Η παράγωγος σε σημείο
Η κλίση σε ένα σημείο ως όριο, και γιατί παραγωγίσιμη σημαίνει συνεχής.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Μαθηματικά Γ΄ Λυκείου Προσανατολισμού, Τεύχος Β΄, 2 ενότητες
Στις Πανελλήνιες2026 Α ·2026 Δ ·2025 επαν. Α ·2025 Γ ·2025 Δ ·2024 επαν. Γ ·2024 επαν. Δ ·2024 Γ ·2023 επαν. Α ·2023 επαν. Δ ·2023 Α ·2023 Γ ·2022 επαν. Α ·2022 επαν. Γ ·2022 επαν. Δ ·2021 επαν. Α ·2021 Γ ·2020 επαν. Α ·2020 Α ·2020 Γ
Θα μάθεις να
- Να υπολογίζεις παράγωγο σε σημείο από τον ορισμό, με όποια από τις δύο μορφές του ορίου βολεύει.
- Να αποδεικνύεις ότι μια παραγωγίσιμη συνάρτηση είναι συνεχής, και να δείχνεις με αντιπαράδειγμα ότι το αντίστροφο δεν ισχύει.
- Να ελέγχεις την παραγωγισιμότητα σε σημείο αλλαγής κλάδου με πλευρικές παραγώγους, και να βρίσκεις τις παραμέτρους που την εξασφαλίζουν.
- Να βρίσκεις την τιμή και την παράγωγο άγνωστης συνάρτησης από δοσμένο όριο, ανισότητα ή συναρτησιακή σχέση.
Η κλίση σε ένα σημείο
Η κλίση μιας ευθείας είναι εύκολη: δύο σημεία, μια διαίρεση. Η κλίση μιας καμπύλης σε ένα σημείο δεν είναι, γιατί το ένα σημείο δεν αρκεί για διαίρεση.
Η λύση είναι να δανειστείς ένα δεύτερο σημείο και μετά να το επιστρέψεις. Παίρνεις το και ένα κοντινό , φτιάχνεις την κλίση της τέμνουσας
και αφήνεις το να πάει στο μηδέν. Αν το όριο υπάρχει και είναι πραγματικός αριθμός, η λέγεται παραγωγίσιμη στο και το όριο παράγωγος της στο :
Ο ίδιος αριθμός έχει δύο ακόμα ονόματα. Είναι η κλίση της εφαπτομένης της στο , που τη γράφεις στην ενότητα «Η εφαπτομένη». Και είναι ο στιγμιαίος ρυθμός μεταβολής της στο , που τον βλέπεις στην ενότητα «Ρυθμός μεταβολής». Εδώ μένουμε στο ίδιο το όριο: πώς το υπολογίζεις και τι σου λέει όταν η δεν είναι γνωστή.
Δύο μορφές του ίδιου ορίου
Αν στον ορισμό θέσεις , τότε , και το γίνεται . Βγαίνει η δεύτερη μορφή:
Είναι ο ίδιος αριθμός. Διαλέγεις τη μορφή που κάνει τις πράξεις πιο εύκολες: με όταν αναπτύσσεις δυνάμεις, με όταν παραγοντοποιείς, όταν πολλαπλασιάζεις με συζυγή ή όταν η είναι άγνωστη.
Η μορφή με σου δίνει κι ένα εργαλείο για όρια που μοιάζουν με τον ορισμό. Το δεν είναι η . Πολλαπλασιάζεις και διαιρείς με και θέτεις :
Είναι το ίδιο κόλπο με το στα τριγωνομετρικά όρια: φτιάχνεις στον παρονομαστή ακριβώς ό,τι προστέθηκε στο .
Παραγωγίσιμη σημαίνει και συνεχής
Θεώρημα. Αν η είναι παραγωγίσιμη στο , τότε είναι και συνεχής στο .
