Μετάβαση στο περιεχόμενο

Παράγωγος σύνθετης συνάρτησης

Ο κανόνας της αλυσίδας, η f(x) υψωμένη σε g(x), και η παράγωγος χωρίς τύπο.

30 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Μαθηματικά Γ΄ Λυκείου Προσανατολισμού, Τεύχος Β΄, 1 ενότητα

Στις Πανελλήνιες2026 Α ·2025 Α ·2025 Δ ·2024 επαν. Α ·2024 επαν. Δ ·2022 επαν. Α ·2020 επαν. Α ·2020 Β

Θα μάθεις να

  1. Να παραγωγίζεις σύνθετη συνάρτηση με τον κανόνα της αλυσίδας, αναγνωρίζοντας εσωτερική και εξωτερική.
  2. Να παραγωγίζεις τις α^x και ln|x| και δυνάμεις της μορφής f(x) υψωμένη σε g(x), γράφοντάς τες ως e^(g ln f).
  3. Να παραγωγίζεις σχέσεις που ισχύουν για κάθε x και περιέχουν άγνωστη f.
  4. Να αναγνωρίζεις ποιας συνάρτησης παράγωγος είναι μια παράσταση με f και f΄.

Τρεις φορές πιο γρήγορα

Πόσο είναι η παράγωγος της ημ(3x)\eta\mu(3x); Η πρώτη απάντηση που έρχεται είναι συν(3x)\sigma\upsilon\nu(3x), και είναι λάθος. Η ημ(3x)\eta\mu(3x) κάνει τις ταλαντώσεις της τρεις φορές πιο γρήγορα από την ημx\eta\mu x, άρα οι κλίσεις της είναι τριπλάσιες: 3συν(3x)3\sigma\upsilon\nu(3x). Το 33 που λείπει είναι η παράγωγος του «μέσα».

Ο κανόνας της αλυσίδας

Αν η gg είναι παραγωγίσιμη στο xx και η ff παραγωγίσιμη στο g(x)g(x), τότε

(f(g(x)))′=f′(g(x))⋅g′(x)\big(f(g(x))\big)' = f'(g(x)) \cdot g'(x)

Με λόγια: παραγωγίζεις την εξωτερική αφήνοντας την εσωτερική ανέπαφη, και πολλαπλασιάζεις με την παράγωγο της εσωτερικής. Αν γράψεις u=g(x)u = g(x), κάθε γραμμή του πίνακα αποκτά τη γενική της μορφή:

ΣυνάρτησηΠαράγωγος
uνu^{\nu}νuν−1⋅u′\nu u^{\nu-1} \cdot u'
u\sqrt{u}u′2u\dfrac{u'}{2\sqrt{u}}, όπου u>0u > 0
eue^{u}eu⋅u′e^{u} \cdot u'
ln⁡u\ln uu′u\dfrac{u'}{u}, όπου u>0u > 0
ημu\eta\mu uσυνu⋅u′\sigma\upsilon\nu u \cdot u'
συνu\sigma\upsilon\nu u−ημu⋅u′-\eta\mu u \cdot u'

Όταν οι στρώσεις είναι περισσότερες από δύο, ξεφλουδίζεις από έξω προς τα μέσα, και κάθε στρώση αφήνει έναν παράγοντα. Η ημ2(3x)\eta\mu^2(3x) είναι τετράγωνο, μέσα ημίτονο, μέσα 3x3x:

(ημ2(3x))′=2ημ(3x)⋅συν(3x)⋅3\big(\eta\mu^2(3x)\big)' = 2\eta\mu(3x) \cdot \sigma\upsilon\nu(3x) \cdot 3

Η εσωτερική παράγωγος ως πολλαπλασιαστής

Η μπλε είναι η ημ(αx), η πράσινη η παράγωγός της. Μεγάλωσε το α: η μπλε στριμώχνεται, γίνεται πιο απότομη, και το πλάτος της πράσινης μεγαλώνει ακριβώς κατά α.

  • f(x) = ημ(αx)
  • f΄(x) = α·συν(αx)

Τρεις τύποι που βγαίνουν από την αλυσίδα

Εκθετική με βάση α>0\alpha > 0. Γράφεις αx=exln⁡α\alpha^x = e^{x \ln \alpha} και η αλυσίδα φέρνει μπροστά το ln⁡α\ln \alpha:

(αx)′=exln⁡α⋅ln⁡α=αxln⁡α(\alpha^x)' = e^{x\ln\alpha} \cdot \ln \alpha = \alpha^x \ln \alpha

Δύναμη με πραγματικό εκθέτη. Για x>0x > 0, xα=eαln⁡xx^{\alpha} = e^{\alpha \ln x}, οπότε (xα)′=eαln⁡x⋅αx=αxα−1(x^{\alpha})' = e^{\alpha\ln x} \cdot \dfrac{\alpha}{x} = \alpha x^{\alpha - 1}. Ο τύπος θέλει x>0x > 0, γιατί εκεί ορίζεται ο λογάριθμος.

Ο ln⁡∣x∣\ln \lvert x \rvert. Για x>0x > 0 είναι ο ln⁡x\ln x, με παράγωγο 1x\dfrac{1}{x}. Για x<0x < 0 είναι ο ln⁡(−x)\ln(-x), και η αλυσίδα δίνει −1−x=1x\dfrac{-1}{-x} = \dfrac{1}{x}. Άρα

(ln⁡∣x∣)′=1x,x≠0(\ln \lvert x \rvert)' = \frac{1}{x}, \quad x \neq 0

και γενικά (ln⁡∣u∣)′=u′u(\ln \lvert u \rvert)' = \dfrac{u'}{u} όπου u≠0u \neq 0.

