Κανόνες παραγώγισης
Ο πίνακας των παραγώγων, γινόμενο, πηλίκο και δεύτερη παράγωγος.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Μαθηματικά Γ΄ Λυκείου Προσανατολισμού, Τεύχος Β΄, 1 ενότητα
Στις Πανελλήνιες2026 Α ·2025 επαν. Δ ·2024 επαν. Α ·2024 Α ·2023 Α ·2022 Α ·2021 Γ ·2020 επαν. Α
Θα μάθεις να
- Να αποδεικνύεις από τον ορισμό τις παραγώγους των x^ν, √x και ημx, και να ξέρεις απέξω τον πίνακα των βασικών παραγώγων.
- Να εφαρμόζεις τους κανόνες αθροίσματος, γινομένου και πηλίκου χωρίς να τους μπερδεύεις μεταξύ τους.
- Να υπολογίζεις δεύτερη και ανώτερες παραγώγους.
- Να εξετάζεις με τον ορισμό την παραγωγισιμότητα στα σημεία όπου οι κανόνες δεν εφαρμόζονται.
Ένα όριο, μία φορά για κάθε συνάρτηση
Κάθε παράγωγος είναι ένα όριο. Αν το έλυνες από την αρχή κάθε φορά, η θα ήθελε μισή σελίδα. Η λύση είναι να κάνεις το όριο μία φορά για κάθε βασική συνάρτηση, να κρατήσεις το αποτέλεσμα σε πίνακα, και μετά να συνδυάζεις με κανόνες.
Τρεις από αυτές τις αποδείξεις είναι στο σχολικό βιβλίο, και μια απόδειξη του βιβλίου μπορεί να ζητηθεί ως θεωρία στο Θέμα Α. Γράφονται με τον ορισμό από την ενότητα «Η παράγωγος σε σημείο».
Η , με φυσικό. Για παραγοντοποιείς τη διαφορά δυνάμεων:
Οι όροι είναι , και καθένας τείνει στο όταν . Άρα .
Η , στο . Πολλαπλασιάζεις με τη συζυγή παράσταση:
που τείνει στο . Ο τύπος θέλει : στο ο παρονομαστής μηδενίζεται.
Η . Με τον τύπο του :
Από την ενότητα «Κριτήριο παρεμβολής και τριγωνομετρικά όρια» ξέρεις ότι και . Άρα . Με τον ίδιο τρόπο βγαίνει .
Τα αποτελέσματα, μαζί με την και τον που δίνονται χωρίς απόδειξη:
| Πού ισχύει | ||
|---|---|---|
Άθροισμα, γινόμενο, πηλίκο
Αν οι και είναι παραγωγίσιμες στο , τότε εκεί:
Οι δύο πρώτοι δουλεύουν όπως θα μάντευες. Ο τρίτος όχι: η παράγωγος γινομένου δεν είναι γινόμενο παραγώγων. Δοκίμασε : το γινόμενο παραγώγων δίνει , η σωστή απάντηση είναι .
Ο κανόνας πηλίκου επεκτείνει τον πίνακα. Για :
Ο τύπος ισχύει λοιπόν για κάθε ακέραιο . Και η εφαπτομένη, ως :
Ανάλογα, όπου .
Δεύτερη και ανώτερες παράγωγοι
Αν η είναι παραγωγίσιμη, η παράγωγός της είναι η . Συνεχίζοντας παίρνεις και γενικά . Η δεύτερη παράγωγος θα σου δώσει την κυρτότητα και, σε κίνηση, την επιτάχυνση.
Δύο μοτίβα που ζητούνται συχνά:
- Πολυώνυμο βαθμού : κάθε παραγώγιση κατεβάζει τον βαθμό κατά ένα, άρα η είναι μηδέν.
- : οι παράγωγοι κάνουν κύκλο , , , , με περίοδο .
