Συνδυαστική και πιθανότητες
Μετράμε τις περιπτώσεις χωρίς να τις γράψουμε όλες: διατάξεις και συνδυασμοί.
45 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να μετράς τις δυνατές περιπτώσεις με τη βασική αρχή απαρίθμησης.
- Να ξεχωρίζεις πότε μετράει η σειρά και πότε όχι.
- Να υπολογίζεις μεταθέσεις, διατάξεις και συνδυασμούς, και με το κομπιουτεράκι.
- Να υπολογίζεις κλασικές πιθανότητες μετρώντας ευνοϊκές και δυνατές περιπτώσεις χωρίς να τις γράφεις όλες.
Μετράς χωρίς να γράφεις
Η κλασική πιθανότητα είναι μέτρημα και διαίρεση: ευνοϊκές περιπτώσεις διά όλες τις δυνατές. Με δύο ζάρια οι περιπτώσεις είναι και χωράνε σε ένα σχήμα. Με έναν τετραψήφιο κωδικό είναι , και σε μια κλήρωση του Τζόκερ πάνω από είκοσι τέσσερα εκατομμύρια. Αυτές δεν τις γράφεις· τις μετράς. Η συνδυαστική είναι ακριβώς αυτό: τρόποι να βρίσκεις πόσες είναι οι περιπτώσεις χωρίς να τις απαριθμήσεις μία μία.
Η βασική αρχή απαρίθμησης
Όταν μια επιλογή γίνεται σε διαδοχικά βήματα, και το πρώτο βήμα γίνεται με τρόπους, το δεύτερο με τρόπους, το τρίτο με τρόπους, τότε όλη η επιλογή γίνεται με
τρόπους. Πολλαπλασιάζεις, δεν προσθέτεις.
Ένα εστιατόριο έχει ορεκτικά, κυρίως πιάτα και γλυκά. Ένα πλήρες γεύμα διαλέγει ένα από κάθε κατηγορία, άρα υπάρχουν διαφορετικά γεύματα. Αν τα σχεδίαζες σε δεντροδιάγραμμα, κάθε ορεκτικό θα έβγαζε τέσσερα κλαδιά και κάθε κλαδί δύο ακόμα: άκρες συνολικά.
Μεταθέσεις: όλοι σε μια σειρά
Με πόσους τρόπους μπαίνουν φίλοι σε μια σειρά για φωτογραφία; Για την πρώτη θέση υπάρχουν υποψήφιοι, για τη δεύτερη , και ούτω καθεξής:
Το γινόμενο όλων των φυσικών από το ως το λέγεται παραγοντικό του και γράφεται . Οι τρόποι να τοποθετηθούν διαφορετικά αντικείμενα σε σειρά λέγονται μεταθέσεις των , και είναι
Το παραγοντικό μεγαλώνει πολύ γρήγορα: . Γι' αυτό το κομπιουτεράκι έχει πλήκτρο . Κατά σύμβαση ορίζουμε .
Διατάξεις: λίγοι από πολλούς, με σειρά
Συχνά δεν μπαίνουν όλοι στη σειρά, αλλά μόνο μερικοί. Σε έναν αγώνα με δρομείς, με πόσους τρόπους μοιράζονται το χρυσό, το ασημένιο και το χάλκινο μετάλλιο; Το χρυσό το παίρνει ένας από τους , το ασημένιο ένας από τους που μένουν, το χάλκινο ένας από τους :
Αυτές λέγονται διατάξεις των ανά . Γενικά, οι διατάξεις των ανά είναι τα γινόμενα διαδοχικών αριθμών, ξεκινώντας από το και κατεβαίνοντας:
Στο κομπιουτεράκι είναι το πλήκτρο . Όταν , οι διατάξεις γίνονται μεταθέσεις.
Συνδυασμοί: λίγοι από πολλούς, χωρίς σειρά
Τώρα διαλέγουμε μαθητές από τους για μια επιτροπή, χωρίς αξιώματα. Οι Άννα, Βασίλης, Γιώργος είναι η ίδια επιτροπή με τους Γιώργο, Άννα, Βασίλη. Κάθε ομάδα των τριών μετρήθηκε στις διατάξεις φορές, μία για κάθε σειρά της. Άρα οι επιτροπές είναι
Αυτοί είναι οι συνδυασμοί των ανά . Γενικά:
Στο κομπιουτεράκι είναι το πλήκτρο . Μια χρήσιμη ιδιότητα: . Το να διαλέξεις ποιοι από τους μπαίνουν στην επιτροπή είναι το ίδιο με το να διαλέξεις ποιοι μένουν έξω.
