Μετάβαση στο περιεχόμενο

Η παράγωγος σε σημείο

Η κλίση σε ένα σημείο ως όριο, και γιατί παραγωγίσιμη σημαίνει συνεχής.

30 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Μαθηματικά Γ΄ Λυκείου Προσανατολισμού, Τεύχος Β΄, 2 ενότητες

Στις Πανελλήνιες2026 Α ·2026 Δ ·2025 επαν. Α ·2025 Γ ·2025 Δ ·2024 επαν. Γ ·2024 επαν. Δ ·2024 Γ ·2023 επαν. Α ·2023 επαν. Δ ·2023 Α ·2023 Γ ·2022 επαν. Α ·2022 επαν. Γ ·2022 επαν. Δ ·2021 επαν. Α ·2021 Γ ·2020 επαν. Α ·2020 Α ·2020 Γ

Θα μάθεις να

  1. Να υπολογίζεις παράγωγο σε σημείο από τον ορισμό, με όποια από τις δύο μορφές του ορίου βολεύει.
  2. Να αποδεικνύεις ότι μια παραγωγίσιμη συνάρτηση είναι συνεχής, και να δείχνεις με αντιπαράδειγμα ότι το αντίστροφο δεν ισχύει.
  3. Να ελέγχεις την παραγωγισιμότητα σε σημείο αλλαγής κλάδου με πλευρικές παραγώγους, και να βρίσκεις τις παραμέτρους που την εξασφαλίζουν.
  4. Να βρίσκεις την τιμή και την παράγωγο άγνωστης συνάρτησης από δοσμένο όριο, ανισότητα ή συναρτησιακή σχέση.

Η κλίση σε ένα σημείο

Η κλίση μιας ευθείας είναι εύκολη: δύο σημεία, μια διαίρεση. Η κλίση μιας καμπύλης σε ένα σημείο δεν είναι, γιατί το ένα σημείο δεν αρκεί για διαίρεση.

Η λύση είναι να δανειστείς ένα δεύτερο σημείο και μετά να το επιστρέψεις. Παίρνεις το x0x_0 και ένα κοντινό x0+hx_0 + h, φτιάχνεις την κλίση της τέμνουσας

f(x0+h)−f(x0)h\frac{f(x_0 + h) - f(x_0)}{h}

και αφήνεις το hh να πάει στο μηδέν. Αν το όριο υπάρχει και είναι πραγματικός αριθμός, η ff λέγεται παραγωγίσιμη στο x0x_0 και το όριο παράγωγος της ff στο x0x_0:

f′(x0)=lim⁡h→0f(x0+h)−f(x0)hf'(x_0) = \lim_{h \to 0} \frac{f(x_0 + h) - f(x_0)}{h}

Η τέμνουσα που γίνεται εφαπτομένη

Η f(x) = x² και το σταθερό σημείο στο x₀ = 1. Μίκραινε το h: το δεύτερο σημείο γλιστράει προς το πρώτο και η μπλε τέμνουσα πέφτει πάνω στην πράσινη εφαπτομένη. Πρόσεξε ότι οι δύο αριθμοί δεν γίνονται ποτέ ίσοι — γι' αυτό χρειάζεται όριο και όχι «πολύ μικρό h».

Δεύτερο σημείο
3
Κλίση τέμνουσας(f(x₀+h) − f(x₀)) / h
4
Κλίση εφαπτομένης
2

Το h δεν φτάνει ποτέ στο μηδέν. Το μικρότερο σκαλί του διακόπτη είναι ακόμα θετικός αριθμός.

Ο ίδιος αριθμός έχει δύο ακόμα ονόματα. Είναι η κλίση της εφαπτομένης της CfC_f στο (x0,f(x0))(x_0, f(x_0)), που τη γράφεις στην ενότητα «Η εφαπτομένη». Και είναι ο στιγμιαίος ρυθμός μεταβολής της ff στο x0x_0, που τον βλέπεις στην ενότητα «Ρυθμός μεταβολής». Εδώ μένουμε στο ίδιο το όριο: πώς το υπολογίζεις και τι σου λέει όταν η ff δεν είναι γνωστή.

Δύο μορφές του ίδιου ορίου

Αν στον ορισμό θέσεις x=x0+hx = x_0 + h, τότε h=x−x0h = x - x_0, και το h→0h \to 0 γίνεται x→x0x \to x_0. Βγαίνει η δεύτερη μορφή:

f′(x0)=lim⁡x→x0f(x)−f(x0)x−x0f'(x_0) = \lim_{x \to x_0} \frac{f(x) - f(x_0)}{x - x_0}

Είναι ο ίδιος αριθμός. Διαλέγεις τη μορφή που κάνει τις πράξεις πιο εύκολες: με hh όταν αναπτύσσεις δυνάμεις, με xx όταν παραγοντοποιείς, όταν πολλαπλασιάζεις με συζυγή ή όταν η ff είναι άγνωστη.