Όταν ο κανόνας δεν εφαρμόζεται
Οι κανόνες έχουν υπόθεση: οι και να είναι παραγωγίσιμες στο σημείο. Σε σημεία όπου μηδενίζεται υπόρριζο ή απόλυτη τιμή, ή αλλάζει κλάδος, η υπόθεση πέφτει, και ο κανόνας δεν λέει τίποτα. Ούτε «παραγωγίζεται» ούτε «δεν παραγωγίζεται».
Η μέθοδος έχει δύο βήματα:
- Στα ανοιχτά διαστήματα όπου όλα είναι παραγωγίσιμα, βρίσκεις την με κανόνες.
- Στα ύποπτα σημεία γράφεις τον λόγο και παίρνεις όριο, με πλευρικά όπου χρειάζεται.
Η , όπως είδες στην ενότητα «Η παράγωγος σε σημείο», δεν παραγωγίζεται στο . Το γινόμενό της με άλλη συνάρτηση όμως μπορεί να παραγωγίζεται εκεί: η δίνει λόγο .
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Παραγώγισε την και λύσε την στο
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Δομή: άθροισμα, με τον πρώτο όρο γινόμενο.
Οι όροι φεύγουν. Γι' αυτό αξίζει να απλοποιείς πριν προχωρήσεις.
Στο είναι , άρα .
Παράδειγμα 2
Παραγώγισε την και βρες το πρόσημο της
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Δομή: πηλίκο, με πεδίο ορισμού .
Ο αριθμητής είναι αρνητικός και ο παρονομαστής θετικός, άρα για κάθε .
Παράδειγμα 3
Για την βρες τις , , , τη μορφή της και την
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
και .
Γιατί το μοτίβο συνεχίζει. Αν , τότε
Κάθε παραγώγιση προσθέτει ένα , δηλαδή στην παρένθεση.
Παράδειγμα 4
Δείξε ότι η ικανοποιεί την για κάθε
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Κράτα το κοινό παράγοντα σε κάθε βήμα. Οι πράξεις γίνονται μόνο μέσα στην παρένθεση.
Παράδειγμα 5
Εξέτασε αν είναι παραγωγίσιμες στο οι και , με
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ο πίνακας δεν απαντά στο , και ο κανόνας γινομένου για την θέλει την παραγωγίσιμη εκεί. Άρα ορισμός. Το πεδίο είναι , οπότε το όριο είναι από δεξιά.
Για την : όταν .
Το όριο δεν είναι πραγματικός αριθμός, άρα η δεν είναι παραγωγίσιμη στο . Γεωμετρικά, η εφαπτομένη εκεί είναι κατακόρυφη.
Για την : .
Η είναι παραγωγίσιμη στο με , παρόλο που ένας παράγοντάς της δεν είναι.
Παράδειγμα 6
Βρες το ώστε η να είναι παραγωγίσιμη στο
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Το ύποπτο σημείο είναι το , όπου μηδενίζεται η απόλυτη τιμή. Είναι , και ο λόγος μεταβολής είναι
Από δεξιά , και το όριο είναι .
Από αριστερά , και το όριο είναι .
Παραγωγίσιμη σημαίνει ίσα πλευρικά όρια: , δηλαδή .
Τότε . Για κάθε άλλο τα δύο όρια είναι αντίθετοι, μη μηδενικοί αριθμοί.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Παραγώγισε την , για .
Τα κατάφερες;
- Να αποδεικνύεις από τον ορισμό τις παραγώγους των x^ν, √x και ημx, και να ξέρεις απέξω τον πίνακα των βασικών παραγώγων.
- Να εφαρμόζεις τους κανόνες αθροίσματος, γινομένου και πηλίκου χωρίς να τους μπερδεύεις μεταξύ τους.
- Να υπολογίζεις δεύτερη και ανώτερες παραγώγους.
- Να εξετάζεις με τον ορισμό την παραγωγισιμότητα στα σημεία όπου οι κανόνες δεν εφαρμόζονται.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.