Δικαιώματα και υποχρεώσεις του πολίτη
Τι σου εγγυάται το Σύνταγμα, τι σου ζητά, και γιατί και το έργο ενός δημιουργού έχει δικαιώματα.
20 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Κοινωνική και Πολιτική Αγωγή ΣΤ΄ Δημοτικού, 2 ενότητες
Θα μάθεις να
- Να ξεχωρίζεις τα ατομικά, τα κοινωνικά και τα πολιτικά δικαιώματα που κατοχυρώνει το Σύνταγμα, με ένα παράδειγμα για το καθένα.
- Να εξηγείς ποια δικαιώματα έχει κάθε άνθρωπος που ζει στην Ελλάδα και ποια μόνο οι Έλληνες πολίτες.
- Να αναφέρεις τις βασικές υποχρεώσεις του πολίτη και να εξηγείς γιατί τα δικαιώματα του ενός σταματούν εκεί που αρχίζουν του άλλου.
- Να εξηγείς γιατί και το έργο ενός δημιουργού έχει δικαιώματα, και πώς τα σέβεσαι σε μια σχολική εργασία.
Τι σου εγγυάται το Σύνταγμα
Μπορείς να πεις τη γνώμη σου χωρίς να φοβάσαι. Πηγαίνεις σε σχολείο χωρίς να πληρώνεις. Αν αρρωστήσεις, υπάρχει νοσοκομείο. Όταν μεγαλώσεις, θα ψηφίζεις ποιος θα κυβερνήσει. Όλα αυτά δεν είναι χάρη που σου κάνει κάποιος. Είναι δικαιώματα, και τα κατοχυρώνει ο ανώτατος νόμος της χώρας, το Σύνταγμα.
Τα δικαιώματα που γράφει το Σύνταγμα χωρίζονται σε τρεις μεγάλες ομάδες:
| Ομάδα | Τι προστατεύει | Παραδείγματα από το Σύνταγμα |
|---|---|---|
| Ατομικά | την ελευθερία του καθενός, απέναντι και στο ίδιο το κράτος | ισότητα (άρθρο 4), ελεύθερη ανάπτυξη της προσωπικότητας (5), θρησκευτική ελευθερία (13), ελευθερία της έκφρασης (14), άσυλο της κατοικίας (9) |
| Κοινωνικά | όσα πρέπει να προσφέρει το κράτος για μια αξιοπρεπή ζωή | δωρεάν παιδεία (16), φροντίδα της υγείας (21), δικαίωμα στην εργασία (22), προστασία του περιβάλλοντος (24) |
| Πολιτικά | τη συμμετοχή στη διακυβέρνηση της χώρας | ψήφος στις εκλογές (51), υποψηφιότητα, διορισμός σε δημόσιες θέσεις |
Η διαφορά των δύο πρώτων είναι σημαντική. Τα ατομικά δικαιώματα ζητούν από το κράτος να μην ανακατευτεί: να μη σε φυλακίσει χωρίς δίκη, να μη λογοκρίνει τι γράφεις, να μη μπει στο σπίτι σου χωρίς άδεια δικαστή. Τα κοινωνικά του ζητούν να κάνει κάτι: σχολεία, νοσοκομεία, βοήθεια σε όποιον μένει χωρίς δουλειά.
Τι σου ζητά
Ένα κράτος δεν λειτουργεί μόνο με δικαιώματα. Τα σχολεία και τα νοσοκομεία χρειάζονται χρήματα, οι νόμοι χρειάζονται ανθρώπους που τους τηρούν, η δημοκρατία χρειάζεται πολίτες που τη νοιάζονται. Γι' αυτό το Σύνταγμα γράφει και υποχρεώσεις:
- να τηρείς το Σύνταγμα και τους νόμους (άρθρο 120),
- να πληρώνεις φόρους, ο καθένας ανάλογα με όσα μπορεί (άρθρο 4 §5): από εκεί έρχονται τα χρήματα για τα δημόσια σχολεία και νοσοκομεία,
- να ψηφίζεις: στην Ελλάδα η ψήφος δεν είναι μόνο δικαίωμα, είναι και υποχρέωση (άρθρο 51 §5),
- να υπερασπίζεσαι την πατρίδα, με τη στρατιωτική θητεία (άρθρο 4 §6),
- να πηγαίνεις στο σχολείο: τα χρόνια της υποχρεωτικής εκπαίδευσης δεν μπορούν να είναι λιγότερα από εννέα (άρθρο 16 §3),
- να δείχνεις αλληλεγγύη, όταν η κοινωνία το χρειάζεται: σε έναν σεισμό, σε μια πυρκαγιά, σε μια κρίση (άρθρο 25 §4),
- να υπερασπίζεσαι τη δημοκρατία, αν κάποιος προσπαθήσει να την καταργήσει με τη βία (άρθρο 120).
Η χειρότερη παραβίαση της ισότητας είναι ο ρατσισμός: να θεωρεί κανείς κάποιους ανθρώπους κατώτερους, για την καταγωγή, το χρώμα, τη γλώσσα ή τη θρησκεία τους. Στην Ελλάδα ο ρατσισμός δεν είναι μόνο άδικος· τιμωρείται και από τον νόμο.
