Μετάβαση στο περιεχόμενο

Πιθανότητες

Πειράματα τύχης, ενδεχόμενα, διαγράμματα Venn και οι δύο ορισμοί της πιθανότητας.

45 λεπτά

Θα μάθεις να

  1. Να ξεχωρίζεις ένα πείραμα τύχης από ένα αιτιοκρατικό και να γράφεις τον δειγματικό χώρο του, και με πίνακα ή δεντροδιάγραμμα.
  2. Να εκφράζεις ενδεχόμενα με λόγια, με σύμβολα και με διάγραμμα Venn: ένωση, τομή, συμπλήρωμα, ασυμβίβαστα.
  3. Να εκτιμάς πιθανότητες από σχετικές συχνότητες και να τις υπολογίζεις με τον κλασικό ορισμό όταν τα αποτελέσματα είναι ισοπίθανα.
  4. Να εφαρμόζεις τον κανόνα του συμπληρωματικού και τον προσθετικό νόμο σε καθημερινά προβλήματα.

Τύχη με κανόνες

Δεν ξέρεις αν αύριο θα βρέξει, αν το λεωφορείο θα έρθει στην ώρα του ή ποιος αριθμός θα βγει στο ζάρι. Ξέρεις όμως ότι κάποια πράγματα είναι πιο πιθανά από άλλα, και αυτή η αίσθηση μετριέται. Οι πιθανότητες δίνουν σε κάτι αβέβαιο έναν αριθμό από το 00 ως το 11: το 00 σημαίνει «δεν γίνεται», το 11 «γίνεται σίγουρα», και ό,τι είναι ανάμεσα λέει πόσο κοντά είσαι στο καθένα. Οι μετεωρολόγοι, οι ασφαλιστικές εταιρείες και οι δημοσκόποι δουλεύουν με αυτούς τους αριθμούς κάθε μέρα.

Πειράματα τύχης

Αν αφήσεις ένα μολύβι από το ύψος του θρανίου, ξέρεις από πριν τι θα γίνει: θα πέσει. Ένα τέτοιο πείραμα, που κάτω από τις ίδιες συνθήκες δίνει πάντα το ίδιο αποτέλεσμα, λέγεται αιτιοκρατικό.

Αν ρίξεις ένα ζάρι, ξέρεις ποια αποτελέσματα μπορούν να έρθουν, αλλά όχι ποιο θα έρθει. Ένα πείραμα που το επαναλαμβάνεις με τις ίδιες συνθήκες χωρίς να μπορείς να προβλέψεις το αποτέλεσμά του λέγεται πείραμα τύχης. Το στρίψιμο ενός νομίσματος, η κλήρωση ενός ονόματος από μια κληρωτίδα, το φύλο ενός μωρού που θα γεννηθεί, το πόσοι πελάτες θα μπουν σε ένα κατάστημα σε μία ώρα είναι πειράματα τύχης.

Δειγματικός χώρος και ενδεχόμενα

Το σύνολο όλων των δυνατών αποτελεσμάτων ενός πειράματος τύχης λέγεται δειγματικός χώρος και συμβολίζεται με Ω\Omega. Στο ζάρι:

Ω={1,2,3,4,5,6}\Omega = \{1, 2, 3, 4, 5, 6\}

Κάθε υποσύνολο του Ω\Omega λέγεται ενδεχόμενο. Το «φέρνω άρτιο» είναι το ενδεχόμενο A={2,4,6}A = \{2, 4, 6\}. Λέμε ότι το AA πραγματοποιείται όταν το αποτέλεσμα που ήρθε ανήκει σε αυτό: αν έρθει 44, πραγματοποιήθηκε· αν έρθει 33, όχι.

ΌνομαΤι είναιΠαράδειγμα στο ζάρι
απλό ενδεχόμενοένα μόνο αποτέλεσμα{6}\{6\}
σύνθετο ενδεχόμενοπερισσότερα αποτελέσματα«άρτιος» ={2,4,6}= \{2, 4, 6\}
βέβαιο ενδεχόμενοόλος ο Ω\Omega, γίνεται πάντα«αριθμός από 11 ως 66»
αδύνατο ενδεχόμενοτο κενό ∅\varnothing, δεν γίνεται ποτέ«φέρνω 77»

Το πλήθος των στοιχείων ενός ενδεχομένου AA το γράφουμε N(A)N(A). Στο παράδειγμα, N(A)=3N(A) = 3 και N(Ω)=6N(\Omega) = 6.

