Μετάβαση στο περιεχόμενο

Τα φυτά: φωτοσύνθεση και αναπνοή

Πώς ένα φύλλο φτιάχνει τροφή από φως, νερό και διοξείδιο του άνθρακα — και γιατί το φυτό αναπνέει κι αυτό.

15 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Φυσικά ΣΤ΄ Δημοτικού, 1 ενότητα

Θα μάθεις να

  1. Να εξηγείς ότι τα φυτά φτιάχνουν μόνα τους την τροφή τους με τη φωτοσύνθεση.
  2. Να αναφέρεις τι χρειάζεται η φωτοσύνθεση (φως, νερό, διοξείδιο του άνθρακα, χλωροφύλλη) και τι δίνει (άμυλο και οξυγόνο).
  3. Να ξεχωρίζεις τη φωτοσύνθεση από την αναπνοή του φυτού, και να ξέρεις ότι το φυτό αναπνέει μέρα και νύχτα.
  4. Να περιγράφεις τη διαπνοή και τον ρόλο των στομάτων του φύλλου.

Ένα φύλλο που μαγειρεύει

Εσύ τρως για να έχεις ενέργεια. Το ίδιο και η γάτα, το ψάρι, η μέλισσα. Κανένα ζώο δεν φτιάχνει μόνο του την τροφή του: την παίρνει έτοιμη, τρώγοντας φυτά ή άλλα ζώα.

Τα φυτά κάνουν κάτι που δεν το κάνει κανένα ζώο. Φτιάχνουν μόνα τους την τροφή τους, μέσα στα φύλλα τους, από υλικά που υπάρχουν παντού γύρω μας:

  • νερό, που το απορροφούν οι ρίζες από το έδαφος και ανεβαίνει από τον βλαστό ως τα φύλλα,
  • διοξείδιο του άνθρακα, ένα αέριο του αέρα, που μπαίνει στα φύλλα από μικροσκοπικές τρυπούλες,
  • και ενέργεια από το φως του Ήλιου.

Το φως το «πιάνει» μια πράσινη ουσία των φύλλων, η χλωροφύλλη. Αυτή δίνει στα φυτά το χρώμα τους, και βρίσκεται μέσα στους χλωροπλάστες των κυττάρων, που γνωρίζεις από την ενότητα Έμβια, άβια και το κύτταρο.

Γι' αυτό η φωτοσύνθεση γίνεται μόνο στα πράσινα μέρη του φυτού, κυρίως στα φύλλα. Η ρίζα, μέσα στο σκοτεινό χώμα, δεν φωτοσυνθέτει· τρέφεται με το άμυλο που της στέλνουν τα φύλλα.

Γυάλινη φιάλη με νερό στον ήλιο· μέσα της ένα κουβάρι από λεπτά καφεκόκκινα φύκια, γεμάτο μικρές φυσαλίδες.
Φύκια σε μια φιάλη με νερό, μετά από ώρα στον ήλιο. Οι μικρές φυσαλίδες γύρω τους είναι οξυγόνο, που βγήκε από τη φωτοσύνθεση.Φωτογραφία: Raquel Sánchez de Pedro · CC BY 4.0 · Wikimedia Commons

Φωτοσύνθεση δεν κάνουν μόνο τα φυτά της στεριάς. Στη θάλασσα, κοντά στην επιφάνεια όπου φτάνει το φως, ζουν δισεκατομμύρια μικροσκοπικοί οργανισμοί, το φυτοπλαγκτόν. Δεν έχουν ούτε ρίζες ούτε φύλλα, αλλά φωτοσυνθέτουν, και είναι τόσο πολλοί που δίνουν περίπου το μισό οξυγόνο που παράγεται στη Γη.

Το πείραμα με το ποντίκι

Το 17721772 ο Άγγλος ερευνητής Τζόζεφ Πρίστλεϊ έκλεισε ένα ποντίκι σε ένα γυάλινο δοχείο. Σε λίγη ώρα το ποντίκι λιποθύμησε: ο αέρας του δοχείου είχε «χαλάσει». Ένα φυτό όμως, κλεισμένο μόνο του σε ίδιο δοχείο, συνέχιζε να μεγαλώνει.

Τότε έβαλε μαζί ένα ποντίκι και ένα φυτό. Το ποντίκι ανέπνεε κανονικά για πολύ περισσότερη ώρα. Το φυτό ξανάφτιαχνε τον αέρα που χαλούσε η αναπνοή του ποντικιού. Σήμερα ξέρουμε τι συνέβαινε: το φυτό έδινε οξυγόνο με τη φωτοσύνθεση.

Το φυτό αναπνέει κι αυτό

Το φυτό είναι ζωντανός οργανισμός, άρα χρειάζεται ενέργεια για να ζήσει. Την παίρνει όπως εσύ: διασπά την τροφή του με οξυγόνο. Αυτό είναι η αναπνοή. Το φυτό παίρνει οξυγόνο και αφήνει διοξείδιο του άνθρακα, από όλα τα μέρη του: φύλλα, βλαστό, ακόμα και ρίζες.