Όταν μεταβάλλονται βάση και εκθέτης

Η xxx^x δεν είναι ούτε xαx^{\alpha} ούτε αx\alpha^x. Ο τρόπος είναι ένας: για f(x)>0f(x) > 0,

f(x)g(x)=eg(x)ln⁡f(x)f(x)^{g(x)} = e^{g(x) \ln f(x)}

και τώρα έχεις σύνθετη με εξωτερική την eue^u και εσωτερική τη u=g(x)ln⁡f(x)u = g(x)\ln f(x), που είναι γινόμενο.

Παραγώγιση χωρίς τύπο

Στα θέματα Γ και Δ η ff συνήθως δεν δίνεται: ξέρεις μόνο ότι είναι παραγωγίσιμη και ότι ικανοποιεί μια σχέση. Η αλυσίδα δουλεύει κανονικά:

(f2(x))′=2f(x)f′(x)(f(2x))′=2f′(2x)(ef(x))′=ef(x)f′(x)(ln⁡f(x))′=f′(x)f(x),f(x)>0\begin{aligned} \left(f^2(x)\right)' &= 2 f(x) f'(x) \\ \left(f(2x)\right)' &= 2 f'(2x) \\ \left(e^{f(x)}\right)' &= e^{f(x)} f'(x) \\ \left(\ln f(x)\right)' &= \frac{f'(x)}{f(x)}, \quad f(x) > 0 \end{aligned}

Η μέθοδος:

  1. Βεβαιώνεσαι ότι η σχέση ισχύει για κάθε xx σε διάστημα. Τότε τα δύο μέλη είναι η ίδια συνάρτηση και έχουν ίδια παράγωγο.
  2. Παραγωγίζεις τα δύο μέλη, με αλυσίδα όπου η ff είναι μέσα σε κάτι.
  3. Μετά βάζεις τιμή στο xx. Τις τιμές της ff που χρειάζεσαι τις παίρνεις από την αρχική σχέση.

Αναγνώριση παραγώγου

Οι κανόνες διαβάζονται και ανάποδα. Βλέπεις μια παράσταση με ff και f′f' και αναγνωρίζεις ποιας συνάρτησης είναι παράγωγος:

ΒλέπειςΕίναι η παράγωγος της
f′(x)g(x)+f(x)g′(x)f'(x) g(x) + f(x) g'(x)f(x)g(x)f(x) g(x)
xf′(x)+f(x)x f'(x) + f(x)xf(x)x f(x)
2f(x)f′(x)2 f(x) f'(x)f2(x)f^2(x)
f′(x)f(x)\dfrac{f'(x)}{f(x)}ln⁡∣f(x)∣\ln \lvert f(x) \rvert
ex(f′(x)+f(x))e^x \big(f'(x) + f(x)\big)exf(x)e^x f(x)
e−x(f′(x)−f(x))e^{-x} \big(f'(x) - f(x)\big)e−xf(x)e^{-x} f(x)
xf′(x)−f(x)x2\dfrac{x f'(x) - f(x)}{x^2}f(x)x\dfrac{f(x)}{x}

Η σχέση f′(x)+f(x)=0f'(x) + f(x) = 0 δεν μοιάζει με παράγωγο. Αν όμως πολλαπλασιάσεις με exe^x, γίνεται (exf(x))′=0\left(e^x f(x)\right)' = 0.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Παραγώγισε την f(x)=(3x2−1)5f(x) = (3x^2 - 1)^5

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Παραγώγισε την f(x)=ln⁡(x2+1)f(x) = \ln(x^2 + 1) και βρες πού μηδενίζεται η f′f'

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Παραγώγισε την f(x)=xxf(x) = x^x, για x>0x > 0, και βρες την f′(1)f'(1)

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 4

Η ff είναι παραγωγίσιμη στο R\mathbb{R} και f3(x)+f(x)=xf^3(x) + f(x) = x για κάθε xx. Βρες τα f′(0)f'(0) και f′(2)f'(2)

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 5

Η ff είναι παραγωγίσιμη στο R\mathbb{R} και f(2x)+f(x)=x2+3xf(2x) + f(x) = x^2 + 3x για κάθε xx. Βρες τα f(0)f(0) και f′(0)f'(0)

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 6

Η ff είναι παραγωγίσιμη στο (0,+∞)(0, +\infty) και xf′(x)−f(x)=x2x f'(x) - f(x) = x^2 για κάθε x>0x > 0. Δείξε ότι η g(x)=f(x)x−xg(x) = \dfrac{f(x)}{x} - x έχει g′(x)=0g'(x) = 0

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 10
Πόσο είναι η παράγωγος της f(x)=ημ(3x)f(x) = \eta\mu(3x);

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 8

Παραγώγισε την f(x)=e2x+(x2+1)3f(x) = e^{2x} + (x^2 + 1)^3.

Τα κατάφερες;

  • Να παραγωγίζεις σύνθετη συνάρτηση με τον κανόνα της αλυσίδας, αναγνωρίζοντας εσωτερική και εξωτερική.
  • Να παραγωγίζεις τις α^x και ln|x| και δυνάμεις της μορφής f(x) υψωμένη σε g(x), γράφοντάς τες ως e^(g ln f).
  • Να παραγωγίζεις σχέσεις που ισχύουν για κάθε x και περιέχουν άγνωστη f.
  • Να αναγνωρίζεις ποιας συνάρτησης παράγωγος είναι μια παράσταση με f και f΄.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;