Μετάβαση στο περιεχόμενο

Κανόνες παραγώγισης

Ο πίνακας των παραγώγων, γινόμενο, πηλίκο και δεύτερη παράγωγος.

30 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Μαθηματικά Γ΄ Λυκείου Προσανατολισμού, Τεύχος Β΄, 1 ενότητα

Στις Πανελλήνιες2026 Α ·2025 επαν. Δ ·2024 επαν. Α ·2024 Α ·2023 Α ·2022 Α ·2021 Γ ·2020 επαν. Α

Θα μάθεις να

  1. Να αποδεικνύεις από τον ορισμό τις παραγώγους των x^ν, √x και ημx, και να ξέρεις απέξω τον πίνακα των βασικών παραγώγων.
  2. Να εφαρμόζεις τους κανόνες αθροίσματος, γινομένου και πηλίκου χωρίς να τους μπερδεύεις μεταξύ τους.
  3. Να υπολογίζεις δεύτερη και ανώτερες παραγώγους.
  4. Να εξετάζεις με τον ορισμό την παραγωγισιμότητα στα σημεία όπου οι κανόνες δεν εφαρμόζονται.

Ένα όριο, μία φορά για κάθε συνάρτηση

Κάθε παράγωγος είναι ένα όριο. Αν το έλυνες από την αρχή κάθε φορά, η f(x)=x7+ημxf(x) = x^7 + \eta\mu x θα ήθελε μισή σελίδα. Η λύση είναι να κάνεις το όριο μία φορά για κάθε βασική συνάρτηση, να κρατήσεις το αποτέλεσμα σε πίνακα, και μετά να συνδυάζεις με κανόνες.

Τρεις από αυτές τις αποδείξεις είναι στο σχολικό βιβλίο, και μια απόδειξη του βιβλίου μπορεί να ζητηθεί ως θεωρία στο Θέμα Α. Γράφονται με τον ορισμό από την ενότητα «Η παράγωγος σε σημείο».

Η f(x)=xνf(x) = x^{\nu}, με ν≥2\nu \geq 2 φυσικό. Για x≠x0x \neq x_0 παραγοντοποιείς τη διαφορά δυνάμεων:

xν−x0νx−x0=xν−1+xν−2x0+⋯+x0ν−1\frac{x^{\nu} - x_0^{\nu}}{x - x_0} = x^{\nu-1} + x^{\nu-2}x_0 + \dots + x_0^{\nu-1}

Οι όροι είναι ν\nu, και καθένας τείνει στο x0ν−1x_0^{\nu-1} όταν x→x0x \to x_0. Άρα f′(x0)=νx0ν−1f'(x_0) = \nu x_0^{\nu-1}.

Η f(x)=xf(x) = \sqrt{x}, στο x0>0x_0 > 0. Πολλαπλασιάζεις με τη συζυγή παράσταση:

x−x0x−x0=x−x0(x−x0)(x+x0)=1x+x0\frac{\sqrt{x} - \sqrt{x_0}}{x - x_0} = \frac{x - x_0}{(x - x_0)(\sqrt{x} + \sqrt{x_0})} = \frac{1}{\sqrt{x} + \sqrt{x_0}}

που τείνει στο 12x0\dfrac{1}{2\sqrt{x_0}}. Ο τύπος θέλει x0>0x_0 > 0: στο 00 ο παρονομαστής μηδενίζεται.

Η f(x)=ημxf(x) = \eta\mu x. Με τον τύπο του ημ(α+β)\eta\mu(\alpha + \beta):

ημ(x0+h)−ημx0h=ημx0⋅συνh−1h+συνx0⋅ημhh\frac{\eta\mu(x_0 + h) - \eta\mu x_0}{h} = \eta\mu x_0 \cdot \frac{\sigma\upsilon\nu h - 1}{h} + \sigma\upsilon\nu x_0 \cdot \frac{\eta\mu h}{h}

Από την ενότητα «Κριτήριο παρεμβολής και τριγωνομετρικά όρια» ξέρεις ότι ημhh→1\dfrac{\eta\mu h}{h} \to 1 και συνh−1h→0\dfrac{\sigma\upsilon\nu h - 1}{h} \to 0. Άρα f′(x0)=συνx0f'(x_0) = \sigma\upsilon\nu x_0. Με τον ίδιο τρόπο βγαίνει (συνx)′=−ημx(\sigma\upsilon\nu x)' = -\eta\mu x.

