδιων χρόνων στα τρία γένη, και το ὤν, οὖσα, ὄν.
- Να αναγνωρίζεις από την κατάληξη τον χρόνο ενός απαρεμφάτου ή μιας μετοχής.
- Να καταλαβαίνεις δύο βασικές δουλειές τους στην πρόταση και να τις αποδίδεις στα νέα ελληνικά (να…, αφού…, -οντας).
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.