Μετάβαση στο περιεχόμενο

Ενδιάμεσες τιμές και σύνολο τιμών

Το θεώρημα ενδιάμεσων τιμών, το μέγιστο και το ελάχιστο, και το f(Δ).

30 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Μαθηματικά Γ΄ Λυκείου Προσανατολισμού, Τεύχος Β΄, 1 ενότητα

Στις Πανελλήνιες2026 Γ ·2025 Α ·2024 επαν. Α ·2024 επαν. Δ ·2024 Α ·2023 επαν. Γ ·2023 Γ ·2022 επαν. Γ ·2022 επαν. Δ ·2022 Β ·2021 Α ·2020 επαν. Δ ·2020 Α

Θα μάθεις να

  1. Να εφαρμόζεις το θεώρημα ενδιάμεσων τιμών για να δείχνεις ότι μια συνεχής συνάρτηση παίρνει μια τιμή.
  2. Να διατυπώνεις το θεώρημα μέγιστης και ελάχιστης τιμής και να ελέγχεις τις υποθέσεις του.
  3. Να βρίσκεις το σύνολο τιμών συνεχούς και γνησίως μονότονης συνάρτησης σε κλειστό, ανοιχτό ή μισάνοιχτο διάστημα.
  4. Να χρησιμοποιείς το σύνολο τιμών για να αποφασίζεις αν και πόσες λύσεις έχει η εξίσωση f(x) = k.

Η καμπύλη δεν πηδάει τιμές

Στις 8:00 το θερμόμετρο έδειχνε 12∘12^\circ και στις 14:00 έδειχνε 20∘20^\circ. Πέρασε κάποια στιγμή από τους 17∘17^\circ; Αν η θερμοκρασία αλλάζει συνεχώς, ναι. Αυτό είναι το θεώρημα ενδιάμεσων τιμών (ΘΕΤ):

Έστω ff συνεχής στο [α,β][\alpha, \beta] με f(α)≠f(β)f(\alpha) \neq f(\beta). Τότε για κάθε αριθμό η\eta ανάμεσα στα f(α)f(\alpha) και f(β)f(\beta) υπάρχει ένα τουλάχιστον x0∈(α,β)x_0 \in (\alpha, \beta) με f(x0)=ηf(x_0) = \eta.

Η απόδειξη είναι το Bolzano στη g(x)=f(x)−ηg(x) = f(x) - \eta, που έχει ετερόσημες τιμές στα άκρα, όπως είδες στην ενότητα «Θεώρημα Bolzano».

Θεώρημα μέγιστης και ελάχιστης τιμής

Αν η ff είναι συνεχής σε κλειστό διάστημα [α,β][\alpha, \beta], τότε παίρνει μέγιστη τιμή MM και ελάχιστη τιμή mm: υπάρχουν x1,x2∈[α,β]x_1, x_2 \in [\alpha, \beta] με

m=f(x1)≤f(x)≤f(x2)=Mm = f(x_1) \leq f(x) \leq f(x_2) = M

για κάθε x∈[α,β]x \in [\alpha, \beta].

Μαζί με το ΘΕΤ αυτό δίνει f([α,β])=[m,M]f([\alpha, \beta]) = [m, M]: η εικόνα ενός κλειστού διαστήματος μέσω συνεχούς συνάρτησης είναι κλειστό διάστημα.

Το θεώρημα λέει ότι μέγιστο και ελάχιστο υπάρχουν, όχι πού. Στις ασκήσεις χωρίς τύπο αυτό αρκεί: αν κάποιος αριθμός είναι ανάμεσα σε τιμές της ff, άρα ανάμεσα στα mm και MM, τότε είναι τιμή της ff.

Σύνολο τιμών γνησίως μονότονης συνάρτησης

Όταν η ff είναι συνεχής και γνησίως μονότονη σε ένα διάστημα, το σύνολο τιμών διαβάζεται από τα άκρα. Αν η ff είναι γνησίως αύξουσα, οι τιμές μεγαλώνουν από αριστερά προς τα δεξιά, οπότε το αριστερό άκρο δίνει το κάτω άκρο της εικόνας. Αν είναι φθίνουσα, ανάποδα.

