Πιθανότητες
Πειράματα τύχης, ενδεχόμενα, διαγράμματα Venn και οι δύο ορισμοί της πιθανότητας.
45 λεπτά
Θα μάθεις να
- Να ξεχωρίζεις ένα πείραμα τύχης από ένα αιτιοκρατικό και να γράφεις τον δειγματικό χώρο του, και με πίνακα ή δεντροδιάγραμμα.
- Να εκφράζεις ενδεχόμενα με λόγια, με σύμβολα και με διάγραμμα Venn: ένωση, τομή, συμπλήρωμα, ασυμβίβαστα.
- Να εκτιμάς πιθανότητες από σχετικές συχνότητες και να τις υπολογίζεις με τον κλασικό ορισμό όταν τα αποτελέσματα είναι ισοπίθανα.
- Να εφαρμόζεις τον κανόνα του συμπληρωματικού και τον προσθετικό νόμο σε καθημερινά προβλήματα.
Τύχη με κανόνες
Δεν ξέρεις αν αύριο θα βρέξει, αν το λεωφορείο θα έρθει στην ώρα του ή ποιος αριθμός θα βγει στο ζάρι. Ξέρεις όμως ότι κάποια πράγματα είναι πιο πιθανά από άλλα, και αυτή η αίσθηση μετριέται. Οι πιθανότητες δίνουν σε κάτι αβέβαιο έναν αριθμό από το ως το : το σημαίνει «δεν γίνεται», το «γίνεται σίγουρα», και ό,τι είναι ανάμεσα λέει πόσο κοντά είσαι στο καθένα. Οι μετεωρολόγοι, οι ασφαλιστικές εταιρείες και οι δημοσκόποι δουλεύουν με αυτούς τους αριθμούς κάθε μέρα.
Πειράματα τύχης
Αν αφήσεις ένα μολύβι από το ύψος του θρανίου, ξέρεις από πριν τι θα γίνει: θα πέσει. Ένα τέτοιο πείραμα, που κάτω από τις ίδιες συνθήκες δίνει πάντα το ίδιο αποτέλεσμα, λέγεται αιτιοκρατικό.
Αν ρίξεις ένα ζάρι, ξέρεις ποια αποτελέσματα μπορούν να έρθουν, αλλά όχι ποιο θα έρθει. Ένα πείραμα που το επαναλαμβάνεις με τις ίδιες συνθήκες χωρίς να μπορείς να προβλέψεις το αποτέλεσμά του λέγεται πείραμα τύχης. Το στρίψιμο ενός νομίσματος, η κλήρωση ενός ονόματος από μια κληρωτίδα, το φύλο ενός μωρού που θα γεννηθεί, το πόσοι πελάτες θα μπουν σε ένα κατάστημα σε μία ώρα είναι πειράματα τύχης.
Δειγματικός χώρος και ενδεχόμενα
Το σύνολο όλων των δυνατών αποτελεσμάτων ενός πειράματος τύχης λέγεται δειγματικός χώρος και συμβολίζεται με . Στο ζάρι:
Κάθε υποσύνολο του λέγεται ενδεχόμενο. Το «φέρνω άρτιο» είναι το ενδεχόμενο . Λέμε ότι το πραγματοποιείται όταν το αποτέλεσμα που ήρθε ανήκει σε αυτό: αν έρθει , πραγματοποιήθηκε· αν έρθει , όχι.
| Όνομα | Τι είναι | Παράδειγμα στο ζάρι |
|---|---|---|
| απλό ενδεχόμενο | ένα μόνο αποτέλεσμα | |
| σύνθετο ενδεχόμενο | περισσότερα αποτελέσματα | «άρτιος» |
| βέβαιο ενδεχόμενο | όλος ο , γίνεται πάντα | «αριθμός από ως » |
| αδύνατο ενδεχόμενο | το κενό , δεν γίνεται ποτέ | «φέρνω » |
Το πλήθος των στοιχείων ενός ενδεχομένου το γράφουμε . Στο παράδειγμα, και .
Πράξεις με ενδεχόμενα
Από δύο ενδεχόμενα και φτιάχνεις καινούργια, με τον ίδιο τρόπο που μιλάς:
| Στη γλώσσα | Σύμβολο | Όνομα |
|---|---|---|
| να γίνει το ή το (ή και τα δύο) | ένωση | |
| να γίνουν και τα δύο | τομή | |
| να μη γίνει το | συμπλήρωμα ή αντίθετο |
Η εικόνα που τα δείχνει όλα μαζί είναι το διάγραμμα Venn: ένα ορθογώνιο για τον και ένας κύκλος για κάθε ενδεχόμενο.
Η ένωση είναι όλο το χρωματιστό μέρος: μόνο , μόνο και το κοινό κομμάτι. Η τομή είναι μόνο το κοινό κομμάτι. Το συμπλήρωμα είναι ό,τι μένει έξω από τον κύκλο του . Και το «κανένα από τα δύο» είναι ό,τι μένει έξω και από τους δύο κύκλους, δηλαδή το .