Τα αποτελέσματα, μαζί με την exe^x και τον ln⁡x\ln x που δίνονται χωρίς απόδειξη:

f(x)f(x)f′(x)f'(x)Πού ισχύει
cc00R\mathbb{R}
xx11R\mathbb{R}
xνx^{\nu}νxν−1\nu x^{\nu - 1}R\mathbb{R}
x\sqrt{x}12x\dfrac{1}{2\sqrt{x}}(0,+∞)(0, +\infty)
ημx\eta\mu xσυνx\sigma\upsilon\nu xR\mathbb{R}
συνx\sigma\upsilon\nu x−ημx-\eta\mu xR\mathbb{R}
exe^xexe^xR\mathbb{R}
ln⁡x\ln x1x\dfrac{1}{x}(0,+∞)(0, +\infty)

Η συνάρτηση και η παράγωγός της, μαζί

Πάνω η f, από κάτω η f΄. Σύρε τα α και β και πρόσεξε τη σχέση: όπου η μπλε καμπύλη κορυφώνεται, η πράσινη περνάει από το μηδέν· όπου η μπλε ανεβαίνει, η πράσινη είναι πάνω από τον άξονα.

  • f(x) = αx³ + βx
  • f΄(x) = 3αx² + β

Άθροισμα, γινόμενο, πηλίκο

Αν οι ff και gg είναι παραγωγίσιμες στο x0x_0, τότε εκεί:

(f+g)′=f′+g′(c⋅f)′=c⋅f′(f⋅g)′=f′g+fg′(fg)′=f′g−fg′g2,g(x0)≠0\begin{aligned} (f + g)' &= f' + g' \\ (c \cdot f)' &= c \cdot f' \\ (f \cdot g)' &= f' g + f g' \\ \left(\frac{f}{g}\right)' &= \frac{f' g - f g'}{g^2}, \quad g(x_0) \neq 0 \end{aligned}

Οι δύο πρώτοι δουλεύουν όπως θα μάντευες. Ο τρίτος όχι: η παράγωγος γινομένου δεν είναι γινόμενο παραγώγων. Δοκίμασε x⋅xx \cdot x: το γινόμενο παραγώγων δίνει 11, η σωστή απάντηση είναι 2x2x.

Ο κανόνας πηλίκου επεκτείνει τον πίνακα. Για x≠0x \neq 0:

(1xν)′=0⋅xν−1⋅νxν−1x2ν=−νx−ν−1\left(\frac{1}{x^{\nu}}\right)' = \frac{0 \cdot x^{\nu} - 1 \cdot \nu x^{\nu-1}}{x^{2\nu}} = -\nu x^{-\nu-1}

Ο τύπος (xκ)′=κxκ−1\left(x^{\kappa}\right)' = \kappa x^{\kappa-1} ισχύει λοιπόν για κάθε ακέραιο κ\kappa. Και η εφαπτομένη, ως ημxσυνx\dfrac{\eta\mu x}{\sigma\upsilon\nu x}:

(εφx)′=συν2x+ημ2xσυν2x=1συν2x,συνx≠0(\varepsilon\varphi x)' = \frac{\sigma\upsilon\nu^2 x + \eta\mu^2 x}{\sigma\upsilon\nu^2 x} = \frac{1}{\sigma\upsilon\nu^2 x}, \quad \sigma\upsilon\nu x \neq 0

Ανάλογα, (σφx)′=−1ημ2x(\sigma\varphi x)' = -\dfrac{1}{\eta\mu^2 x} όπου ημx≠0\eta\mu x \neq 0.

Δεύτερη και ανώτερες παράγωγοι

Αν η f′f' είναι παραγωγίσιμη, η παράγωγός της είναι η f′′f''. Συνεχίζοντας παίρνεις f′′′f''' και γενικά f(ν)f^{(\nu)}. Η δεύτερη παράγωγος θα σου δώσει την κυρτότητα και, σε κίνηση, την επιτάχυνση.

