Τα ζώα: σπονδυλωτά και ασπόνδυλα
Πώς ταξινομούμε τα ζώα, και τι κοινό έχουν τα ψάρια, τα αμφίβια, τα ερπετά, τα πουλιά και τα θηλαστικά.
15 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Φυσικά ΣΤ΄ Δημοτικού, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να ξεχωρίζεις τα σπονδυλωτά από τα ασπόνδυλα ζώα, και να ξέρεις ότι τα περισσότερα είδη είναι ασπόνδυλα.
- Να κατατάσσεις ένα σπονδυλωτό σε ψάρια, αμφίβια, ερπετά, πτηνά ή θηλαστικά από τα χαρακτηριστικά του.
- Να χωρίζεις τα θηλαστικά σε φυτοφάγα, σαρκοφάγα και παμφάγα, και να αναγνωρίζεις τις «παράξενες» περιπτώσεις, όπως η φάλαινα και η νυχτερίδα.
- Να δίνεις παραδείγματα προσαρμογής των ζώων στο περιβάλλον τους.
Ενάμισι εκατομμύριο είδη σε ράφια
Στη Γη ζουν περισσότερα από ενάμισι εκατομμύριο γνωστά είδη ζώων, και κάθε χρόνο οι επιστήμονες βρίσκουν καινούργια. Για να τα μελετήσουν, τα βάζουν σε ομάδες, όπως βάζεις τα βιβλία σε ράφια: ζώα με κοινά χαρακτηριστικά μπαίνουν μαζί. Αυτό λέγεται ταξινόμηση.
Το πρώτο και μεγαλύτερο χώρισμα είναι ένα ερώτημα: έχει το ζώο σπονδυλική στήλη;
- Αν ναι, είναι σπονδυλωτό: έχει εσωτερικό σκελετό με σπονδυλική στήλη, όπως εσύ.
- Αν όχι, είναι ασπόνδυλο.
Τα ασπόνδυλα: οι πραγματικοί κυρίαρχοι
Μοιάζει απίστευτο, αλλά εννιά στα δέκα είδη ζώων είναι ασπόνδυλα. Τα περισσότερα ζουν στο νερό, κάποια όμως, όπως τα σκουλήκια και τα έντομα, ζουν στη στεριά. Οι κύριες ομάδες τους είναι έξι:
| Ομάδα | Τι τα ξεχωρίζει | Παραδείγματα |
|---|---|---|
| Σπόγγοι | σώμα γεμάτο πόρους, κολλημένο σε βράχους | το σφουγγάρι |
| Κνιδόζωα | ζουν στη θάλασσα και τσιμπούν με δηλητήριο | η τσούχτρα, το κοράλλι |
| Σκώληκες | μακρύ, μαλακό σώμα χωρίς πόδια | ο γαιοσκώληκας |
| Μαλάκια | μαλακό σώμα, συνήθως με όστρακο | το σαλιγκάρι, το μύδι, το χταπόδι |
| Εχινόδερμα | πέντε όμοια μέρη και αγκαθωτό δέρμα | ο αστερίας, ο αχινός |
| Αρθρόποδα | πόδια χωρισμένα σε κομμάτια, σαν αρθρώσεις | η μέλισσα, η αράχνη, ο κάβουρας |
Τα αρθρόποδα είναι η μεγαλύτερη ομάδα όλου του ζωικού βασιλείου. Μόνο τα έντομα ξεπερνούν τα είδη, ενώ όλα τα πουλιά του κόσμου είναι περίπου .
Μην υποτιμάς τον γαιοσκώληκα. Καθώς σέρνεται μέσα στο χώμα, ανοίγει στοές από όπου περνάει αέρας και νερό, και το χώμα γίνεται καλύτερο για τα φυτά. Γι' αυτό τον λένε φίλο του γεωργού.
Τα σπονδυλωτά: πέντε ομάδες
Τα σπονδυλωτά είναι πολύ λιγότερα είδη, και χωρίζονται σε πέντε ομάδες. Για να τα ξεχωρίσεις, κοίτα τρία πράγματα: τι σκεπάζει το σώμα, πώς αναπνέει, και πώς γεννιούνται τα μικρά.
| Ομάδα | Σώμα | Αναπνοή | Μικρά |
|---|---|---|---|
| Ψάρια | γλιστερά λέπια | βράγχια | συνήθως από αυγά, στο νερό |
| Αμφίβια | γυμνό, υγρό δέρμα | βράγχια όταν είναι μικρά, μετά πνεύμονες | από αυγά, στο νερό |
| Ερπετά | στεγνές φολίδες | πνεύμονες | συνήθως από αυγά, στη στεριά |
| Πτηνά | φτερά με πούπουλα | πνεύμονες | από αυγά με σκληρό τσόφλι |
| Θηλαστικά | τρίχωμα | πνεύμονες | θηλάζουν με γάλα |
Τα αμφίβια, όπως ο βάτραχος, ζουν «διπλή ζωή», όπως λέει και το όνομά τους. Ο γυρίνος ζει στο νερό και αναπνέει με βράγχια σαν ψάρι. Μεγαλώνοντας αποκτά πνεύμονες και πόδια, και βγαίνει στη στεριά, πάντα κοντά σε υγρασία.

Τα θηλαστικά από πιο κοντά
Τα θηλαστικά τα χωρίζουμε και με βάση την τροφή τους:
- φυτοφάγα, που τρώνε φυτά: η αγελάδα, το άλογο, ο ελέφαντας,
- σαρκοφάγα, που τρώνε άλλα ζώα: ο λύκος, η αλεπού, το λιοντάρι,
- παμφάγα, που τρώνε και τα δύο: η αρκούδα, το γουρούνι, ο άνθρωπος.