Δύο ενδεχόμενα λέγονται ασυμβίβαστα όταν δεν μπορούν να γίνουν μαζί, δηλαδή . Στο διάγραμμα Venn οι δύο κύκλοι δεν ακουμπούν. Στο ζάρι, το «φέρνω άρτιο» και το «φέρνω » είναι ασυμβίβαστα· το «φέρνω άρτιο» και το «φέρνω πάνω από » δεν είναι, γιατί το ανήκει και στα δύο.
Πιθανότητα από τη συχνότητα
Ρίχνεις μια πινέζα φορές και μετράς πόσες φορές, έστω , έπεσε με τη μύτη προς τα πάνω. Ο λόγος
λέγεται σχετική συχνότητα του ενδεχομένου. Σε λίγες ρίψεις αλλάζει πολύ από δοκιμή σε δοκιμή. Όσο όμως μεγαλώνει το , η σχετική συχνότητα σταθεροποιείται γύρω από έναν αριθμό. Αυτό το εμπειρικό γεγονός λέγεται νόμος των μεγάλων αριθμών ή στατιστική ομαλότητα, και τον αριθμό όπου σταθεροποιείται τον λέμε πιθανότητα του ενδεχομένου. Αυτός είναι ο στατιστικός ορισμός της πιθανότητας.
| Ρίψεις νομίσματος | ||||
|---|---|---|---|---|
| Κεφαλές | ||||
| Σχετική συχνότητα |
Έτσι εκτιμούν πιθανότητες οι ασφαλιστικές εταιρείες για τα τροχαία, οι γιατροί για τις παρενέργειες ενός φαρμάκου και οι μετεωρολόγοι για τη βροχή: δεν υπάρχουν ισοπίθανα αποτελέσματα να μετρήσεις, υπάρχουν όμως πολλές καταγραφές.
Ο κλασικός ορισμός
Όταν όλα τα αποτελέσματα του είναι ισοπίθανα, όπως σε ένα τίμιο ζάρι ή σε μια κλήρωση, δεν χρειάζεται να κάνεις χιλιάδες δοκιμές. Αρκεί να μετρήσεις:
δηλαδή ευνοϊκές περιπτώσεις διά δυνατές περιπτώσεις. Αυτός είναι ο κλασικός ορισμός της πιθανότητας. Για το «φέρνω άρτιο» στο ζάρι, . Και οι δύο ορισμοί συμφωνούν: αν ρίξεις το ζάρι πολλές φορές, περίπου τις μισές θα φέρεις άρτιο.
Κανόνες λογισμού
Το συμπλήρωμα. Ένα ενδεχόμενο και το αντίθετό του μοιράζονται όλο τον , άρα
Αν η πιθανότητα να βρέξει αύριο είναι , η πιθανότητα να μη βρέξει είναι .
Ασυμβίβαστα ενδεχόμενα. Όταν τα και δεν έχουν κοινά αποτελέσματα, οι ευνοϊκές περιπτώσεις απλώς προστίθενται:
Ο προσθετικός νόμος. Όταν τα και έχουν κοινό κομμάτι, η απλή πρόσθεση το μετράει δύο φορές, μία μέσα στο και μία μέσα στο . Γι' αυτό το αφαιρείς μία φορά:
Ο κανόνας για τα ασυμβίβαστα είναι η ειδική περίπτωση όπου .
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Ρίχνεις δύο ζάρια. Ποια η πιθανότητα το άθροισμα να είναι ; Και ποια να μην είναι ;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Δειγματικός χώρος: τα κελιά του πίνακα, , όλα ισοπίθανα.
Ευνοϊκά. Τα κελιά με άθροισμα :
Πέντε συνολικά, άρα .
Το αντίθετο, με το συμπλήρωμα:
Το και το μετράνε χωριστά, γιατί είναι διαφορετικά κελιά. Αν τα μετρούσες ως ένα, τα αποτελέσματα δεν θα ήταν πια ισοπίθανα και ο κλασικός ορισμός δεν θα ίσχυε.
Παράδειγμα 2
Στρίβεις ένα νόμισμα τρεις φορές. Γράψε τον δειγματικό χώρο και βρες την πιθανότητα να έρθουν ακριβώς δύο κεφαλές, και την πιθανότητα να έρθει τουλάχιστον μία κεφαλή.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Δεντροδιάγραμμα. Κάθε ρίψη έχει δύο κλαδιά, Κ για κεφαλή και Γ για γράμματα. Τρία επίπεδα δίνουν άκρες, τα στοιχεία του :
ΚΚΚ, ΚΚΓ, ΚΓΚ, ΚΓΓ, ΓΚΚ, ΓΚΓ, ΓΓΚ, ΓΓΓ
Ακριβώς δύο κεφαλές: ΚΚΓ, ΚΓΚ, ΓΚΚ. Τρία από τα οκτώ:
Τουλάχιστον μία κεφαλή. Το αντίθετο είναι «καμία κεφαλή», δηλαδή μόνο το ΓΓΓ:
Ο απευθείας δρόμος θα ήθελε να μετρήσεις επτά αποτελέσματα. Το συμπλήρωμα θέλει ένα.
