Λέξεις με ρίζες από τα αρχαία
Τηλέφωνο, βιβλιοθήκη, γεωγραφία: τα κομμάτια που κρύβουν το νόημα.
25 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να αναγνωρίζεις λόγια συνθετικά από τα αρχαία, όπως τηλε-, γεω-, φιλο-, υδρο-, -λογία, -κρατία και -μετρο.
- Να χωρίζεις μια σύνθετη λέξη στα κομμάτια της και να μαντεύεις τη σημασία της.
- Να φτιάχνεις λέξεις από κομμάτια που ξέρεις, για ένα νόημα που σου δίνεται.
- Να εξηγείς την ορθογραφία μιας λέξης από τα κομμάτια της, όπως το ω στο «τηλέφωνο» από τη «φωνή».
Μια φωνή από μακριά
Σκέψου τη λέξη τηλέφωνο. Είναι φτιαγμένη από δύο κομμάτια:
- τηλε-, που στα αρχαία ελληνικά σήμαινε μακριά,
- -φωνο, από τη λέξη φωνή.
Τηλέφωνο: η φωνή που έρχεται από μακριά. Η λέξη φτιάχτηκε τον 19ο αιώνα, για μια συσκευή που δεν υπήρχε πριν. Τα κομμάτια της όμως είναι πολύ πιο παλιά.
Πολλές λέξεις που λες κάθε μέρα φτιάχτηκαν έτσι, από κομμάτια της αρχαίας ελληνικής. Αυτά τα κομμάτια λέγονται λόγια συνθετικά. Τα περισσότερα δεν τα λες μόνα τους, αλλά κρατούν ακόμα τη σημασία τους.
Τις σύνθετες λέξεις τις γνώρισες στη Γ΄, στο μάθημα Σύνθετες λέξεις: νυχτοπούλι, ανεμόμυλος. Εδώ τα κομμάτια έρχονται από πιο μακριά, αλλά ο τρόπος είναι ο ίδιος.
Τα κομμάτια και η σημασία τους
| Κομμάτι | Σημαίνει | Παραδείγματα |
|---|---|---|
| τηλε- | μακριά | τηλέφωνο, τηλεόραση, τηλεσκόπιο |
| -φωνο, -φωνία | φωνή, ήχος | τηλέφωνο, μικρόφωνο, μεγάφωνο, συμφωνία |
| βιβλιο- | βιβλίο | βιβλιοθήκη, βιβλιοπωλείο |
| -θήκη | θέση όπου βάζεις και φυλάς κάτι | βιβλιοθήκη, πινακοθήκη, ταινιοθήκη |
| γεω- | γη | γεωγραφία, γεωργός, γεωμετρία |
| -γραφία, -γράφος | γράφω, περιγράφω | γεωγραφία, φωτογραφία, βιογραφία |
| -λογία, -λόγος | μελέτη, επιστήμη· ο επιστήμονας | βιολογία, γεωλογία, αρχαιολόγος |
| βιο-, -βιος | ζωή (ο βίος) | βιολογία, βιογραφία, μικρόβιο |
| φιλο- | που αγαπάει | φιλόζωος, φιλόξενος, φιλομαθής |
| αυτο- | ο ίδιος, μόνος του | αυτοκίνητο, αυτόγραφο, αυτοβιογραφία |
| μικρο- | μικρός | μικροσκόπιο, μικρόβιο |
| μακρο- | μακρύς, μεγάλος σε διάρκεια | μακροβιότητα, μακροπρόθεσμος |
| πολυ- | πολύς, πολλά | πολύχρωμος, πολυκατοικία, πολύγωνο |
| -κρατία | εξουσία, δύναμη | δημοκρατία, αριστοκρατία |
| υδρο-, υδρ- | νερό (το αρχαίο ύδωρ) | υδροπλάνο, ενυδρείο, υδραυλικός |
| χρονο- | χρόνος | χρονόμετρο, χρονολογία, σύγχρονος |
| θερμο- | ζεστός (θερμός) | θερμόμετρο, θερμοκρασία, θερμοσίφωνας |
| -μετρο, -μετρία | μετράω | θερμόμετρο, χρονόμετρο, γεωμετρία |
Μερικές λέξεις του πίνακα κρύβουν κι άλλα κομμάτια:
- γεωργός: γη + έργο. Αυτός που δουλεύει τη γη.
- γεωμετρία: γη + μετράω. Στην αρχή ήταν πράγματι η μέτρηση των χωραφιών.
- ενυδρείο: εν (μέσα) + ύδωρ. Ο χώρος με το νερό όπου ζουν ψάρια.
- σύγχρονος: συν (μαζί) + χρόνος. Αυτός που ζει στον ίδιο χρόνο με εμάς.
- μακροβιότητα: μακρός + βίος. Η μεγάλη διάρκεια ζωής.
Τα κομμάτια εξηγούν και την ορθογραφία
Γιατί το τηλέφωνο γράφεται με ω; Γιατί το κομμάτι του είναι η φωνή, που γράφεται με ω. Το κομμάτι κρατάει την ορθογραφία του όπου κι αν πάει.
| Λέξη | Το γράμμα | Από πού έρχεται |
|---|---|---|
| μικρόφωνο, μεγάφωνο | ω | φωνή |
| βιβλιοθήκη, πινακοθήκη | η | θήκη |
| τηλεόραση | η | τηλε- |
| πολύχρωμος | υ, ω | πολύ, χρώμα |
| υδροπλάνο | υ | ύδωρ |
Την ορθογραφία των σύνθετων λέξεων θα τη δεις πιο αναλυτικά σε επόμενο μάθημα. Προς το παρόν κράτα αυτό: όταν διστάζεις, βρες το κομμάτι.
Μάντεψε από τα κομμάτια
Όταν συναντάς μια άγνωστη λέξη, δοκίμασε τρία βήματα:
- Χώρισε τη λέξη στα κομμάτια της.
- Βρες τι σημαίνει το καθένα.
- Ένωσε τις σημασίες και έλεγξε αν ταιριάζουν στην πρόταση όπου βρήκες τη λέξη.
Παράδειγμα 1
Σε ένα βιβλίο διαβάζεις: «Το νούφαρο είναι υδρόβιο φυτό.» Τι σημαίνει «υδρόβιος»;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Παράδειγμα 2
Τι σημαίνει η λέξη «δημοκρατία»;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Παράδειγμα 3
Συμπλήρωσε το γράμμα που λείπει: «τ_λεσκόπιο», «μεγάφ_νο», «γεωμετρ_α».
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ασκήσεις
Πρώτα ερωτήσεις με επιλογές: διαλέγεις, πατάς «Έλεγξε» και μαθαίνεις αμέσως αν το βρήκες και γιατί. Στο τέλος, λίγες ασκήσεις χωρίς επιλογές — εκεί κρύβεται μόνο η απάντηση.
Τα κατάφερες;
- Να αναγνωρίζεις λόγια συνθετικά από τα αρχαία, όπως τηλε-, γεω-, φιλο-, υδρο-, -λογία, -κρατία και -μετρο.
- Να χωρίζεις μια σύνθετη λέξη στα κομμάτια της και να μαντεύεις τη σημασία της.
- Να φτιάχνεις λέξεις από κομμάτια που ξέρεις, για ένα νόημα που σου δίνεται.
- Να εξηγείς την ορθογραφία μιας λέξης από τα κομμάτια της, όπως το ω στο «τηλέφωνο» από τη «φωνή».
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.