Τα φυτά: φωτοσύνθεση και αναπνοή
Πώς ένα φύλλο φτιάχνει τροφή από φως, νερό και διοξείδιο του άνθρακα — και γιατί το φυτό αναπνέει κι αυτό.
15 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Φυσικά ΣΤ΄ Δημοτικού, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς ότι τα φυτά φτιάχνουν μόνα τους την τροφή τους με τη φωτοσύνθεση.
- Να αναφέρεις τι χρειάζεται η φωτοσύνθεση (φως, νερό, διοξείδιο του άνθρακα, χλωροφύλλη) και τι δίνει (άμυλο και οξυγόνο).
- Να ξεχωρίζεις τη φωτοσύνθεση από την αναπνοή του φυτού, και να ξέρεις ότι το φυτό αναπνέει μέρα και νύχτα.
- Να περιγράφεις τη διαπνοή και τον ρόλο των στομάτων του φύλλου.
Ένα φύλλο που μαγειρεύει
Εσύ τρως για να έχεις ενέργεια. Το ίδιο και η γάτα, το ψάρι, η μέλισσα. Κανένα ζώο δεν φτιάχνει μόνο του την τροφή του: την παίρνει έτοιμη, τρώγοντας φυτά ή άλλα ζώα.
Τα φυτά κάνουν κάτι που δεν το κάνει κανένα ζώο. Φτιάχνουν μόνα τους την τροφή τους, μέσα στα φύλλα τους, από υλικά που υπάρχουν παντού γύρω μας:
- νερό, που το απορροφούν οι ρίζες από το έδαφος και ανεβαίνει από τον βλαστό ως τα φύλλα,
- διοξείδιο του άνθρακα, ένα αέριο του αέρα, που μπαίνει στα φύλλα από μικροσκοπικές τρυπούλες,
- και ενέργεια από το φως του Ήλιου.
Το φως το «πιάνει» μια πράσινη ουσία των φύλλων, η χλωροφύλλη. Αυτή δίνει στα φυτά το χρώμα τους, και βρίσκεται μέσα στους χλωροπλάστες των κυττάρων, που γνωρίζεις από την ενότητα Έμβια, άβια και το κύτταρο.
Γι' αυτό η φωτοσύνθεση γίνεται μόνο στα πράσινα μέρη του φυτού, κυρίως στα φύλλα. Η ρίζα, μέσα στο σκοτεινό χώμα, δεν φωτοσυνθέτει· τρέφεται με το άμυλο που της στέλνουν τα φύλλα.

Φωτοσύνθεση δεν κάνουν μόνο τα φυτά της στεριάς. Στη θάλασσα, κοντά στην επιφάνεια όπου φτάνει το φως, ζουν δισεκατομμύρια μικροσκοπικοί οργανισμοί, το φυτοπλαγκτόν. Δεν έχουν ούτε ρίζες ούτε φύλλα, αλλά φωτοσυνθέτουν, και είναι τόσο πολλοί που δίνουν περίπου το μισό οξυγόνο που παράγεται στη Γη.
Το πείραμα με το ποντίκι
Το ο Άγγλος ερευνητής Τζόζεφ Πρίστλεϊ έκλεισε ένα ποντίκι σε ένα γυάλινο δοχείο. Σε λίγη ώρα το ποντίκι λιποθύμησε: ο αέρας του δοχείου είχε «χαλάσει». Ένα φυτό όμως, κλεισμένο μόνο του σε ίδιο δοχείο, συνέχιζε να μεγαλώνει.
Τότε έβαλε μαζί ένα ποντίκι και ένα φυτό. Το ποντίκι ανέπνεε κανονικά για πολύ περισσότερη ώρα. Το φυτό ξανάφτιαχνε τον αέρα που χαλούσε η αναπνοή του ποντικιού. Σήμερα ξέρουμε τι συνέβαινε: το φυτό έδινε οξυγόνο με τη φωτοσύνθεση.
Το φυτό αναπνέει κι αυτό
Το φυτό είναι ζωντανός οργανισμός, άρα χρειάζεται ενέργεια για να ζήσει. Την παίρνει όπως εσύ: διασπά την τροφή του με οξυγόνο. Αυτό είναι η αναπνοή. Το φυτό παίρνει οξυγόνο και αφήνει διοξείδιο του άνθρακα, από όλα τα μέρη του: φύλλα, βλαστό, ακόμα και ρίζες.