Παράδειγμα 3
Μια ομάδα μαθητών έριξε μια πινέζα φορές, και η πινέζα έπεσε φορές με τη μύτη προς τα πάνω. Εκτίμησε την πιθανότητα να πέσει με τη μύτη πάνω και με τη μύτη κάτω.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Γιατί όχι κλασικός ορισμός. Τα δύο αποτελέσματα δεν είναι ισοπίθανα: η πινέζα δεν είναι συμμετρική όπως ένα νόμισμα. Δεν μπορείς να πεις «ένα στα δύο».
Σχετική συχνότητα του = «μύτη πάνω»:
Άρα εκτιμάς .
Το αντίθετο, «μύτη κάτω», είναι το : .
Είναι εκτίμηση: με άλλες ρίψεις θα έβγαινε λίγο διαφορετικός αριθμός. Όσο περισσότερες οι ρίψεις, τόσο πιο αξιόπιστη η εκτίμηση.
Παράδειγμα 4
Σε μια πόλη, το των κατοίκων διαβάζει ειδήσεις στο κινητό, το βλέπει δελτίο ειδήσεων στην τηλεόραση και το κάνει και τα δύο. Διαλέγεις στην τύχη έναν κάτοικο. Βρες την πιθανότητα να ενημερώνεται με τουλάχιστον έναν από τους δύο τρόπους, με κανέναν, και μόνο από το κινητό.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ονοματίζω: = «διαβάζει στο κινητό», = «βλέπει τηλεόραση».
, ,
Τουλάχιστον ένας τρόπος σημαίνει . Προσθετικός νόμος:
Κανένας τρόπος είναι το αντίθετο:
Μόνο από το κινητό: όσοι διαβάζουν στο κινητό χωρίς να βλέπουν τηλεόραση.
Έλεγχος με το Venn: μόνο , τομή , μόνο , κανένα . Άθροισμα .
Παράδειγμα 5
Σε ένα τμήμα μαθητών, διαβάζουν λογοτεχνία στον ελεύθερο χρόνο τους, ακούν podcast και κάνουν και τα δύο. Διαλέγεις στην τύχη έναν μαθητή. Ποια η πιθανότητα να κάνει τουλάχιστον ένα από τα δύο; Κανένα; Μόνο ένα;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Γεμίζω το Venn από την τομή. Και τα δύο: . Μόνο λογοτεχνία: . Μόνο podcast: . Μέσα στους κύκλους: . Έξω: .
Τουλάχιστον ένα:
Το ίδιο δίνει και ο προσθετικός νόμος: .
Κανένα: , που είναι και .
Μόνο ένα από τα δύο: μόνο λογοτεχνία ή μόνο podcast, μαθητές.
Δεν είναι το ίδιο με το «τουλάχιστον ένα»: από τους λείπουν οι που κάνουν και τα δύο.
Παράδειγμα 6
Ρίχνεις ένα ζάρι. Έστω = «άρτιος», = «» και = «πολλαπλάσιο του ». Βρες τα και .
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Τα ενδεχόμενα: , , .
Τα και είναι ασυμβίβαστα, αφού το δεν είναι άρτιος. Προσθέτω απλά:
Τα και δεν είναι ασυμβίβαστα: έχουν κοινό το , άρα .
Έλεγχος με μέτρημα: , τέσσερα στα έξι. Αν είχες προσθέσει χωρίς να αφαιρέσεις την τομή, θα έβγαζες , μετρώντας το δύο φορές.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Ρίχνεις ένα ζάρι. Ποια η πιθανότητα να φέρεις αριθμό μικρότερο από το ;
Τα κατάφερες;
- Να ξεχωρίζεις ένα πείραμα τύχης από ένα αιτιοκρατικό και να γράφεις τον δειγματικό χώρο του, και με πίνακα ή δεντροδιάγραμμα.
- Να εκφράζεις ενδεχόμενα με λόγια, με σύμβολα και με διάγραμμα Venn: ένωση, τομή, συμπλήρωμα, ασυμβίβαστα.
- Να εκτιμάς πιθανότητες από σχετικές συχνότητες και να τις υπολογίζεις με τον κλασικό ορισμό όταν τα αποτελέσματα είναι ισοπίθανα.
- Να εφαρμόζεις τον κανόνα του συμπληρωματικού και τον προσθετικό νόμο σε καθημερινά προβλήματα.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.