Δευτερόκλιτα επίθετα και το οὗτος
Επίθετα σε -ος, -η/-α, -ον, και η δεικτική αντωνυμία που δείχνει το κοντινό.
35 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να κλίνεις τα τρικατάληκτα δευτερόκλιτα επίθετα σε -ος, -η, -ον και σε -ος, -α, -ον.
- Να ξεχωρίζεις τα δικατάληκτα επίθετα, που έχουν ίδιο τύπο για το αρσενικό και το θηλυκό.
- Να συμφωνείς το επίθετο με το ουσιαστικό σε γένος, αριθμό και πτώση.
- Να κλίνεις τη δεικτική αντωνυμία οὗτος, αὕτη, τοῦτο και να τη βάζεις σωστά δίπλα στο άρθρο.
Ένας πλούσιος Αθηναίος στη φουρτούνα
Στις συλλογές με τους μύθους του Αισώπου υπάρχει ένας για κάποιον που ναυάγησε και, αντί να κολυμπήσει, προσευχόταν. Αρχίζει έτσι:
Ἀνὴρ πλούσιος Ἀθηναῖος μεθ’ ἑτέρων τινῶν ἔπλει. καὶ δὴ χειμῶνος σφοδροῦ γενομένου καὶ τῆς νηὸς περιτραπείσης, οἱ μὲν λοιποὶ πάντες διενήχοντο […]
— Αἴσωπος, Μῦθοι, «Ἀνὴρ ναυαγός» (αρ. 53 στην έκδοση του É. Chambry)
Μετάφραση δική μας: «Ένας πλούσιος Αθηναίος ταξίδευε με καράβι μαζί με κάποιους άλλους. Κάποια στιγμή έπιασε άγρια θαλασσοταραχή και το καράβι αναποδογύρισε· όλοι οι άλλοι κολυμπούσαν για να σωθούν […]»
Οι λέξεις με τα έντονα είναι επίθετα: πλούσιος, Ἀθηναῖος (αθηναϊκός, από την Αθήνα), σφοδρός (ορμητικός, άγριος), λοιπός (ο υπόλοιπος). Όλα κλίνονται με τις καταλήξεις που ήδη ξέρεις από τη β΄ και την α΄ κλίση. Και ο Αθηναίος; Ενώ οι άλλοι κολυμπούσαν, αυτός παρακαλούσε την Αθηνά, ώσπου κάποιος του φώναξε να κουνήσει και τα χέρια του. Από αυτόν τον μύθο λέμε ακόμα σήμερα «συν Αθηνά και χείρα κίνει».
Το επίθετο ακολουθεί το ουσιαστικό
Όπως στα νέα ελληνικά, το επίθετο συμφωνεί με το ουσιαστικό του σε γένος, αριθμό και πτώση: ἀνὴρ πλούσιος, χειμῶνος σφοδροῦ, οἱ λοιποί. Γι' αυτό χρειάζεται τύπους και για τα τρία γένη.
Τα δευτερόκλιτα επίθετα παίρνουν το όνομά τους από το ότι το αρσενικό και το ουδέτερο κλίνονται όπως η β΄ κλίση (ὁ λόγος, τὸ δῶρον). Το θηλυκό τους κλίνεται όπως η α΄ κλίση (ἡ τιμή, ἡ χώρα).
Τρικατάληκτα: -ος, -η, -ον και -ος, -α, -ον
Τα περισσότερα έχουν τρεις καταλήξεις, μία για κάθε γένος:
Πότε το θηλυκό βγαίνει σε -α και όχι σε -η; Με τον ίδιο κανόνα που είδες στην α΄ κλίση: κοιτάς τι έχει πριν από την κατάληξη.
| αρσενικό | θηλυκό | ουδέτερο | |
|---|---|---|---|
| ονομ. ενικού | δίκαιος | δικαία | δίκαιον |
| γεν. ενικού | δικαίου | δικαίας | δικαίου |
| ονομ. πληθ. | δίκαιοι | δίκαιαι | δίκαια |
| γεν. πληθ. | δικαίων | δικαίων | δικαίων |
Δικατάληκτα: ένας τύπος για αρσενικό και θηλυκό
Μερικά επίθετα έχουν δύο καταλήξεις μόνο: -ος για το αρσενικό και το θηλυκό, -ον για το ουδέτερο. Είναι κυρίως τα σύνθετα:
- ὁ ἔνδοξος, ἡ ἔνδοξος, τὸ ἔνδοξον (ἐν + δόξα)
- ὁ ἀθάνατος, ἡ ἀθάνατος, τὸ ἀθάνατον (ἀ- + θάνατος)
- ὁ ἄδικος, ἡ ἄδικος, τὸ ἄδικον (ἀ- + δίκη)
Το θηλυκό κλίνεται λοιπόν όπως το αρσενικό: ἡ ἔνδοξος νίκη, τῆς ἐνδόξου νίκης. Στα νέα τα περισσότερα έγιναν τρικατάληκτα (η αθάνατη, η άδικη). Ένα όμως έμεινε όπως ήταν: λέμε «η έγκυος γυναίκα», όχι «η έγκυη».