Η μορφή με hh σου δίνει κι ένα εργαλείο για όρια που μοιάζουν με τον ορισμό. Το lim⁡h→0f(x0+2h)−f(x0)h\lim_{h \to 0} \frac{f(x_0 + 2h) - f(x_0)}{h} δεν είναι η f′(x0)f'(x_0). Πολλαπλασιάζεις και διαιρείς με 22 και θέτεις u=2hu = 2h:

f(x0+2h)−f(x0)h=2⋅f(x0+u)−f(x0)u→2f′(x0)\frac{f(x_0 + 2h) - f(x_0)}{h} = 2 \cdot \frac{f(x_0 + u) - f(x_0)}{u} \to 2f'(x_0)

Είναι το ίδιο κόλπο με το ημuu\frac{\eta\mu u}{u} στα τριγωνομετρικά όρια: φτιάχνεις στον παρονομαστή ακριβώς ό,τι προστέθηκε στο x0x_0.

Παραγωγίσιμη σημαίνει και συνεχής

Θεώρημα. Αν η ff είναι παραγωγίσιμη στο x0x_0, τότε είναι και συνεχής στο x0x_0.

Η απόδειξη ζητιέται ως θεωρία στο Θέμα Α. Για x≠x0x \neq x_0 γράφεις

f(x)−f(x0)=f(x)−f(x0)x−x0⋅(x−x0)f(x) - f(x_0) = \frac{f(x) - f(x_0)}{x - x_0} \cdot (x - x_0)

Καθώς x→x0x \to x_0, ο πρώτος παράγοντας τείνει στο f′(x0)f'(x_0), που είναι πραγματικός αριθμός, και ο δεύτερος στο 00. Άρα

lim⁡x→x0(f(x)−f(x0))=f′(x0)⋅0=0\lim_{x \to x_0} \big(f(x) - f(x_0)\big) = f'(x_0) \cdot 0 = 0

δηλαδή lim⁡x→x0f(x)=f(x0)\lim_{x \to x_0} f(x) = f(x_0), και η ff είναι συνεχής στο x0x_0.

Στο γραπτό μην παραλείψεις τα δύο σημεία που κρατούν την απόδειξη όρθια: το x≠x0x \neq x_0, για να έχει νόημα η διαίρεση, και ότι η f′(x0)f'(x_0) είναι αριθμός. Αν το όριο του λόγου ήταν +∞+\infty, το γινόμενο θα ήταν απροσδιόριστο.

Πλευρικές παράγωγοι και σημείο αλλαγής κλάδου

Όπως το όριο, έτσι και η παράγωγος έχει δύο μεριές:

f−′(x0)=lim⁡x→x0−f(x)−f(x0)x−x0,f+′(x0)=lim⁡x→x0+f(x)−f(x0)x−x0f'_-(x_0) = \lim_{x \to x_0^-} \frac{f(x) - f(x_0)}{x - x_0}, \qquad f'_+(x_0) = \lim_{x \to x_0^+} \frac{f(x) - f(x_0)}{x - x_0}

Η ff είναι παραγωγίσιμη στο x0x_0 ακριβώς όταν υπάρχουν και οι δύο, είναι πραγματικοί αριθμοί και είναι ίσες. Τότε η κοινή τους τιμή είναι η f′(x0)f'(x_0).

Σε συνάρτηση πολλαπλού τύπου η διαδικασία στο σημείο αλλαγής κλάδου είναι πάντα η ίδια:

  1. Συνέχεια πρώτα. Αν η ff δεν είναι συνεχής στο x0x_0, δεν είναι ούτε παραγωγίσιμη, και τελείωσες. Αν η άσκηση έχει παραμέτρους, η συνέχεια σου δίνει την πρώτη εξίσωση.
  2. Αριστερή παράγωγος. Στον αριθμητή βάζεις τον κλάδο που ισχύει για x<x0x < x_0, και για το f(x0)f(x_0) την τιμή που δίνει ο τύπος στο ίδιο το x0x_0.
  3. Δεξιά παράγωγος. Με τον άλλο κλάδο και την ίδια τιμή f(x0)f(x_0).
  4. Ισότητα. Οι δύο πλευρικές πρέπει να συμπίπτουν. Αυτή είναι η δεύτερη εξίσωση.

Όταν η συνάρτηση είναι άγνωστη

Τα θέματα συχνά δίνουν ένα όριο αντί για τύπο, π.χ. ότι η ff είναι συνεχής στο 11 και lim⁡x→1f(x)−3x−1=5\lim_{x \to 1} \frac{f(x) - 3}{x - 1} = 5. Από αυτό βγαίνουν δύο πληροφορίες, με αυτή τη σειρά:

  • Η τιμή. Ο παρονομαστής πάει στο 00 και το κλάσμα σε αριθμό, άρα ο αριθμητής πάει στο 00: lim⁡x→1f(x)=3\lim_{x \to 1} f(x) = 3. Λόγω συνέχειας, f(1)=3f(1) = 3.
  • Η παράγωγος. Τώρα που f(1)=3f(1) = 3, το κλάσμα είναι ο λόγος μεταβολής f(x)−f(1)x−1\frac{f(x) - f(1)}{x - 1}. Άρα f′(1)=5f'(1) = 5.