Από το μέτρημα στην πιθανότητα
Όταν όλα τα αποτελέσματα είναι ισοπίθανα, η πιθανότητα είναι
και τώρα μπορείς να μετρήσεις και τον αριθμητή και τον παρονομαστή με τους ίδιους τύπους. Ο κανόνας είναι ένας: μετράς με τον ίδιο τρόπο πάνω και κάτω. Αν ο παρονομαστής μετράει ομάδες χωρίς σειρά, και ο αριθμητής μετράει ομάδες χωρίς σειρά.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ένα τετραψήφιο PIN σχηματίζεται στην τύχη από τα ψηφία ως . Ποια η πιθανότητα να έχει όλα τα ψηφία του διαφορετικά;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Όλα τα δυνατά PIN. Κάθε θέση έχει επιλογές και επιτρέπεται επανάληψη:
PIN με διαφορετικά ψηφία. Κάθε θέση έχει μία επιλογή λιγότερη από την προηγούμενη:
Λίγο πάνω από μισό. Σχεδόν ένα στα δύο τυχαία PIN έχει κάποιο ψηφίο που επαναλαμβάνεται.
Παράδειγμα 2
Σε μια τάξη με κορίτσια και αγόρια κληρώνεται τριμελής επιτροπή. Ποια η πιθανότητα να έχει ακριβώς κορίτσια; Και ποια να έχει τουλάχιστον ένα αγόρι;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Όλες οι επιτροπές. Η σειρά δεν μετράει, άρα συνδυασμοί των ανά :
Ακριβώς κορίτσια σημαίνει από τα κορίτσια και από τα αγόρια. Δύο βήματα, άρα πολλαπλασιάζω:
Τουλάχιστον ένα αγόρι. Το αντίθετο είναι «μόνο κορίτσια», δηλαδή από τα :
, άρα η πιθανότητα να μην υπάρχει κανένα αγόρι είναι
Ο απευθείας δρόμος θα ήθελε τρεις περιπτώσεις, με ένα, δύο και τρία αγόρια. Το συμπληρωματικό θέλει μία.
Παράδειγμα 3
Πέντε διαφορετικά βιβλία μπαίνουν στην τύχη σε ένα ράφι. Ποια η πιθανότητα δύο συγκεκριμένα, η Ιλιάδα και η Οδύσσεια, να βρεθούν το ένα δίπλα στο άλλο;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Όλες οι σειρές: μεταθέσεις των , δηλαδή .
Ευνοϊκές. Δένω τα δύο βιβλία σε ένα «πακέτο». Τώρα έχω αντικείμενα, που μπαίνουν σε σειρά με τρόπους. Μέσα στο πακέτο τα δύο βιβλία μπαίνουν με τρόπους, Ιλιάδα αριστερά ή δεξιά.
Το τέχνασμα του πακέτου λύνει κάθε «να είναι μαζί». Μην ξεχνάς τη σειρά μέσα στο πακέτο: χωρίς το η απάντηση θα έβγαινε η μισή.
Παράδειγμα 4
Στο Τζόκερ διαλέγεις αριθμούς από το ως το και έναν ακόμα, τον «Τζόκερ», από το ως το . Ποια η πιθανότητα να κερδίσεις το πρώτο έπαθλο με μία στήλη;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Οι πέντε αριθμοί. Στην κλήρωση δεν μετράει η σειρά με την οποία βγαίνουν, άρα συνδυασμοί. Με το πλήκτρο :
Ο Τζόκερ κληρώνεται χωριστά, με δυνατές τιμές. Δύο βήματα, άρα πολλαπλασιάζω:
Μόνο μία από αυτές τις περιπτώσεις είναι η δική σου στήλη:
Για να το νιώσεις: αν έπαιζες μία στήλη σε κάθε κλήρωση, δύο φορές την εβδομάδα, θα χρειαζόσουν κατά μέσο όρο πάνω από διακόσιες τριάντα χιλιάδες χρόνια για να κερδίσεις μία φορά.
Παράδειγμα 5
Σε ένα σύλλογο με μέλη εκλέγονται πρόεδρος, γραμματέας και ταμίας, και επιπλέον μια τριμελής ομάδα εθελοντών για μια εκδήλωση. Με πόσους τρόπους γίνεται το καθένα;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Τα αξιώματα. Αν ο Νίκος είναι πρόεδρος και η Ελένη ταμίας, είναι διαφορετικό από το ανάποδο. Η σειρά μετράει: διατάξεις των ανά .
Η ομάδα εθελοντών. Οι τρεις κάνουν την ίδια δουλειά, άρα η σειρά δεν μετράει: συνδυασμοί.
Τι δείχνει η σύγκριση. Ίδιοι άνθρωποι, ίδιο πλήθος, και οι τρόποι διαφέρουν κατά έξι φορές, όσες οι σειρές με τις οποίες μπαίνουν τρία άτομα. Η διαίρεση με το είναι ακριβώς αυτό: σβήνει τη σειρά.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Έχεις μπλούζες, παντελόνια και ζευγάρια παπούτσια. Με πόσους τρόπους μπορείς να ντυθείς, παίρνοντας ένα από το καθένα;
Τα κατάφερες;
- Να μετράς τις δυνατές περιπτώσεις με τη βασική αρχή απαρίθμησης.
- Να ξεχωρίζεις πότε μετράει η σειρά και πότε όχι.
- Να υπολογίζεις μεταθέσεις, διατάξεις και συνδυασμούς, και με το κομπιουτεράκι.
- Να υπολογίζεις κλασικές πιθανότητες μετρώντας ευνοϊκές και δυνατές περιπτώσεις χωρίς να τις γράφεις όλες.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.