Η αναπνοή είναι η αντίθετη λειτουργία από τη φωτοσύνθεση:

ΦωτοσύνθεσηΑναπνοή
Πότεμόνο όταν υπάρχει φωςμέρα και νύχτα, πάντα
Πούστα πράσινα μέρησε όλα τα μέρη
Παίρνειδιοξείδιο του άνθρακα και νερόοξυγόνο
Δίνειοξυγόνοδιοξείδιο του άνθρακα
Με την τροφήτη φτιάχνειτη διασπά και παίρνει ενέργεια

Τη μέρα γίνονται και οι δύο. Η φωτοσύνθεση όμως δίνει πολύ περισσότερο οξυγόνο από όσο παίρνει η αναπνοή, γι' αυτό το φυτό συνολικά εμπλουτίζει τον αέρα. Τη νύχτα μένει μόνο η αναπνοή.

Φωτοσύνθεση ή αναπνοή;

Για κάθε κάρτα, σκέψου: φτιάχνεται τροφή ή διασπάται; Χρειάζεται φως ή όχι;

Αυτό είναι…

Γίνεται και στον σπόρο που φυτρώνει

0 από 8

Τα στόματα και η διαπνοή

Από πού μπαίνει το διοξείδιο του άνθρακα και βγαίνει το οξυγόνο; Από χιλιάδες μικροσκοπικούς πόρους, κυρίως στην κάτω επιφάνεια του φύλλου. Λέγονται στόματα, γιατί μοιάζουν με μικρά στόματα με χείλη, που ανοίγουν και κλείνουν.

Εικόνα ηλεκτρονικού μικροσκοπίου σε πράσινο χρώμα: ανάγλυφη επιφάνεια από φουσκωτά κύτταρα, και στη μέση ένα οβάλ άνοιγμα με χείλη. Κάτω αριστερά γραμμή κλίμακας 10 μm.
Ένα στόμα σε φύλλο ντομάτας, μεγεθυμένο χιλιάδες φορές, με τεχνητό χρώμα. Δύο κύτταρα σαν χείλη ανοίγουν και κλείνουν το άνοιγμα στη μέση.Φωτογραφία: Dartmouth College Electron Microscope Facility · κοινό κτήμα · Wikimedia Commons

Όταν τα στόματα ανοίγουν για τα αέρια, βγαίνει από εκεί και νερό, σαν υδρατμός. Αυτή η αποβολή νερού λέγεται διαπνοή. Για να αναπληρώσει το νερό που χάνει, το φυτό τραβάει συνέχεια καινούργιο νερό από τις ρίζες. Μαζί του ανεβαίνουν και τα θρεπτικά άλατα του χώματος, και φτάνουν σε όλα τα μέρη του φυτού.

Κάθε φυτό έχει τις δικές του ανάγκες σε νερό. Ο κάκτος και η φραγκοσυκιά αποθηκεύουν νερό στον χοντρό βλαστό τους και αντέχουν μεγάλες ξηρασίες. Το ρύζι θέλει πολύ νερό, και καλλιεργείται σε χωράφια πλημμυρισμένα. Το νούφαρο επιπλέει σε λίμνες, με τα φύλλα του πάνω στο νερό.

Το φυτό, που φτιάχνει μόνο του την τροφή του, είναι η αρχή κάθε τροφικής αλυσίδας. Θα το δεις στην ενότητα Οικοσυστήματα.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Κλείνεις μια γλάστρα με φασόλι σε ντουλάπι για δέκα μέρες, και το ποτίζεις κανονικά. Τα φύλλα κιτρινίζουν και το φυτό αδυνατίζει. Γιατί;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Γιατί ένα φυτό που ξεχάσαμε να ποτίσουμε μαραίνεται πιο γρήγορα μια ζεστή μέρα με αέρα;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 8
Τι κάνουν τα φυτά που δεν το κάνει κανένα ζώο;
Διαλέγω

Ερώτηση 1 από 8

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 5

Ποια δύο πράγματα βγαίνουν από τη φωτοσύνθεση;

Γράφω

Σκαλί 1 από 4 · Βασική

Τα κατάφερες;

  • Να εξηγείς ότι τα φυτά φτιάχνουν μόνα τους την τροφή τους με τη φωτοσύνθεση.
  • Να αναφέρεις τι χρειάζεται η φωτοσύνθεση (φως, νερό, διοξείδιο του άνθρακα, χλωροφύλλη) και τι δίνει (άμυλο και οξυγόνο).
  • Να ξεχωρίζεις τη φωτοσύνθεση από την αναπνοή του φυτού, και να ξέρεις ότι το φυτό αναπνέει μέρα και νύχτα.
  • Να περιγράφεις τη διαπνοή και τον ρόλο των στομάτων του φύλλου.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;