Η απόδειξη ζητιέται ως θεωρία στο Θέμα Α. Για γράφεις
Καθώς , ο πρώτος παράγοντας τείνει στο , που είναι πραγματικός αριθμός, και ο δεύτερος στο . Άρα
δηλαδή , και η είναι συνεχής στο .
Στο γραπτό μην παραλείψεις τα δύο σημεία που κρατούν την απόδειξη όρθια: το , για να έχει νόημα η διαίρεση, και ότι η είναι αριθμός. Αν το όριο του λόγου ήταν , το γινόμενο θα ήταν απροσδιόριστο.
Πλευρικές παράγωγοι και σημείο αλλαγής κλάδου
Όπως το όριο, έτσι και η παράγωγος έχει δύο μεριές:
Η είναι παραγωγίσιμη στο ακριβώς όταν υπάρχουν και οι δύο, είναι πραγματικοί αριθμοί και είναι ίσες. Τότε η κοινή τους τιμή είναι η .
Σε συνάρτηση πολλαπλού τύπου η διαδικασία στο σημείο αλλαγής κλάδου είναι πάντα η ίδια:
- Συνέχεια πρώτα. Αν η δεν είναι συνεχής στο , δεν είναι ούτε παραγωγίσιμη, και τελείωσες. Αν η άσκηση έχει παραμέτρους, η συνέχεια σου δίνει την πρώτη εξίσωση.
- Αριστερή παράγωγος. Στον αριθμητή βάζεις τον κλάδο που ισχύει για , και για το την τιμή που δίνει ο τύπος στο ίδιο το .
- Δεξιά παράγωγος. Με τον άλλο κλάδο και την ίδια τιμή .
- Ισότητα. Οι δύο πλευρικές πρέπει να συμπίπτουν. Αυτή είναι η δεύτερη εξίσωση.
Όταν η συνάρτηση είναι άγνωστη
Τα θέματα συχνά δίνουν ένα όριο αντί για τύπο, π.χ. ότι η είναι συνεχής στο και . Από αυτό βγαίνουν δύο πληροφορίες, με αυτή τη σειρά:
- Η τιμή. Ο παρονομαστής πάει στο και το κλάσμα σε αριθμό, άρα ο αριθμητής πάει στο : . Λόγω συνέχειας, .
- Η παράγωγος. Τώρα που , το κλάσμα είναι ο λόγος μεταβολής . Άρα .
Αν ο αριθμητής δεν είναι ακριβώς , φτιάχνεις βοηθητική συνάρτηση: ονομάζεις το κλάσμα, λύνεις ως προς και αντικαθιστάς στον λόγο μεταβολής.
Όταν σου δίνουν ανισότητα, βάζεις πρώτα για την τιμή. Μετά διαιρείς με (ή με ) για να φτιάξεις τον λόγο μεταβολής, και κλείνεις με κριτήριο παρεμβολής. Αν διαιρείς με , η φορά αλλάζει για : δουλεύεις χωριστά από κάθε μεριά.
Η παράγωγος συνάρτηση
Αν η είναι παραγωγίσιμη σε κάθε σημείο ενός συνόλου , τότε σε κάθε αντιστοιχεί ένας αριθμός . Έτσι ορίζεται μια νέα συνάρτηση, η παράγωγος , με πεδίο ορισμού το . Η παράγωγος της , όπου υπάρχει, είναι η δεύτερη παράγωγος .
Το μπορεί να είναι μικρότερο από το πεδίο ορισμού της . Η ορίζεται στο . Για , με συζυγή:
Στο όμως ο λόγος είναι , που δεν είναι αριθμός. Άρα η ορίζεται μόνο στο , αν και η είναι συνεχής στο .
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Υπολόγισε από τον ορισμό την για την
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Στήνω τον λόγο μεταβολής με τη μορφή του , γιατί θα χρειαστεί συζυγής:
, για ,
Η μορφή είναι . Γράφω τον παρονομαστή ως διαφορά τετραγώνων: . Άρα
Παράδειγμα 2
Εξέτασε αν η είναι παραγωγίσιμη στο
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ο λόγος μεταβολής στο , με :
, για
, άρα η είναι παραγωγίσιμη στο με .