Αν ο αριθμητής δεν είναι ακριβώς f(x)−f(x0)f(x) - f(x_0), φτιάχνεις βοηθητική συνάρτηση: ονομάζεις g(x)g(x) το κλάσμα, λύνεις ως προς f(x)f(x) και αντικαθιστάς στον λόγο μεταβολής.

Όταν σου δίνουν ανισότητα, βάζεις πρώτα x=x0x = x_0 για την τιμή. Μετά διαιρείς με x−x0x - x_0 (ή με ∣x−x0∣\lvert x - x_0 \rvert) για να φτιάξεις τον λόγο μεταβολής, και κλείνεις με κριτήριο παρεμβολής. Αν διαιρείς με x−x0x - x_0, η φορά αλλάζει για x<x0x < x_0: δουλεύεις χωριστά από κάθε μεριά.

Η παράγωγος συνάρτηση

Αν η ff είναι παραγωγίσιμη σε κάθε σημείο ενός συνόλου A1A_1, τότε σε κάθε x∈A1x \in A_1 αντιστοιχεί ένας αριθμός f′(x)f'(x). Έτσι ορίζεται μια νέα συνάρτηση, η παράγωγος f′f', με πεδίο ορισμού το A1A_1. Η παράγωγος της f′f', όπου υπάρχει, είναι η δεύτερη παράγωγος f′′f''.

Το A1A_1 μπορεί να είναι μικρότερο από το πεδίο ορισμού της ff. Η f(x)=xf(x) = \sqrt{x} ορίζεται στο [0,+∞)[0, +\infty). Για x0>0x_0 > 0, με συζυγή:

x−x0x−x0=1x+x0→12x0\frac{\sqrt{x} - \sqrt{x_0}}{x - x_0} = \frac{1}{\sqrt{x} + \sqrt{x_0}} \to \frac{1}{2\sqrt{x_0}}

Στο 00 όμως ο λόγος είναι xx=1x→+∞\frac{\sqrt{x}}{x} = \frac{1}{\sqrt{x}} \to +\infty, που δεν είναι αριθμός. Άρα η f′(x)=12xf'(x) = \frac{1}{2\sqrt{x}} ορίζεται μόνο στο (0,+∞)(0, +\infty), αν και η ff είναι συνεχής στο 00.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Υπολόγισε από τον ορισμό την f′(4)f'(4) για την f(x)=xf(x) = \sqrt{x}

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Εξέτασε αν η f(x)=x∣x∣f(x) = x\lvert x \rvert είναι παραγωγίσιμη στο 00

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Η ff είναι παραγωγίσιμη στο 00 με f′(0)=2f'(0) = 2. Υπολόγισε το lim⁡h→0f(3h)−f(−h)h\lim_{h \to 0} \dfrac{f(3h) - f(-h)}{h}

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 4

Βρες τα α,β\alpha, \beta ώστε η ff να είναι παραγωγίσιμη στο x0=1x_0 = 1

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 5

Η ff είναι συνεχής στο 11 και lim⁡x→1f(x)−2xx−1=3\lim_{x \to 1} \dfrac{f(x) - 2x}{x - 1} = 3. Βρες τα f(1)f(1) και f′(1)f'(1)

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 6

Για κάθε x∈Rx \in \mathbb{R} ισχύει ∣f(x)−ημx∣≤x2\lvert f(x) - \eta\mu x \rvert \leq x^2. Δείξε ότι η ff είναι παραγωγίσιμη στο 00 και βρες την f′(0)f'(0)

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 10
Η παράγωγος της ff στο x0x_0 ορίζεται ως:

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 8

Για την f(x)=x2−3xf(x) = x^2 - 3x, υπολόγισε από τον ορισμό την f′(1)f'(1).

Τα κατάφερες;

  • Να υπολογίζεις παράγωγο σε σημείο από τον ορισμό, με όποια από τις δύο μορφές του ορίου βολεύει.
  • Να αποδεικνύεις ότι μια παραγωγίσιμη συνάρτηση είναι συνεχής, και να δείχνεις με αντιπαράδειγμα ότι το αντίστροφο δεν ισχύει.
  • Να ελέγχεις την παραγωγισιμότητα σε σημείο αλλαγής κλάδου με πλευρικές παραγώγους, και να βρίσκεις τις παραμέτρους που την εξασφαλίζουν.
  • Να βρίσκεις την τιμή και την παράγωγο άγνωστης συνάρτησης από δοσμένο όριο, ανισότητα ή συναρτησιακή σχέση.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;