Δύο μοτίβα που ζητούνται συχνά:

  • Πολυώνυμο βαθμού ν\nu: κάθε παραγώγιση κατεβάζει τον βαθμό κατά ένα, άρα η f(ν+1)f^{(\nu+1)} είναι μηδέν.
  • ημx\eta\mu x: οι παράγωγοι κάνουν κύκλο συνx\sigma\upsilon\nu x, −ημx-\eta\mu x, −συνx-\sigma\upsilon\nu x, ημx\eta\mu x, με περίοδο 44.

Όταν ο κανόνας δεν εφαρμόζεται

Οι κανόνες έχουν υπόθεση: οι ff και gg να είναι παραγωγίσιμες στο σημείο. Σε σημεία όπου μηδενίζεται υπόρριζο ή απόλυτη τιμή, ή αλλάζει κλάδος, η υπόθεση πέφτει, και ο κανόνας δεν λέει τίποτα. Ούτε «παραγωγίζεται» ούτε «δεν παραγωγίζεται».

Η μέθοδος έχει δύο βήματα:

  1. Στα ανοιχτά διαστήματα όπου όλα είναι παραγωγίσιμα, βρίσκεις την f′f' με κανόνες.
  2. Στα ύποπτα σημεία γράφεις τον λόγο f(x)−f(x0)x−x0\dfrac{f(x) - f(x_0)}{x - x_0} και παίρνεις όριο, με πλευρικά όπου χρειάζεται.

Η ∣x∣\lvert x \rvert, όπως είδες στην ενότητα «Η παράγωγος σε σημείο», δεν παραγωγίζεται στο 00. Το γινόμενό της με άλλη συνάρτηση όμως μπορεί να παραγωγίζεται εκεί: η ∣x∣ημx\lvert x \rvert \eta\mu x δίνει λόγο ∣h∣⋅ημhh→0\lvert h \rvert \cdot \dfrac{\eta\mu h}{h} \to 0.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Παραγώγισε την f(x)=x ημx+συνxf(x) = x\,\eta\mu x + \sigma\upsilon\nu x και λύσε την f′(x)=0f'(x) = 0 στο (0,π)(0, \pi)

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Παραγώγισε την f(x)=2x+1x−1f(x) = \dfrac{2x + 1}{x - 1} και βρες το πρόσημο της f′f'

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Για την f(x)=xexf(x) = x e^x βρες τις f′f', f′′f'', f′′′f''', τη μορφή της f(ν)f^{(\nu)} και την f(10)(0)f^{(10)}(0)

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 4

Δείξε ότι η y=exημxy = e^x \eta\mu x ικανοποιεί την y′′−2y′+2y=0y'' - 2y' + 2y = 0 για κάθε xx

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 5

Εξέτασε αν είναι παραγωγίσιμες στο 00 οι g(x)=xg(x) = \sqrt{x} και f(x)=xxf(x) = x\sqrt{x}, με x≥0x \geq 0

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 6

Βρες το α\alpha ώστε η f(x)=∣x∣(συνx+α)f(x) = \lvert x \rvert(\sigma\upsilon\nu x + \alpha) να είναι παραγωγίσιμη στο 00

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 10
Πόσο είναι η παράγωγος της f(x)=x5f(x) = x^5;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 8

Παραγώγισε την f(x)=x4−3x+2xf(x) = x^4 - 3x + 2\sqrt{x}, για x>0x > 0.

Τα κατάφερες;

  • Να αποδεικνύεις από τον ορισμό τις παραγώγους των x^ν, √x και ημx, και να ξέρεις απέξω τον πίνακα των βασικών παραγώγων.
  • Να εφαρμόζεις τους κανόνες αθροίσματος, γινομένου και πηλίκου χωρίς να τους μπερδεύεις μεταξύ τους.
  • Να υπολογίζεις δεύτερη και ανώτερες παραγώγους.
  • Να εξετάζεις με τον ορισμό την παραγωγισιμότητα στα σημεία όπου οι κανόνες δεν εφαρμόζονται.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;