Η α΄ κλίση
Θηλυκά σε -α και -η, αρσενικά σε -ας και -ης: πότε μένει το α.
35 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να αναγνωρίζεις τα ουσιαστικά της α΄ κλίσης: θηλυκά σε -α και -η, αρσενικά σε -ας και -ης.
- Να προβλέπεις αν ένα θηλυκό σε -α κρατάει το α στη γενική και στη δοτική του ενικού.
- Να κλίνεις αρσενικά σε -ας και -ης, με τη γενική σε -ου και την κλητική σε -α.
- Να συνδέεις τους αρχαίους τύπους με όσα έμειναν στα νέα ελληνικά: «των χωρών», «εξ αρχής», «επί της ουσίας».
«Θάλαττα, θάλαττα»
Το 401 π.Χ. δέκα χιλιάδες Έλληνες μισθοφόροι βρέθηκαν παγιδευμένοι στα βάθη της Περσικής Αυτοκρατορίας και πήραν τον δρόμο της επιστροφής με τα πόδια, μέσα από βουνά και χιόνια. Ένας από τους αρχηγούς τους, ο Αθηναίος Ξενοφών, τα έγραψε αργότερα στην Κύρου Ανάβαση. Μετά από μήνες, από την κορυφή ενός βουνού, οι πρώτοι είδαν επιτέλους τον Εύξεινο Πόντο:
ἐπεὶ δὲ οἱ πρῶτοι ἐγένοντο ἐπὶ τοῦ ὄρους καὶ κατεῖδον τὴν θάλατταν, κραυγὴ πολλὴ ἐγένετο. […] καὶ τάχα δὴ ἀκούουσι βοώντων τῶν στρατιωτῶν «θάλαττα θάλαττα».
— Ξενοφών, Κύρου Ἀνάβασις 4.7.21 και 4.7.24
Μετάφραση δική μας: «Όταν οι πρώτοι έφτασαν στην κορυφή του βουνού και είδαν από ψηλά τη θάλασσα, ξέσπασε μεγάλη φωνή. […] Και σε λίγο ακούνε τους στρατιώτες να φωνάζουν: "Θάλασσα, θάλασσα!"»
Οι λέξεις με τα έντονα γράμματα ανήκουν όλες στην α΄ κλίση: η θάλαττα, η κραυγή, ο στρατιώτης. Η «θάλαττα» είναι η αττική μορφή της λέξης «θάλασσα»: οι Αθηναίοι έλεγαν -ττ- εκεί που οι περισσότεροι άλλοι Έλληνες, και εμείς σήμερα, λέμε -σσ-.
Δύο γένη, τέσσερις καταλήξεις
Η α΄ κλίση έχει θηλυκά και αρσενικά ουσιαστικά. Ουδέτερα δεν έχει.
| Γένος | Ονομαστική | Γενική | Παραδείγματα |
|---|---|---|---|
| θηλυκά | -α | -ας ή -ης | ἡ χώρα, ἡ θάλαττα |
| θηλυκά | -η | -ης | ἡ τιμή, ἡ κραυγή |
| αρσενικά | -ας | -ου | ὁ νεανίας, ὁ ταμίας |
| αρσενικά | -ης | -ου | ὁ στρατιώτης, ὁ πολίτης |
Τα περισσότερα τα ξέρεις ήδη από τα νέα ελληνικά: χώρα, θάλασσα, τιμή, στρατιώτης, πολίτης. Η διαφορά είναι στις καταλήξεις κάποιων πτώσεων. Δύο πράγματα θέλουν προσοχή: πότε το α μένει και πότε γίνεται η, και ότι τα αρσενικά έχουν γενική σε -ου.
Τα θηλυκά: πότε μένει το α;
Τα θηλυκά σε -η είναι τα εύκολα: έχουν η σε όλο τον ενικό. Ἡ τιμή, τῆς τιμῆς, τῇ τιμῇ, τὴν τιμήν.
Τα θηλυκά σε -α χωρίζονται σε δύο ομάδες. Κοιτάς τι γράμμα έχει πριν από το α:
- Φωνήεν ή ρ πριν από το α: το α μένει σε όλο τον ενικό. Ἡ ἡμέρα, τῆς ἡμέρας· ἡ οἰκία, τῆς οἰκίας· ἡ χώρα, τῆς χώρας.
- Άλλο σύμφωνο πριν από το α (σσ, ττ, ζ, ξ, λ…): το α γίνεται η στη γενική και στη δοτική του ενικού. Ἡ θάλαττα, τῆς θαλάττης, τῇ θαλάττῃ· ἡ γλῶσσα, τῆς γλώσσης· ἡ δόξα, τῆς δόξης.