Τα περισσότερα θηλαστικά γεννούν μικρά που έχουν σχηματιστεί πλήρως. Υπάρχουν όμως δύο εξαιρέσεις. Το καγκουρό γεννάει ένα πολύ μικρό, ανολοκλήρωτο μωρό, που μεγαλώνει μέσα σε έναν σάκο στην κοιλιά της μητέρας, τον μάρσιππο. Και ο πλατύποδας της Αυστραλίας γεννάει αυγά, αλλά μετά θηλάζει τα μικρά του.

Τα υπόλοιπα θηλαστικά τα χωρίζουμε σε μικρότερες ομάδες. Ανάμεσά τους: τα τρωκτικά, με κοφτερά μπροστινά δόντια (ο σκίουρος, ο ποντικός), τα οπληφόρα, με οπλές στα πόδια (το άλογο, η κατσίκα), τα χειρόπτερα, δηλαδή οι νυχτερίδες, τα κητώδη, δηλαδή οι φάλαινες και τα δελφίνια, και τα πρωτεύοντα, με τον πιο αναπτυγμένο εγκέφαλο, όπου ανήκουν οι πίθηκοι και ο άνθρωπος.
Κάθε ζώο ταιριάζει εκεί που ζει
Τα χαρακτηριστικά ενός ζώου το βοηθούν να επιβιώνει στο δικό του περιβάλλον. Αυτό λέγεται προσαρμογή.
- Το ράμφος λέει τι τρως. Το σπουργίτι έχει κοντό, σκληρό ράμφος που σπάει σπόρους. Ο πελεκάνος έχει σακούλα κάτω από το ράμφος για τα ψάρια. Ο αετός έχει γαμψό ράμφος για να κόβει κρέας.
- Ενάντια στο κρύο. Η φώκια και η φάλαινα έχουν κάτω από το δέρμα παχύ στρώμα λίπους. Η πολική αρκούδα έχει και πυκνή γούνα.
- Σχήμα για το νερό και τον αέρα. Τα ψάρια, τα δελφίνια και τα πουλιά έχουν μυτερό, λείο σώμα, που «σκίζει» εύκολα το νερό ή τον αέρα. Η πάπια έχει μεμβράνη ανάμεσα στα δάχτυλα για κουπί.
- Χρώμα για να κρύβεσαι. Ο λαγός του χιονιού ασπρίζει τον χειμώνα, και πολλές πεταλούδες μοιάζουν με ξερά φύλλα.
- Συμπεριφορά. Τα αποδημητικά πουλιά ταξιδεύουν σε ζεστότερες χώρες όταν έρχεται κρύο. Το γλαρόνι της Αρκτικής πετάει κάθε χρόνο από τον έναν πόλο ως τον άλλο και πίσω. Άλλα ζώα, όπως η αρκούδα, περνούν τον χειμώνα σε χειμερία νάρκη, έναν βαθύ ύπνο με αργούς χτύπους της καρδιάς.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Η φάλαινα ζει στη θάλασσα και έχει πτερύγια. Γιατί δεν είναι ψάρι;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Κοιτάζω πώς αναπνέει. Τα ψάρια παίρνουν οξυγόνο από το νερό με τα βράγχια. Η φάλαινα έχει πνεύμονες και ανεβαίνει στην επιφάνεια για να πάρει αέρα.
Κοιτάζω τα μικρά. Η φάλαινα δεν γεννάει αυγά· γεννάει μικρό και το θηλάζει με γάλα.
Η φάλαινα είναι θηλαστικό που ζει στο νερό. Τα πτερύγια και το σχήμα της είναι προσαρμογή στη θάλασσα, όχι σημάδι ότι είναι ψάρι.
Παράδειγμα 2
Βρίσκεις στην παραλία ένα ζώο με πέντε «μπράτσα» και σκληρό, αγκαθωτό δέρμα. Σε ποια ομάδα ανήκει;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Δεν έχει εσωτερικό σκελετό με σπονδυλική στήλη, άρα είναι ασπόνδυλο.
Το σώμα του έχει πέντε όμοια μέρη και αγκαθωτό δέρμα. Αυτά είναι τα δύο σημάδια των εχινόδερμων· το όνομα σημαίνει «με δέρμα σαν του σκαντζόχοιρου».
Είναι αστερίας, εχινόδερμο, όπως και ο αχινός.
Πολλαπλή επιλογή
Ερώτηση 1 από 8
Ασκήσεις
Γράψε τις πέντε ομάδες των σπονδυλωτών.
Σκαλί 1 από 4 · Βασική
Τα κατάφερες;
- Να ξεχωρίζεις τα σπονδυλωτά από τα ασπόνδυλα ζώα, και να ξέρεις ότι τα περισσότερα είδη είναι ασπόνδυλα.
- Να κατατάσσεις ένα σπονδυλωτό σε ψάρια, αμφίβια, ερπετά, πτηνά ή θηλαστικά από τα χαρακτηριστικά του.
- Να χωρίζεις τα θηλαστικά σε φυτοφάγα, σαρκοφάγα και παμφάγα, και να αναγνωρίζεις τις «παράξενες» περιπτώσεις, όπως η φάλαινα και η νυχτερίδα.
- Να δίνεις παραδείγματα προσαρμογής των ζώων στο περιβάλλον τους.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.