Η σύγκριση με την : εκεί ο λόγος ήταν , που αλλάζει πρόσημο. Εδώ ο επιπλέον παράγοντας «λειαίνει» τη γωνία. Ένα απόλυτο στον τύπο δεν σημαίνει αυτόματα ότι η παράγωγος δεν υπάρχει.
Παράδειγμα 3
Η είναι παραγωγίσιμη στο με . Υπολόγισε το
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Προσθέτω και αφαιρώ , ώστε να εμφανιστούν δύο λόγοι μεταβολής στο :
Φτιάχνω τον σωστό παρονομαστή σε κάθε κλάσμα:
Το όριο είναι .
Η παγίδα: το δίνει πρόσημο μείον, που με το μείον της διαφοράς γίνεται συν. Γράψε το βήμα, μην το κάνεις με το μάτι.
Παράδειγμα 4
Βρες τα ώστε η να είναι παραγωγίσιμη στο
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Το είναι σημείο αλλαγής κλάδου. Η τιμή του δίνεται από τον πρώτο κλάδο: .
Συνέχεια πρώτα. Αν η είναι παραγωγίσιμη στο , είναι και συνεχής εκεί, οπότε το δεξί πλευρικό όριο ισούται με την τιμή:
, δηλαδή .
Αριστερή παράγωγος, με τον πρώτο κλάδο:
Δεξιά παράγωγος, με τον δεύτερο κλάδο και :
Ισότητα: , άρα , , και .
Γιατί η συνέχεια ήρθε πρώτη: χωρίς αυτήν, ο αριθμητής του δεξιού λόγου δεν θα πήγαινε στο , και η δεξιά παράγωγος δεν θα υπήρχε για κανένα .
Παράδειγμα 5
Η είναι συνεχής στο και . Βρες τα και
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Βοηθητική συνάρτηση. Για θέτω , με . Λύνω ως προς :
Η τιμή. . Η είναι συνεχής στο , άρα .
Η παράγωγος. Αντικαθιστώ την στον λόγο μεταβολής:
Άρα .
Η παγίδα: το της εκφώνησης δεν είναι η . Ο αριθμητής έχει , όχι , άρα το κλάσμα είναι ο λόγος μεταβολής της , που έχει παράγωγο .
Παράδειγμα 6
Για κάθε ισχύει . Δείξε ότι η είναι παραγωγίσιμη στο και βρες την
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Η τιμή. Για : , άρα .
Ο λόγος μεταβολής. Για διαιρώ με , που δεν αλλάζει τη φορά:
δηλαδή
Κριτήριο παρεμβολής. Και τα δύο άκρα τείνουν στο και . Άρα ο λόγος μεταβολής τείνει στο : η είναι παραγωγίσιμη στο με .
Γιατί με : η διαίρεση με θετικό αριθμό κρατά τη φορά, οπότε δεν χρειάζεται να χωρίσεις και .
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Για την , υπολόγισε από τον ορισμό την .
Τα κατάφερες;
- Να υπολογίζεις παράγωγο σε σημείο από τον ορισμό, με όποια από τις δύο μορφές του ορίου βολεύει.
- Να αποδεικνύεις ότι μια παραγωγίσιμη συνάρτηση είναι συνεχής, και να δείχνεις με αντιπαράδειγμα ότι το αντίστροφο δεν ισχύει.
- Να ελέγχεις την παραγωγισιμότητα σε σημείο αλλαγής κλάδου με πλευρικές παραγώγους, και να βρίσκεις τις παραμέτρους που την εξασφαλίζουν.
- Να βρίσκεις την τιμή και την παράγωγο άγνωστης συνάρτησης από δοσμένο όριο, ανισότητα ή συναρτησιακή σχέση.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.