Φαινόμενο Doppler
Γιατί αλλάζει ο ήχος της σειρήνας καθώς περνάει.
28 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Φυσική Γ΄ Λυκείου Θετικών Σπουδών, 1 ενότητα
Θα μάθεις να
- Να εξηγείς γιατί αλλάζει η ακουόμενη συχνότητα όταν πηγή ή παρατηρητής κινούνται.
- Να εφαρμόζεις τον τύπο του Doppler διαλέγοντας σωστά τα πρόσημα.
- Να ξεχωρίζεις την κίνηση της πηγής από την κίνηση του παρατηρητή.
- Να συνδέεις το φαινόμενο με τη μετατόπιση προς το ερυθρό στην αστρονομία.
Η σειρήνα που περνάει
Καθώς ένα ασθενοφόρο πλησιάζει, ο ήχος του ακούγεται ψηλότερος· μόλις σε προσπεράσει, πέφτει απότομα. Η πηγή δεν άλλαξε τίποτα — συνεχίζει να εκπέμπει την ίδια συχνότητα.
Αυτό που άλλαξε είναι η απόσταση ανάμεσα σε διαδοχικά μέτωπα κύματος, όπως φτάνουν σε σένα.
Ο τύπος
Με την ταχύτητα του ήχου, την ταχύτητα της πηγής και του παρατηρητή:
Τα πρόσημα δεν απομνημονεύονται. Αποφασίζονται από τη λογική, και η λογική είναι μία:
Ό,τι φέρνει πηγή και παρατηρητή πιο κοντά ανεβάζει τη συχνότητα. Ό,τι τους απομακρύνει τη ρίχνει.
Άρα πριν βάλεις αριθμούς, αποφασίζεις αν το πρέπει να βγει μεγαλύτερο ή μικρότερο από το , και διαλέγεις τα πρόσημα ώστε να βγει έτσι. Αν το αποτέλεσμα πάει προς τη λάθος κατεύθυνση, το πρόσημο ήταν λάθος.

Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ασθενοφόρο με σειρήνα Hz πλησιάζει με m/s. Τι ακούει ακίνητος παρατηρητής; ( m/s)
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Πρώτα η κατεύθυνση. Η πηγή πλησιάζει, άρα η ακουόμενη συχνότητα πρέπει να είναι μεγαλύτερη από Hz.
Ο παρατηρητής είναι ακίνητος, άρα και ο αριθμητής είναι σκέτο :
Το μείον στον παρονομαστή τον μικραίνει, άρα το κλάσμα μεγαλώνει — σωστή κατεύθυνση.
Hz
Αύξηση περίπου , που αντιστοιχεί σε αισθητή αλλαγή τόνου.
Παράδειγμα 2
Το ίδιο ασθενοφόρο, αφού προσπεράσει. Τι ακούει τώρα ο ίδιος παρατηρητής;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Κατεύθυνση: η πηγή απομακρύνεται, άρα η συχνότητα πρέπει να πέσει κάτω από Hz.
Hz
Το άλμα τη στιγμή του προσπεράσματος είναι από σε Hz — σχεδόν Hz, δηλαδή περίπου τρία ημιτόνια.
Αυτό ακούς ως «πτώση» του τόνου, και συμβαίνει απότομα γιατί τη στιγμή που περνάει δίπλα σου η πηγή δεν πλησιάζει ούτε απομακρύνεται.
Παράδειγμα 3
Ακίνητη πηγή Hz, παρατηρητής πλησιάζει με m/s. Τι ακούει;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Τώρα κινείται ο παρατηρητής, άρα το μπαίνει στον αριθμητή και :
Hz
Η διαφορά από την πρώτη περίπτωση. Εδώ το μήκος κύματος στον αέρα είναι ανέπαφο — ο παρατηρητής απλώς προλαβαίνει περισσότερα μέτωπα ανά δευτερόλεπτο.
Με πηγή που πλησίαζε στα m/s θα έβγαινε Hz: παρόμοιο, όχι ίδιο. Οι δύο μηχανισμοί δεν είναι ισοδύναμοι.
Παράδειγμα 4
Γιατί δεν αλλάζει ο τόνος όταν πηγή και παρατηρητής κινούνται μαζί με την ίδια ταχύτητα;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Έστω και οι δύο κινούνται προς την ίδια κατεύθυνση με ταχύτητα .
Ο παρατηρητής απομακρύνεται από τα μέτωπα που τον φτάνουν, άρα το μπαίνει με μείον στον αριθμητή. Η πηγή τον πλησιάζει, άρα το μπαίνει με μείον στον παρονομαστή.
Η απόσταση ανάμεσά τους δεν αλλάζει, οπότε κανένα μέτωπο δεν στριμώχνεται ούτε απλώνεται όσο τους αφορά.
Γι' αυτό μέσα σε ένα αυτοκίνητο δεν ακούς Doppler από το ραδιόφωνό του, όσο γρήγορα κι αν τρέχει.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Πηγή ήχου πλησιάζει ακίνητο παρατηρητή. Το μήκος κύματος μπροστά από την πηγή είναι μεγαλύτερο ή μικρότερο από αυτό που θα είχε αν η πηγή ήταν ακίνητη;
Τα κατάφερες;
- Να εξηγείς γιατί αλλάζει η ακουόμενη συχνότητα όταν πηγή ή παρατηρητής κινούνται.
- Να εφαρμόζεις τον τύπο του Doppler διαλέγοντας σωστά τα πρόσημα.
- Να ξεχωρίζεις την κίνηση της πηγής από την κίνηση του παρατηρητή.
- Να συνδέεις το φαινόμενο με τη μετατόπιση προς το ερυθρό στην αστρονομία.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.