Έμβια, άβια και το κύτταρο
Τι κάνει κάτι ζωντανό, και η μικρότερη μονάδα της ζωής.
15 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να αναφέρεις τα χαρακτηριστικά που έχουν όλοι οι ζωντανοί οργανισμοί.
- Να ξεχωρίζεις τα έμβια από τα άβια, ακόμα και στις δύσκολες περιπτώσεις.
- Να εξηγείς ότι το κύτταρο είναι η μικρότερη μονάδα της ζωής.
- Να ονομάζεις τα βασικά μέρη του ζωικού και του φυτικού κυττάρου.
Τι κάνει κάτι ζωντανό;
Ένα σκυλί είναι ζωντανό. Μια πέτρα όχι. Αυτό είναι εύκολο. Αλλά ένας σπόρος φασολιού, ξερός μέσα σε ένα βάζο; Μια φλόγα, που «τρώει» ξύλο, μεγαλώνει και σβήνει αν της κόψεις τον αέρα;
Για να απαντήσουν, οι επιστήμονες κοιτάζουν όλα μαζί τα χαρακτηριστικά της ζωής. Κάθε ζωντανός οργανισμός, από ένα βακτήριο ως μια φάλαινα:
- τρέφεται: παίρνει ουσίες και ενέργεια από το περιβάλλον,
- αναπνέει: παίρνει ενέργεια από την τροφή του,
- αναπτύσσεται: μεγαλώνει και αλλάζει,
- αναπαράγεται: δίνει απογόνους, οργανισμούς σαν τον εαυτό του,
- αντιδρά σε ό,τι γίνεται γύρω του: το φυτό στρέφεται στο φως, εσύ τραβάς το χέρι από κάτι καυτό,
- αποβάλλει άχρηστες ουσίες,
- και είναι φτιαγμένος από κύτταρα.
Οι ζωντανοί οργανισμοί λέγονται έμβια. Όσα δεν έχουν ζωή λέγονται άβια: η πέτρα, το νερό, ο αέρας.
Το κύτταρο: το «τουβλάκι» της ζωής
Όπως ένα σπίτι χτίζεται από τούβλα, έτσι κάθε οργανισμός είναι φτιαγμένος από κύτταρα. Το κύτταρο είναι η μικρότερη μονάδα της ζωής: το πιο μικρό κομμάτι που μπορεί να ζει μόνο του.
Τα περισσότερα κύτταρα είναι τόσο μικρά που δεν τα βλέπεις με γυμνό μάτι· χρειάζεσαι μικροσκόπιο. Τα πρώτα τα είδε ο Άγγλος επιστήμονας Ρόμπερτ Χουκ το 1665, σε ένα λεπτό κομμάτι φελλού. Του θύμισαν μικρά δωμάτια, και τα ονόμασε στα αγγλικά cells, δηλαδή «κελιά».
Κάποιοι οργανισμοί είναι ένα μόνο κύτταρο, όπως τα βακτήρια και η μαγιά. Άλλοι έχουν τεράστιο αριθμό. Το σώμα ενός ενήλικα έχει περίπου 30 τρισεκατομμύρια κύτταρα, και πολλά είδη: κύτταρα του αίματος, των μυών, των νεύρων, του δέρματος.
Ας το κάνουμε μαζί
Παράδειγμα 1
Ένας ξερός σπόρος φασολιού μένει χρόνια σε ένα βάζο χωρίς να αλλάξει. Είναι έμβιος ή άβιος;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Παράδειγμα 2
Στο μικροσκόπιο βλέπεις κύτταρα με τοίχωμα και πράσινα σωματίδια. Είναι από φύλλο ή από το δέρμα σου;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ασκήσεις
Πρώτα ερωτήσεις με επιλογές: διαλέγεις, πατάς «Έλεγξε» και μαθαίνεις αμέσως αν το βρήκες και γιατί. Στο τέλος, λίγες ασκήσεις χωρίς επιλογές — εκεί κρύβεται μόνο η απάντηση.
Τα κατάφερες;
- Να αναφέρεις τα χαρακτηριστικά που έχουν όλοι οι ζωντανοί οργανισμοί.
- Να ξεχωρίζεις τα έμβια από τα άβια, ακόμα και στις δύσκολες περιπτώσεις.
- Να εξηγείς ότι το κύτταρο είναι η μικρότερη μονάδα της ζωής.
- Να ονομάζεις τα βασικά μέρη του ζωικού και του φυτικού κυττάρου.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.