Ο δειγματικός χώρος των δύο ζαριών

Τα 36 αποτελέσματα. Διάλεξε ενδεχόμενο και μέτρα πόσα τετράγωνα ανάβουν: η πιθανότητα είναι αυτός ο αριθμός διά 36.

Ενδεχόμενο

Ευνοϊκά6

Σύνολο36

Πιθανότητα6/36

Ποσοστό: 16,7% · Έξι κελιά το δίνουν. Είναι η διαγώνιος με τα περισσότερα τετράγωνα.

Πράξεις με ενδεχόμενα

Από δύο ενδεχόμενα AA και BB φτιάχνεις καινούργια, με τον ίδιο τρόπο που μιλάς:

Στη γλώσσαΣύμβολοΌνομα
να γίνει το AA ή το BB (ή και τα δύο)A∪BA \cup Bένωση
να γίνουν και τα δύοA∩BA \cap Bτομή
να μη γίνει το AAA′A'συμπλήρωμα ή αντίθετο

Η εικόνα που τα δείχνει όλα μαζί είναι το διάγραμμα Venn: ένα ορθογώνιο για τον Ω\Omega και ένας κύκλος για κάθε ενδεχόμενο.

ΩABμόνο AA ∩ Bμόνο Bκανένα

Η ένωση A∪BA \cup B είναι όλο το χρωματιστό μέρος: μόνο AA, μόνο BB και το κοινό κομμάτι. Η τομή A∩BA \cap B είναι μόνο το κοινό κομμάτι. Το συμπλήρωμα A′A' είναι ό,τι μένει έξω από τον κύκλο του AA. Και το «κανένα από τα δύο» είναι ό,τι μένει έξω και από τους δύο κύκλους, δηλαδή το (A∪B)′(A \cup B)'.

Δύο ενδεχόμενα λέγονται ασυμβίβαστα όταν δεν μπορούν να γίνουν μαζί, δηλαδή A∩B=∅A \cap B = \varnothing. Στο διάγραμμα Venn οι δύο κύκλοι δεν ακουμπούν. Στο ζάρι, το «φέρνω άρτιο» και το «φέρνω 55» είναι ασυμβίβαστα· το «φέρνω άρτιο» και το «φέρνω πάνω από 44» δεν είναι, γιατί το 66 ανήκει και στα δύο.

Πιθανότητα από τη συχνότητα

Ρίχνεις μια πινέζα ν\nu φορές και μετράς πόσες φορές, έστω κ\kappa, έπεσε με τη μύτη προς τα πάνω. Ο λόγος

f=κνf = \frac{\kappa}{\nu}

λέγεται σχετική συχνότητα του ενδεχομένου. Σε λίγες ρίψεις αλλάζει πολύ από δοκιμή σε δοκιμή. Όσο όμως μεγαλώνει το ν\nu, η σχετική συχνότητα σταθεροποιείται γύρω από έναν αριθμό. Αυτό το εμπειρικό γεγονός λέγεται νόμος των μεγάλων αριθμών ή στατιστική ομαλότητα, και τον αριθμό όπου σταθεροποιείται τον λέμε πιθανότητα του ενδεχομένου. Αυτός είναι ο στατιστικός ορισμός της πιθανότητας.

Ρίψεις νομίσματος ν\nu10101001001.0001.00010.00010.000
Κεφαλές κ\kappa7746465125124.9874.987
Σχετική συχνότητα ff0,70{,}70,460{,}460,5120{,}5120,49870{,}4987

Έτσι εκτιμούν πιθανότητες οι ασφαλιστικές εταιρείες για τα τροχαία, οι γιατροί για τις παρενέργειες ενός φαρμάκου και οι μετεωρολόγοι για τη βροχή: δεν υπάρχουν ισοπίθανα αποτελέσματα να μετρήσεις, υπάρχουν όμως πολλές καταγραφές.

Ο κλασικός ορισμός

Όταν όλα τα αποτελέσματα του Ω\Omega είναι ισοπίθανα, όπως σε ένα τίμιο ζάρι ή σε μια κλήρωση, δεν χρειάζεται να κάνεις χιλιάδες δοκιμές. Αρκεί να μετρήσεις:

P(A)=N(A)N(Ω)P(A) = \frac{N(A)}{N(\Omega)}

δηλαδή ευνοϊκές περιπτώσεις διά δυνατές περιπτώσεις. Αυτός είναι ο κλασικός ορισμός της πιθανότητας. Για το «φέρνω άρτιο» στο ζάρι, P(A)=36=12P(A) = \frac{3}{6} = \frac{1}{2}. Και οι δύο ορισμοί συμφωνούν: αν ρίξεις το ζάρι πολλές φορές, περίπου τις μισές θα φέρεις άρτιο.