Και το έργο ενός δημιουργού έχει δικαιώματα
Υπάρχουν δικαιώματα που δεν γράφονται στο Σύνταγμα, αλλά σε νόμους. Ένα από αυτά είναι το πνευματικό δικαίωμα. Ένα τραγούδι, ένα βιβλίο, μια ζωγραφιά, μια φωτογραφία ή ένα βιντεοπαιχνίδι ανήκουν σε αυτόν που τα δημιούργησε, όπως ένα σπίτι ανήκει σε αυτόν που το έχτισε.
Γιατί; Γιατί ο δημιουργός ξόδεψε χρόνο, κόπο και ταλέντο, και συχνά ζει από τη δουλειά του. Αν όλοι αντέγραφαν ελεύθερα τα έργα του, δεν θα μπορούσε να συνεχίσει. Ο νόμος του δίνει δύο είδη δικαιωμάτων:
- να αποφασίζει ποιος θα αντιγράψει, θα δείξει ή θα πουλήσει το έργο του,
- να γράφεται πάντα το όνομά του στο έργο, και κανείς να μην το αλλοιώνει, ακόμα κι όταν το έχει πουλήσει.
Περισσότερα για το πόσο κρατούν αυτά τα δικαιώματα και πότε ένα έργο γίνεται κοινό κτήμα θα βρεις στην ενότητα Ενημέρωση, ΜΜΕ και ψευδείς ειδήσεις.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Η Σοφία, 16 χρονών, μένει στην Αθήνα και έχει γαλλική ιθαγένεια. Ο αδερφός της, 19 χρονών, έχει ελληνική. Ποια δικαιώματα έχει ο καθένας στις βουλευτικές εκλογές;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η ψήφος για τη Βουλή είναι πολιτικό δικαίωμα, και το έχουν μόνο οι Έλληνες πολίτες.
Ο αδερφός έχει ελληνική ιθαγένεια και είναι πάνω από . Ψηφίζει, και μάλιστα είναι υποχρεωμένος να ψηφίσει.
Η Σοφία δεν ψηφίζει για τη Βουλή: δεν έχει ελληνική ιθαγένεια, και είναι και μικρή. Όταν μεγαλώσει, ως πολίτης της ΕΕ που μένει στην Ελλάδα, θα μπορεί να ψηφίζει στις δημοτικές εκλογές και στις ευρωεκλογές.
Τα ατομικά και τα κοινωνικά της δικαιώματα όμως, όπως η ελευθερία της έκφρασης ή το δημόσιο σχολείο, τα έχει ακριβώς όπως ο αδερφός της.
Παράδειγμα 2
Για μια εργασία βρίσκεις στο διαδίκτυο μια ωραία φωτογραφία του Ολύμπου. Μπορείς να τη βάλεις στην εργασία σου;
Σκέψου το πρώτα. Μετά δες την απάντηση.
Η φωτογραφία την τράβηξε κάποιος, άρα ανήκει σε εκείνον. Το ότι είναι στο διαδίκτυο δεν σημαίνει ότι είναι ελεύθερη.
Ψάχνεις αν ο φωτογράφος επιτρέπει να τη χρησιμοποιούν άλλοι. Πολλοί δημιουργοί δίνουν τα έργα τους ελεύθερα, με τον όρο να γράφεις το όνομά τους.
Σε μια σχολική εργασία που δεν δημοσιεύεται, μια εικόνα με σωστή αναφορά είναι συνήθως εντάξει: γράφεις από κάτω ποιος την τράβηξε και πού τη βρήκες.
Αν όμως θέλεις να τη δημοσιεύσεις, σε ένα ιστολόγιο ή σε ένα έντυπο, χρειάζεσαι την άδεια του δημιουργού, εκτός αν την έχει ήδη δώσει σε όλους.
Πολλαπλή επιλογή
Ερώτηση 1 από 8
Ασκήσεις
Σε ποιες τρεις ομάδες χωρίζονται τα δικαιώματα που κατοχυρώνει το Σύνταγμα;
Σκαλί 1 από 4 · Θυμάμαι
Τα κατάφερες;
- Να ξεχωρίζεις τα ατομικά, τα κοινωνικά και τα πολιτικά δικαιώματα που κατοχυρώνει το Σύνταγμα, με ένα παράδειγμα για το καθένα.
- Να εξηγείς ποια δικαιώματα έχει κάθε άνθρωπος που ζει στην Ελλάδα και ποια μόνο οι Έλληνες πολίτες.
- Να αναφέρεις τις βασικές υποχρεώσεις του πολίτη και να εξηγείς γιατί τα δικαιώματα του ενός σταματούν εκεί που αρχίζουν του άλλου.
- Να εξηγείς γιατί και το έργο ενός δημιουργού έχει δικαιώματα, και πώς τα σέβεσαι σε μια σχολική εργασία.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.