Η αναπνοή είναι η αντίθετη λειτουργία από τη φωτοσύνθεση:
| Φωτοσύνθεση | Αναπνοή | |
|---|---|---|
| Πότε | μόνο όταν υπάρχει φως | μέρα και νύχτα, πάντα |
| Πού | στα πράσινα μέρη | σε όλα τα μέρη |
| Παίρνει | διοξείδιο του άνθρακα και νερό | οξυγόνο |
| Δίνει | οξυγόνο | διοξείδιο του άνθρακα |
| Με την τροφή | τη φτιάχνει | τη διασπά και παίρνει ενέργεια |
Τη μέρα γίνονται και οι δύο. Η φωτοσύνθεση όμως δίνει πολύ περισσότερο οξυγόνο από όσο παίρνει η αναπνοή, γι' αυτό το φυτό συνολικά εμπλουτίζει τον αέρα. Τη νύχτα μένει μόνο η αναπνοή.
Τα στόματα και η διαπνοή
Από πού μπαίνει το διοξείδιο του άνθρακα και βγαίνει το οξυγόνο; Από χιλιάδες μικροσκοπικούς πόρους, κυρίως στην κάτω επιφάνεια του φύλλου. Λέγονται στόματα, γιατί μοιάζουν με μικρά στόματα με χείλη, που ανοίγουν και κλείνουν.

Όταν τα στόματα ανοίγουν για τα αέρια, βγαίνει από εκεί και νερό, σαν υδρατμός. Αυτή η αποβολή νερού λέγεται διαπνοή. Για να αναπληρώσει το νερό που χάνει, το φυτό τραβάει συνέχεια καινούργιο νερό από τις ρίζες. Μαζί του ανεβαίνουν και τα θρεπτικά άλατα του χώματος, και φτάνουν σε όλα τα μέρη του φυτού.
Κάθε φυτό έχει τις δικές του ανάγκες σε νερό. Ο κάκτος και η φραγκοσυκιά αποθηκεύουν νερό στον χοντρό βλαστό τους και αντέχουν μεγάλες ξηρασίες. Το ρύζι θέλει πολύ νερό, και καλλιεργείται σε χωράφια πλημμυρισμένα. Το νούφαρο επιπλέει σε λίμνες, με τα φύλλα του πάνω στο νερό.
Το φυτό, που φτιάχνει μόνο του την τροφή του, είναι η αρχή κάθε τροφικής αλυσίδας. Θα το δεις στην ενότητα Οικοσυστήματα.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Κλείνεις μια γλάστρα με φασόλι σε ντουλάπι για δέκα μέρες, και το ποτίζεις κανονικά. Τα φύλλα κιτρινίζουν και το φυτό αδυνατίζει. Γιατί;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Το φυτό είχε νερό από το πότισμα και διοξείδιο του άνθρακα από τον αέρα του ντουλαπιού.
Του έλειπε όμως το φως. Χωρίς φως η φωτοσύνθεση σταματά, άρα το φυτό δεν φτιάχνει καινούργια τροφή.
Η αναπνοή όμως συνεχίζει μέρα και νύχτα, και ξοδεύει την τροφή που είχε αποθηκεύσει. Το φυτό ζει από τα «αποθέματά» του, και γι' αυτό αδυνατίζει.
Παράδειγμα 2
Γιατί ένα φυτό που ξεχάσαμε να ποτίσουμε μαραίνεται πιο γρήγορα μια ζεστή μέρα με αέρα;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Από τα ανοιχτά στόματα των φύλλων το φυτό χάνει συνέχεια νερό με τη διαπνοή.
Με ζέστη και αέρα το νερό εξατμίζεται πιο γρήγορα, όπως στεγνώνουν πιο γρήγορα και τα ρούχα στο σκοινί.
Χωρίς πότισμα, οι ρίζες δεν βρίσκουν νερό για να αναπληρώσουν όσο χάνεται. Τα κύτταρα αδειάζουν από νερό και το φυτό μαραίνεται.
Πολλαπλή επιλογή
Ερώτηση 1 από 8
Ασκήσεις
Ποια δύο πράγματα βγαίνουν από τη φωτοσύνθεση;
Σκαλί 1 από 4 · Βασική
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς ότι τα φυτά φτιάχνουν μόνα τους την τροφή τους με τη φωτοσύνθεση.
- Να αναφέρεις τι χρειάζεται η φωτοσύνθεση (φως, νερό, διοξείδιο του άνθρακα, χλωροφύλλη) και τι δίνει (άμυλο και οξυγόνο).
- Να ξεχωρίζεις τη φωτοσύνθεση από την αναπνοή του φυτού, και να ξέρεις ότι το φυτό αναπνέει μέρα και νύχτα.
- Να περιγράφεις τη διαπνοή και τον ρόλο των στομάτων του φύλλου.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.