Κανόνες λογισμού

Το συμπλήρωμα. Ένα ενδεχόμενο και το αντίθετό του μοιράζονται όλο τον Ω\Omega, άρα

P(A′)=1−P(A)P(A') = 1 - P(A)

Αν η πιθανότητα να βρέξει αύριο είναι 0,30{,}3, η πιθανότητα να μη βρέξει είναι 0,70{,}7.

Ασυμβίβαστα ενδεχόμενα. Όταν τα AA και BB δεν έχουν κοινά αποτελέσματα, οι ευνοϊκές περιπτώσεις απλώς προστίθενται:

P(A∪B)=P(A)+P(B)P(A \cup B) = P(A) + P(B)

Ο προσθετικός νόμος. Όταν τα AA και BB έχουν κοινό κομμάτι, η απλή πρόσθεση το μετράει δύο φορές, μία μέσα στο AA και μία μέσα στο BB. Γι' αυτό το αφαιρείς μία φορά:

P(A∪B)=P(A)+P(B)−P(A∩B)P(A \cup B) = P(A) + P(B) - P(A \cap B)

Ο κανόνας για τα ασυμβίβαστα είναι η ειδική περίπτωση όπου P(A∩B)=0P(A \cap B) = 0.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Ρίχνεις δύο ζάρια. Ποια η πιθανότητα το άθροισμα να είναι 88; Και ποια να μην είναι 88;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Στρίβεις ένα νόμισμα τρεις φορές. Γράψε τον δειγματικό χώρο και βρες την πιθανότητα να έρθουν ακριβώς δύο κεφαλές, και την πιθανότητα να έρθει τουλάχιστον μία κεφαλή.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Μια ομάδα μαθητών έριξε μια πινέζα 500500 φορές, και η πινέζα έπεσε 310310 φορές με τη μύτη προς τα πάνω. Εκτίμησε την πιθανότητα να πέσει με τη μύτη πάνω και με τη μύτη κάτω.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 4

Σε μια πόλη, το 60%60\% των κατοίκων διαβάζει ειδήσεις στο κινητό, το 45%45\% βλέπει δελτίο ειδήσεων στην τηλεόραση και το 25%25\% κάνει και τα δύο. Διαλέγεις στην τύχη έναν κάτοικο. Βρες την πιθανότητα να ενημερώνεται με τουλάχιστον έναν από τους δύο τρόπους, με κανέναν, και μόνο από το κινητό.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 5

Σε ένα τμήμα 3030 μαθητών, 1818 διαβάζουν λογοτεχνία στον ελεύθερο χρόνο τους, 1515 ακούν podcast και 88 κάνουν και τα δύο. Διαλέγεις στην τύχη έναν μαθητή. Ποια η πιθανότητα να κάνει τουλάχιστον ένα από τα δύο; Κανένα; Μόνο ένα;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 6

Ρίχνεις ένα ζάρι. Έστω AA = «άρτιος», BB = «55» και Γ\Gamma = «πολλαπλάσιο του 33». Βρες τα P(A∪B)P(A \cup B) και P(A∪Γ)P(A \cup \Gamma).

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 11
Ποιο από τα παρακάτω είναι πείραμα τύχης;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 8

Ρίχνεις ένα ζάρι. Ποια η πιθανότητα να φέρεις αριθμό μικρότερο από το 33;

Τα κατάφερες;

  • Να ξεχωρίζεις ένα πείραμα τύχης από ένα αιτιοκρατικό και να γράφεις τον δειγματικό χώρο του, και με πίνακα ή δεντροδιάγραμμα.
  • Να εκφράζεις ενδεχόμενα με λόγια, με σύμβολα και με διάγραμμα Venn: ένωση, τομή, συμπλήρωμα, ασυμβίβαστα.
  • Να εκτιμάς πιθανότητες από σχετικές συχνότητες και να τις υπολογίζεις με τον κλασικό ορισμό όταν τα αποτελέσματα είναι ισοπίθανα.
  • Να εφαρμόζεις τον κανόνα του συμπληρωματικού και τον προσθετικό νόμο σε καθημερινά προβλήματα.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;