Πρόσεξε τη δοτική: το ι γράφεται κάτω από το φωνήεν (υπογεγραμμένη), τῇ χώρᾳ, τῇ τιμῇ. Δεν προφέρεται, αλλά γράφεται πάντα.
Τα αρσενικά: γενική σε -ου
Τα αρσενικά της α΄ κλίσης έχουν μια έκπληξη: η γενική του ενικού τους βγαίνει σε -ου, σαν της β΄ κλίσης. Στα νέα λέμε «του στρατιώτη», στα αρχαία τοῦ στρατιώτου.
| Ενικός | -ας | -ης |
|---|---|---|
| ονομαστική | ὁ νεανίας | ὁ στρατιώτης |
| γενική | τοῦ νεανίου | τοῦ στρατιώτου |
| δοτική | τῷ νεανίᾳ | τῷ στρατιώτῃ |
| αιτιατική | τὸν νεανίαν | τὸν στρατιώτην |
| κλητική | ὦ νεανία | ὦ στρατιῶτα |
Η κλητική των αρσενικών σε -ης βγαίνει συνήθως σε -α: ὦ στρατιῶτα, ὦ πολῖτα, ὦ κριτά. Μόνο τα ουσιαστικά σε -δης κρατούν το -η, όπως ὦ Ἀτρείδη (ο γιος του Ατρέα, δηλαδή ο Αγαμέμνονας ή ο Μενέλαος).
Ο πληθυντικός: ένας για όλους
Στον πληθυντικό δεν υπάρχει τίποτα να διαλέξεις: θηλυκά και αρσενικά, σε -α ή σε -η, έχουν τις ίδιες καταλήξεις.
Η γενική του πληθυντικού τονίζεται πάντα στη λήγουσα με περισπωμένη: τῶν χωρῶν, τῶν θαλαττῶν, τῶν στρατιωτῶν. Αυτό το κρατάμε και σήμερα: λέμε «των χωρών», «των θαλασσών», «των μαθητών», με τον τόνο στο τέλος, ακόμα κι όταν η ονομαστική τονίζεται πιο πίσω.
Παράδειγμα 1
Γράψε τη γενική και τη δοτική του ενικού για: ἡ γέφυρα, ἡ τράπεζα, ἡ ψυχή.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Παράδειγμα 2
Στο χωρίο του Ξενοφώντα βρες σε ποια πτώση και σε ποιον αριθμό είναι τα «τὴν θάλατταν», «κραυγή» και «τῶν στρατιωτῶν», και γράψε την ονομαστική ενικού του καθενός.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Τι έμεινε στα νέα ελληνικά
Η α΄ κλίση είναι από τα κομμάτια της αρχαίας που άλλαξαν λιγότερο. Κάποιοι αρχαίοι τύποι μάλιστα ζουν ακόμα σε φράσεις που λες χωρίς να το σκεφτείς:
| Φράση σήμερα | Ο αρχαίος τύπος | Από το |
|---|---|---|
| εξ αρχής | ἐξ ἀρχῆς, γενική ενικού | ἡ ἀρχή |
| επί της ουσίας | ἐπὶ τῆς οὐσίας, γενική ενικού | ἡ οὐσία |
| εν ριπή οφθαλμού | ἐν ῥιπῇ, δοτική ενικού | ἡ ῥιπή, η γρήγορη κίνηση |
| τη βοηθεία | τῇ βοηθείᾳ, δοτική ενικού | ἡ βοήθεια |
Και οι γενικές «της θαλάσσης», «της γλώσσης» δεν είναι λάθος: είναι οι αρχαίοι τύποι. Τους χρησιμοποιούσε η καθαρεύουσα, η λόγια γλώσσα του κράτους ως το 1976, και τους βρίσκεις ακόμα σε παλιά κείμενα.
Ασκήσεις
Πρώτα ερωτήσεις με επιλογές: διαλέγεις, πατάς «Έλεγξε» και μαθαίνεις αμέσως αν το βρήκες και γιατί. Στο τέλος, λίγες ασκήσεις χωρίς επιλογές — εκεί κρύβεται μόνο η απάντηση.
Τα κατάφερες;
- Να αναγνωρίζεις τα ουσιαστικά της α΄ κλίσης: θηλυκά σε -α και -η, αρσενικά σε -ας και -ης.
- Να προβλέπεις αν ένα θηλυκό σε -α κρατάει το α στη γενική και στη δοτική του ενικού.
- Να κλίνεις αρσενικά σε -ας και -ης, με τη γενική σε -ου και την κλητική σε -α.
- Να συνδέεις τους αρχαίους τύπους με όσα έμειναν στα νέα ελληνικά: «των χωρών», «εξ αρχής», «επί της ουσίας».
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.