Η εφαπτομένη
Η εξίσωσή της, και η εφαπτομένη που πρέπει να βρεις από μια συνθήκη.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Μαθηματικά Γ΄ Λυκείου Προσανατολισμού, Τεύχος Β΄, 1 ενότητα
Στις Πανελλήνιες2026 Γ ·2025 επαν. Γ ·2025 Β ·2024 επαν. Γ ·2024 Γ ·2023 επαν. Δ ·2023 Α ·2023 Γ ·2022 επαν. Γ ·2022 Γ ·2021 επαν. Δ ·2021 Γ ·2021 Δ ·2020 επαν. Γ ·2020 Γ
Θα μάθεις να
- Να γράφεις την εξίσωση της εφαπτομένης μιας γραφικής παράστασης σε δοσμένο σημείο της.
- Να βρίσκεις το σημείο επαφής όταν δίνεται μια ιδιότητα της εφαπτομένης: παράλληλη ή κάθετη σε ευθεία, οριζόντια, ή διερχόμενη από σημείο έξω από την καμπύλη.
- Να βρίσκεις κοινή εφαπτομένη δύο καμπυλών, στο ίδιο ή σε διαφορετικά σημεία επαφής.
Ένα σημείο και μια κλίση
Μια ευθεία ορίζεται από ένα σημείο και μια κλίση. Η εφαπτομένη της στο έχει και τα δύο έτοιμα: περνά από το και έχει κλίση , όπως είδες στην ενότητα «Η παράγωγος σε σημείο». Αν η είναι παραγωγίσιμη στο , η εφαπτομένη είναι
Η συνταγή έχει τρία βήματα, και κανένα δεν παραλείπεται:
- Η τιμή : το σημείο επαφής.
- Η παράγωγος : η κλίση.
- Αντικατάσταση στον τύπο, και λύση ως προς .
Οι μισές χαμένες μονάδες σε αυτό το θέμα είναι ένα από τα δύο πρώτα ξεχασμένο. Στις Πανελλήνιες ζητιέται και «η εφαπτομένη στο σημείο »: τότε ελέγχεις πρώτα ότι , γιατί μόνο τότε το είναι σημείο της καμπύλης.
Η εφαπτομένη δεν είναι «η ευθεία που έχει ένα μόνο κοινό σημείο με την καμπύλη». Η εφαπτομένη της στο είναι η , και ξανασυναντά την καμπύλη στο , γιατί . Και η ευθεία έχει ένα μόνο κοινό σημείο με την χωρίς να εφάπτεται. Ο ορισμός είναι η κλίση, όχι το πλήθος των κοινών σημείων.
Όταν άγνωστο είναι το σημείο επαφής
Συχνά δεν σου δίνουν το , αλλά μια ιδιότητα της εφαπτομένης. Τότε το είναι ο άγνωστος, και η ιδιότητα σου δίνει μια εξίσωση γι' αυτό.
| Η εφαπτομένη | Εξίσωση για το |
|---|---|
| είναι παράλληλη στην | |
| είναι κάθετη στην , με | |
| είναι οριζόντια | |
| διέρχεται από το | |
| διέρχεται από την αρχή |
Η τέταρτη γραμμή είναι η εξίσωση της εφαπτομένης στο άγνωστο , με τις συντεταγμένες του στη θέση των και . Η πέμπτη είναι η ίδια με . Κάθε ρίζα της εξίσωσης δίνει ένα σημείο επαφής, άρα μία εφαπτομένη: από ένα σημείο έξω από την καμπύλη περνούν συχνά δύο. Όταν η εξίσωση δεν λύνεται με πράξεις, το πλήθος των εφαπτομένων είναι το πλήθος των ριζών της, και το βρίσκεις με Bolzano ή με μονοτονία.
Κοινή εφαπτομένη δύο καμπυλών
Εδώ υπάρχουν δύο διαφορετικά ερωτήματα, και η διατύπωση λέει ποιο είναι.
