Παράγωγος σύνθετης συνάρτησης
Ο κανόνας της αλυσίδας, η f(x) υψωμένη σε g(x), και η παράγωγος χωρίς τύπο.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Μαθηματικά Γ΄ Λυκείου Προσανατολισμού, Τεύχος Β΄, 1 ενότητα
Στις Πανελλήνιες2026 Α ·2025 Α ·2025 Δ ·2024 επαν. Α ·2024 επαν. Δ ·2022 επαν. Α ·2020 επαν. Α ·2020 Β
Θα μάθεις να
- Να παραγωγίζεις σύνθετη συνάρτηση με τον κανόνα της αλυσίδας, αναγνωρίζοντας εσωτερική και εξωτερική.
- Να παραγωγίζεις τις α^x και ln|x| και δυνάμεις της μορφής f(x) υψωμένη σε g(x), γράφοντάς τες ως e^(g ln f).
- Να παραγωγίζεις σχέσεις που ισχύουν για κάθε x και περιέχουν άγνωστη f.
- Να αναγνωρίζεις ποιας συνάρτησης παράγωγος είναι μια παράσταση με f και f΄.
Τρεις φορές πιο γρήγορα
Πόσο είναι η παράγωγος της ; Η πρώτη απάντηση που έρχεται είναι , και είναι λάθος. Η κάνει τις ταλαντώσεις της τρεις φορές πιο γρήγορα από την , άρα οι κλίσεις της είναι τριπλάσιες: . Το που λείπει είναι η παράγωγος του «μέσα».
Ο κανόνας της αλυσίδας
Αν η είναι παραγωγίσιμη στο και η παραγωγίσιμη στο , τότε
Με λόγια: παραγωγίζεις την εξωτερική αφήνοντας την εσωτερική ανέπαφη, και πολλαπλασιάζεις με την παράγωγο της εσωτερικής. Αν γράψεις , κάθε γραμμή του πίνακα αποκτά τη γενική της μορφή:
| Συνάρτηση | Παράγωγος |
|---|---|
| , όπου | |
| , όπου | |
Όταν οι στρώσεις είναι περισσότερες από δύο, ξεφλουδίζεις από έξω προς τα μέσα, και κάθε στρώση αφήνει έναν παράγοντα. Η είναι τετράγωνο, μέσα ημίτονο, μέσα :
Τρεις τύποι που βγαίνουν από την αλυσίδα
Εκθετική με βάση . Γράφεις και η αλυσίδα φέρνει μπροστά το :
Δύναμη με πραγματικό εκθέτη. Για , , οπότε . Ο τύπος θέλει , γιατί εκεί ορίζεται ο λογάριθμος.
Ο . Για είναι ο , με παράγωγο . Για είναι ο , και η αλυσίδα δίνει . Άρα
και γενικά όπου .
Όταν μεταβάλλονται βάση και εκθέτης
Η δεν είναι ούτε ούτε . Ο τρόπος είναι ένας: για ,
και τώρα έχεις σύνθετη με εξωτερική την και εσωτερική τη , που είναι γινόμενο.
Παραγώγιση χωρίς τύπο
Στα θέματα Γ και Δ η συνήθως δεν δίνεται: ξέρεις μόνο ότι είναι παραγωγίσιμη και ότι ικανοποιεί μια σχέση. Η αλυσίδα δουλεύει κανονικά:
Η μέθοδος:
- Βεβαιώνεσαι ότι η σχέση ισχύει για κάθε σε διάστημα. Τότε τα δύο μέλη είναι η ίδια συνάρτηση και έχουν ίδια παράγωγο.
- Παραγωγίζεις τα δύο μέλη, με αλυσίδα όπου η είναι μέσα σε κάτι.
- Μετά βάζεις τιμή στο . Τις τιμές της που χρειάζεσαι τις παίρνεις από την αρχική σχέση.
Αναγνώριση παραγώγου
Οι κανόνες διαβάζονται και ανάποδα. Βλέπεις μια παράσταση με και και αναγνωρίζεις ποιας συνάρτησης είναι παράγωγος:
| Βλέπεις | Είναι η παράγωγος της |
|---|---|
Η σχέση δεν μοιάζει με παράγωγο. Αν όμως πολλαπλασιάσεις με , γίνεται .
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Παραγώγισε την
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Δομή: σύνθετη. Εξωτερική η ύψωση στην πέμπτη, εσωτερική η . Το ανάπτυγμα θα ήταν πολυώνυμο δέκατου βαθμού.
Εξωτερική, με την εσωτερική ανέπαφη: . Επί την εσωτερική: .
Έλεγχος: η έχει βαθμό , η πρέπει να έχει . Πράγματι, .
Παράδειγμα 2
Παραγώγισε την και βρες πού μηδενίζεται η
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Το για κάθε , οπότε το πεδίο ορισμού είναι το . Εξωτερική ο λογάριθμος, εσωτερική η .
Ο παρονομαστής δεν μηδενίζεται ποτέ, άρα .
Παράδειγμα 3
Παραγώγισε την , για , και βρες την
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Μετατροπή. Και η βάση και ο εκθέτης έχουν . Για :
Αλυσίδα. Η εσωτερική είναι γινόμενο:
Στο τέλος γυρνάς στην αρχική γραφή. Το ήταν εργαλείο, όχι απάντηση.
Παράδειγμα 4
Η είναι παραγωγίσιμη στο και για κάθε . Βρες τα και
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Πρώτα οι τιμές. Για : , και η παρένθεση είναι θετική, άρα .
Για : το λύνει την . Το τριώνυμο έχει διακρίνουσα , άρα .
Παραγωγίζω τα δύο μέλη, αφού η σχέση ισχύει για κάθε :
, δηλαδή
Η παρένθεση είναι τουλάχιστον , οπότε .
και . Τον τύπο της δεν τον βρήκες ποτέ, και δεν χρειάστηκε.
Παράδειγμα 5
Η είναι παραγωγίσιμη στο και για κάθε . Βρες τα και
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Για : , άρα .
Παραγωγίζω. Το είναι σύνθετη με εσωτερική :
Μετά βάζω : , άρα .
Αν είχες βάλει πρώτα και μετά παραγώγιζες, θα είχες , δηλαδή έναν αριθμό, και θα έπαιρνες .
Παράδειγμα 6
Η είναι παραγωγίσιμη στο και για κάθε . Δείξε ότι η έχει
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Αναγνώριση. Το είναι ο αριθμητής της . Λείπει ο παρονομαστής .
Διαιρείς τα δύο μέλη με :
, δηλαδή
για κάθε .
Στην ενότητα «Συνέπειες του Θεωρήματος Μέσης Τιμής» αυτό θα δώσει .
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Παραγώγισε την .
Τα κατάφερες;
- Να παραγωγίζεις σύνθετη συνάρτηση με τον κανόνα της αλυσίδας, αναγνωρίζοντας εσωτερική και εξωτερική.
- Να παραγωγίζεις τις α^x και ln|x| και δυνάμεις της μορφής f(x) υψωμένη σε g(x), γράφοντάς τες ως e^(g ln f).
- Να παραγωγίζεις σχέσεις που ισχύουν για κάθε x και περιέχουν άγνωστη f.
- Να αναγνωρίζεις ποιας συνάρτησης παράγωγος είναι μια παράσταση με f και f΄.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.