Οικοσυστήματα
Παραγωγοί, καταναλωτές, αποικοδομητές: πώς περνά η ενέργεια από οργανισμό σε οργανισμό, και τι γίνεται όταν σπάσει ένας κρίκος.
15 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Φυσικά ΣΤ΄ Δημοτικού, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να περιγράφεις ένα οικοσύστημα ως το σύνολο των βιοτικών και των αβιοτικών στοιχείων μιας περιοχής.
- Να ξεχωρίζεις τους παραγωγούς, τους καταναλωτές και τους αποικοδομητές, και να εξηγείς ότι η ενέργεια ξεκινά από τον Ήλιο.
- Να φτιάχνεις μια τροφική αλυσίδα και να εξηγείς γιατί το τροφικό πλέγμα δείχνει καλύτερα τη φύση.
- Να προβλέπεις τι γίνεται όταν σπάσει ένας κρίκος, και να δίνεις παραδείγματα για το πώς ο άνθρωπος βλάπτει ή προστατεύει ένα οικοσύστημα.
Ένα σπίτι για πολλούς
Η λέξη οικολογία έρχεται από τον «οίκο», το σπίτι. Είναι η επιστήμη που μελετά πώς ζουν οι οργανισμοί στο σπίτι τους, δηλαδή στον τόπο όπου ζουν και μεγαλώνουν.
Σε μια λίμνη ζουν ψάρια, βάτραχοι, καλάμια, πουλιά, μικροσκοπικοί οργανισμοί. Αυτά είναι τα βιοτικά στοιχεία της, τα ζωντανά. Το ποια και πόσα από αυτά μπορούν να ζήσουν εκεί το κρίνουν τα αβιοτικά στοιχεία, τα μη ζωντανά: πόσο ήλιο έχει, πόση βροχή, τι θερμοκρασία, τι έδαφος, πόσο αλμυρό είναι το νερό.

Ποιος τρώει ποιον
Κάθε οργανισμός χρειάζεται τροφή, δηλαδή ενέργεια. Ανάλογα με το πώς την παίρνει, παίζει έναν από τρεις ρόλους:
- Παραγωγοί. Φτιάχνουν μόνοι τους την τροφή τους, με την ενέργεια του Ήλιου, με τη φωτοσύνθεση. Είναι τα φυτά και, στο νερό, το φυτοπλαγκτόν.
- Καταναλωτές. Παίρνουν την τροφή τους έτοιμη. Τα φυτοφάγα, όπως ο λαγός, τρώνε παραγωγούς. Τα σαρκοφάγα, όπως η αλεπού, τρώνε άλλα ζώα.
- Αποικοδομητές. Μύκητες, βακτήρια και μικρά ζώα του εδάφους, όπως οι γαιοσκώληκες, τρέφονται με νεκρούς οργανισμούς, πεσμένα φύλλα και περιττώματα. Τα διασπούν σε απλές ουσίες, που γυρίζουν στο έδαφος και τις ξαναπαίρνουν τα φυτά.
Χωρίς τους αποικοδομητές, το δάσος θα θαβόταν κάτω από τα φύλλα που πέφτουν κάθε φθινόπωρο. Αυτοί τα κάνουν ξανά χώμα.

Αλυσίδες και πλέγματα
Αν βάλεις τους οργανισμούς σε σειρά, ώστε ο καθένας να είναι τροφή του επόμενου, φτιάχνεις μια τροφική αλυσίδα:
χορτάρι → ακρίδα → βάτραχος → φίδι → αετός
Κάθε βελάκι σημαίνει «τρώγεται από» και δείχνει πού πάει η ενέργεια. Κάθε αλυσίδα ξεκινά από έναν παραγωγό, γιατί μόνο αυτός πιάνει την ενέργεια του Ήλιου. Από εκεί η ενέργεια περνά από κρίκο σε κρίκο.
Η αλυσίδα όμως λέει μόνο ένα κομμάτι της αλήθειας. Ο βάτραχος δεν τρώει μόνο ακρίδες· τρώει μύγες, σκαθάρια, σκουλήκια. Και δεν τον τρώει μόνο το φίδι, αλλά και ο ερωδιός. Αν ενώσεις όλες τις αλυσίδες μιας περιοχής, φτιάχνεις ένα τροφικό πλέγμα, ένα δίχτυ με πολλά βελάκια, που δείχνει τη φύση όπως είναι.
Όταν σπάει ένας κρίκος
Σε ένα οικοσύστημα ο καθένας επηρεάζει τους άλλους. Αν μια αρρώστια μειώσει τους λαγούς ενός δάσους, θα μείνουν περισσότερα φυτά για τους λαγούς που επέζησαν. Θα βρίσκουν εύκολα τροφή, θα κάνουν περισσότερα μικρά, και ο αριθμός τους θα ξαναμεγαλώσει. Το οικοσύστημα ισορροπεί ξανά μόνο του.