Οι και εφάπτονται στο (ή «έχουν κοινή εφαπτομένη σε κοινό τους σημείο»). Το σημείο επαφής είναι το ίδιο και για τις δύο, οπότε θέλεις ίδιο σημείο και ίδια κλίση:
Οι και έχουν κοινή εφαπτομένη, χωρίς άλλη διευκρίνιση. Τα σημεία επαφής μπορεί να είναι διαφορετικά: στη και στη . Γράφεις τις δύο εφαπτόμενες στη μορφή :
και ζητάς να είναι η ίδια ευθεία: ίσες κλίσεις και ίσες τεταγμένες επί την αρχή. Δύο εξισώσεις, δύο άγνωστοι.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Βρες την εφαπτομένη της στο σημείο με τετμημένη
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Η τιμή: . Σημείο επαφής το .
Η παράγωγος: , άρα .
Η ευθεία: , δηλαδή .
Έλεγχος: για η ευθεία δίνει , όσο και η συνάρτηση.
Παράδειγμα 2
Βρες την εφαπτομένη της που είναι κάθετη στην ευθεία
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Η κλίση που θέλω. Κάθετες ευθείες έχουν γινόμενο κλίσεων , άρα η εφαπτομένη έχει κλίση με , δηλαδή .
Το σημείο επαφής. , άρα , που ανήκει στο πεδίο . Είναι .
Η ευθεία: , δηλαδή .
Παράδειγμα 3
Βρες τις εφαπτόμενες της που διέρχονται από το σημείο
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ανήκει το στην καμπύλη; . Όχι, οπότε το δεν είναι σημείο επαφής.
Άγνωστο σημείο επαφής , με κλίση . Η εφαπτομένη εκεί:
Περνά από το : βάζω , .
ή
Δύο εφαπτόμενες. Για : , δηλαδή . Για : , δηλαδή .
Έλεγχος: στο και οι δύο δίνουν . Είναι οι δύο θέσεις του διαδραστικού όπου η ένδειξη δείχνει .
Παράδειγμα 4
Βρες την εφαπτομένη της που διέρχεται από την αρχή των αξόνων
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Η εφαπτομένη σε άγνωστο , με :
Περνά από το : . Διαιρώ με : .
Η ευθεία: , δηλαδή .
Γιατί μία μόνο: η εξίσωση για το ήταν πρώτου βαθμού. Το πλήθος των ριζών της είναι το πλήθος των εφαπτομένων.
Παράδειγμα 5
Βρες το ώστε οι και με και να εφάπτονται, και γράψε την κοινή εφαπτομένη
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Οι δύο συνθήκες στο κοινό σημείο :
και
Από τη δεύτερη: . Τη βάζω στην πρώτη: , άρα .
Η παράμετρος: .
Η κοινή εφαπτομένη στο , με κλίση :
, δηλαδή .
Παράδειγμα 6
Βρες τις κοινές εφαπτόμενες των και , με και
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Εφαπτομένη της στο . , και :
Εφαπτομένη της στο . , και
άρα .
Ίδια ευθεία: ίσες κλίσεις, , δηλαδή . Ίσες τεταγμένες επί την αρχή, .
Λύνω το σύστημα: ή .
Για είναι : κοινή εφαπτομένη . Για είναι : κοινή εφαπτομένη .
Έλεγχος: η εφάπτεται της στο και της στο . Δύο διαφορετικά σημεία επαφής, όπως το περιμέναμε.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Βρες την εξίσωση της εφαπτομένης της στο σημείο με τετμημένη .
Τα κατάφερες;
- Να γράφεις την εξίσωση της εφαπτομένης μιας γραφικής παράστασης σε δοσμένο σημείο της.
- Να βρίσκεις το σημείο επαφής όταν δίνεται μια ιδιότητα της εφαπτομένης: παράλληλη ή κάθετη σε ευθεία, οριζόντια, ή διερχόμενη από σημείο έξω από την καμπύλη.
- Να βρίσκεις κοινή εφαπτομένη δύο καμπυλών, στο ίδιο ή σε διαφορετικά σημεία επαφής.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.