Παράδειγμα 1
Συμπλήρωσε το επίθετο στον σωστό τύπο: τῆς ___ ὁδοῦ (μικρός), ταῖς ___ τιμαῖς (ἀθάνατος), τὸ ___ δῶρον (καλός).
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Η τελευταία λέξη της πρώτης γραμμής δείχνει κάτι που θα βρίσκεις συχνά: το επίθετο και το ουσιαστικό δεν έχουν πάντα ίδια κατάληξη (μικρᾶς ὁδοῦ). Έχουν πάντα ίδιο γένος, αριθμό και πτώση.
Η δεικτική αντωνυμία οὗτος, αὕτη, τοῦτο
Με το οὗτος δείχνεις κάτι κοντινό ή κάτι που μόλις είπες: «αυτός εδώ». Κλίνεται στα τρία γένη:
| αρσενικό | θηλυκό | ουδέτερο | |
|---|---|---|---|
| ονομ. ενικού | οὗτος | αὕτη | τοῦτο |
| γεν. ενικού | τούτου | ταύτης | τούτου |
| δοτ. ενικού | τούτῳ | ταύτῃ | τούτῳ |
| αιτ. ενικού | τοῦτον | ταύτην | τοῦτο |
| ονομ. πληθ. | οὗτοι | αὗται | ταῦτα |
| γεν. πληθ. | τούτων | τούτων | τούτων |
| δοτ. πληθ. | τούτοις | ταύταις | τούτοις |
| αιτ. πληθ. | τούτους | ταύτας | ταῦτα |
Τρία πράγματα αξίζει να προσέξεις:
- Οι τέσσερις τύποι της ονομαστικής αρσενικού και θηλυκού (οὗτος, αὕτη, οὗτοι, αὗται) αρχίζουν με δασεία. Όλοι οι άλλοι αρχίζουν με τ-.
- Το ουδέτερο δεν έχει τελικό -ν: τοῦτο, όχι «τοῦτον» (αυτό είναι αρσενικό).
- Είναι η μόνη αντωνυμία με κλητική: ὦ οὗτος, «εε, εσύ!».
Δίπλα σε ουσιαστικό το οὗτος θέλει και άρθρο, και μπαίνει έξω από το άρθρο, μπροστά ή πίσω: οὗτος ὁ ἵππος ή ὁ ἵππος οὗτος, ποτέ «ὁ οὗτος ἵππος». Το ίδιο κάνουμε και σήμερα: «αυτό το άλογο», όχι «το αυτό άλογο».
Παράδειγμα 2
Βρες τα επίθετα και την αντωνυμία σε δύο αυθεντικά χωρία, και πες αν κάθε επίθετο είναι τρικατάληκτο ή δικατάληκτο.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Τι έμεινε στα νέα ελληνικά
Η αντωνυμία οὗτος ζει ακόμα σε φράσεις που λες χωρίς να το σκεφτείς:
| Φράση σήμερα | Ο αρχαίος τύπος |
|---|---|
| εν τούτοις | ἐν τούτοις, δοτική πληθυντικού: «παρ' όλα αυτά» |
| μετά ταύτα | μετὰ ταῦτα, αιτιατική πληθυντικού ουδετέρου: «μετά από αυτά» |
| τουτέστιν | τοῦτ’ ἔστιν: «αυτό είναι», δηλαδή |
Και στα επίθετα: όταν λέμε «η Αγία Σοφία» ή «η αρχαία Αθήνα», το -α του θηλυκού είναι το ίδιο με των αρχαίων ἁγία, ἀρχαία, γιατί πριν από αυτό υπάρχει φωνήεν.
Ασκήσεις
Πρώτα ερωτήσεις με επιλογές: διαλέγεις, πατάς «Έλεγξε» και μαθαίνεις αμέσως αν το βρήκες και γιατί. Στο τέλος, λίγες ασκήσεις χωρίς επιλογές — εκεί κρύβεται μόνο η απάντηση.
Τα κατάφερες;
- Να κλίνεις τα τρικατάληκτα δευτερόκλιτα επίθετα σε -ος, -η, -ον και σε -ος, -α, -ον.
- Να ξεχωρίζεις τα δικατάληκτα επίθετα, που έχουν ίδιο τύπο για το αρσενικό και το θηλυκό.
- Να συμφωνείς το επίθετο με το ουσιαστικό σε γένος, αριθμό και πτώση.
- Να κλίνεις τη δεικτική αντωνυμία οὗτος, αὕτη, τοῦτο και να τη βάζεις σωστά δίπλα στο άρθρο.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.