Κάποιες αλλαγές όμως είναι πολύ μεγάλες για να τις διορθώσει η φύση. Σε τέτοιες περιπτώσεις, σήμερα, φταίει συνήθως ο άνθρωπος:
- πυρκαγιές και κόψιμο δέντρων, που καταστρέφουν το σπίτι χιλιάδων οργανισμών,
- φυτοφάρμακα και εντομοκτόνα, που περνούν στο νερό, στο έδαφος και, μέσα από τις αλυσίδες, στα ζώα,
- υπερβολικό κυνήγι και ψάρεμα, και η εξόντωση ζώων που θεωρούνται «ενοχλητικά», όπως ο λύκος,
- διοξείδιο του άνθρακα από καύσιμα, που ζεσταίνει τον πλανήτη.
Το μεγαλύτερο τροπικό δάσος της Γης, ο Αμαζόνιος, έχει μεγάλο μέρος από όλα τα είδη φυτών και ζώων του πλανήτη, και κάθε χρόνο χάνει τεράστιες εκτάσεις για να γίνουν χωράφια και βοσκοτόπια.
Ο άνθρωπος μπορεί όμως και να προστατεύσει. Το Σύνταγμα της Ελλάδας λέει στο άρθρο ότι η προστασία του φυσικού περιβάλλοντος είναι υποχρέωση του κράτους και δικαίωμα του καθενός. Γι' αυτό υπάρχουν οι εθνικοί δρυμοί, όπως του Ολύμπου, του Παρνασσού, της Πάρνηθας, των Πρεσπών και του φαραγγιού της Σαμαριάς, με αυστηρούς κανόνες που φυλάνε τα φυτά και τα ζώα τους.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Σε ένα λιβάδι υπάρχει η αλυσίδα χορτάρι → ακρίδα → βάτραχος → φίδι. Ένα φυτοφάρμακο σκοτώνει σχεδόν όλες τις ακρίδες. Τι θα γίνει στους άλλους κρίκους;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Το χορτάρι: δεν το τρώει πια σχεδόν κανείς, άρα θα πληθύνει.
Οι βάτραχοι: έχασαν την τροφή τους. Αν δεν βρουν άλλα έντομα, θα λιγοστέψουν.
Τα φίδια: με λιγότερους βατράχους, θα λιγοστέψουν κι αυτά. Ένας κρίκος που σπάει επηρεάζει όλη την αλυσίδα, και προς τα πάνω και προς τα κάτω.
Στην πραγματική φύση, το πλέγμα μετριάζει τη ζημιά: οι βάτραχοι θα στραφούν σε μύγες και σκαθάρια. Όσο περισσότερα βελάκια έχει ένα πλέγμα, τόσο πιο γερό είναι.
Παράδειγμα 2
Γιατί κάθε τροφική αλυσίδα, σε στεριά ή θάλασσα, ξεκινά από ένα φυτό ή από το φυτοπλαγκτόν;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Όλοι οι οργανισμοί χρειάζονται ενέργεια. Η μεγάλη πηγή ενέργειας για τη ζωή στη Γη είναι ο Ήλιος.
Τα ζώα δεν μπορούν να χρησιμοποιήσουν απευθείας το φως για τροφή. Μόνο οι παραγωγοί, με τη χλωροφύλλη, το κάνουν τροφή με τη φωτοσύνθεση, όπως είδες στην ενότητα Τα φυτά: φωτοσύνθεση και αναπνοή.
Γι' αυτό ο παραγωγός είναι ο πρώτος κρίκος. Όλοι οι άλλοι παίρνουν την ενέργεια του Ήλιου από δεύτερο χέρι, τρώγοντας.
Πολλαπλή επιλογή
Ερώτηση 1 από 8
Ασκήσεις
Ποιοι είναι οι τρεις ρόλοι των οργανισμών σε ένα οικοσύστημα;
Σκαλί 1 από 4 · Βασική
Τα κατάφερες;
- Να περιγράφεις ένα οικοσύστημα ως το σύνολο των βιοτικών και των αβιοτικών στοιχείων μιας περιοχής.
- Να ξεχωρίζεις τους παραγωγούς, τους καταναλωτές και τους αποικοδομητές, και να εξηγείς ότι η ενέργεια ξεκινά από τον Ήλιο.
- Να φτιάχνεις μια τροφική αλυσίδα και να εξηγείς γιατί το τροφικό πλέγμα δείχνει καλύτερα τη φύση.
- Να προβλέπεις τι γίνεται όταν σπάσει ένας κρίκος, και να δίνεις παραδείγματα για το πώς ο άνθρωπος βλάπτει ή προστατεύει ένα οικοσύστημα.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.