Με A=lim⁡x→α+f(x)A = \lim_{x \to \alpha^+} f(x) και B=lim⁡x→β−f(x)B = \lim_{x \to \beta^-} f(x):

Διάστημαγνησίως αύξουσαγνησίως φθίνουσα
[α,β][\alpha, \beta][f(α),f(β)][f(\alpha), f(\beta)][f(β),f(α)][f(\beta), f(\alpha)]
(α,β)(\alpha, \beta)(A,B)(A, B)(B,A)(B, A)
[α,β)[\alpha, \beta)[f(α),B)[f(\alpha), B)(B,f(α)](B, f(\alpha)]
(α,β](\alpha, \beta](A,f(β)](A, f(\beta)][f(β),A)[f(\beta), A)

Ο κανόνας: κλειστό άκρο του διαστήματος, κλειστό άκρο της εικόνας (η τιμή πιάνεται). Ανοιχτό άκρο, ανοιχτό άκρο (το όριο δεν πιάνεται, γιατί μια γνησίως μονότονη συνάρτηση δεν φτάνει ποτέ την τιμή που πλησιάζει). Το ίδιο ισχύει για α=−∞\alpha = -\infty ή β=+∞\beta = +\infty, με όρια στο άπειρο, και τα AA, BB μπορεί να είναι και ±∞\pm\infty.

Ανοιχτό διάστημα, ανοιχτή εικόνα

Η f(x) = x/(1 + |x|) είναι συνεχής και γνησίως αύξουσα στο ℝ, με όριο −1 στο −∞ και 1 στο +∞. Σύρε το k: για −1 < k < 1 η ευθεία y = k κόβει την καμπύλη ακριβώς μία φορά. Στο k = 1 ή k = −1 δεν την κόβει ποτέ: τα όρια δεν πιάνονται, και f(ℝ) = (−1, 1).

  • f(x) = x/(1 + |x|)
  • y = k

Δοκίμασε

Πόσες λύσεις έχει η f(x)=kf(x) = k

Το σύνολο τιμών απαντάει στο «έχει λύση;»: η εξίσωση f(x)=kf(x) = k έχει λύση στο Δ\Delta ακριβώς όταν k∈f(Δ)k \in f(\Delta). Για το «πόσες»:

  1. Χωρίζεις το πεδίο σε διαστήματα όπου η ff είναι γνησίως μονότονη.
  2. Βρίσκεις την εικόνα κάθε διαστήματος από τον πίνακα.
  3. Σε κάθε διάστημα η εξίσωση έχει μία λύση αν το kk ανήκει στην εικόνα του, αλλιώς καμία. Αθροίζεις.

Η ειδική περίπτωση k=0k = 0 μετράει τις ρίζες της ff. Αν το 00 ανήκει στην εικόνα ενός διαστήματος μονοτονίας, εκεί υπάρχει ακριβώς μία ρίζα. Αυτή είναι η πιο συχνή μέθοδος για το πλήθος των ριζών, και θα τη χρησιμοποιείς ξανά όταν η μονοτονία θα βγαίνει από την παράγωγο.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Δείξε ότι υπάρχει x0∈(0,2)x_0 \in (0, 2) με x03+x0=5x_0^3 + x_0 = 5

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Η ff είναι συνεχής στο [1,3][1, 3]. Δείξε ότι υπάρχει ξ∈[1,3]\xi \in [1, 3] με 3f(ξ)=f(1)+2f(3)3f(\xi) = f(1) + 2f(3)

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Η ff είναι συνεχής στο [0,2][0, 2]. Δείξε ότι υπάρχει ξ∈[0,2]\xi \in [0, 2] με f(ξ)=f(0)+f(1)+f(2)3f(\xi) = \dfrac{f(0) + f(1) + f(2)}{3}

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 4

Δίνεται η f(x)=ln⁡x−1xf(x) = \ln x - \dfrac{1}{x}. Βρες τα f((0,1])f((0, 1]), f([1,e])f([1, e]), f((0,+∞))f((0, +\infty)), και δείξε ότι η f(x)=0f(x) = 0 έχει ακριβώς μία ρίζα, στο (1,e)(1, e)

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 5

Η ff είναι συνεχής στο [0,4][0, 4], γνησίως αύξουσα στο [0,1][0, 1], γνησίως φθίνουσα στο [1,4][1, 4], με f(0)=−2f(0) = -2, f(1)=3f(1) = 3, f(4)=1f(4) = 1. Πόσες λύσεις έχει η f(x)=kf(x) = k;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 6

Δίνεται η f(x)=e−x−ln⁡xf(x) = e^{-x} - \ln x. Δείξε ότι η f(x)=0f(x) = 0 έχει ακριβώς μία ρίζα ξ\xi, ότι ξ∈(1,e)\xi \in (1, e), και λύσε την ανίσωση f(x)>0f(x) > 0

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 9
Η ff είναι συνεχής στο [0,4][0, 4] με f(0)=1f(0) = 1 και f(4)=7f(4) = 7. Ποια εξίσωση έχει σίγουρα λύση στο (0,4)(0, 4);

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 8

Η f(x)=ln⁡x+xf(x) = \ln x + x είναι συνεχής και γνησίως αύξουσα στο [1,e][1, e]. Βρες το σύνολο τιμών της σε αυτό το διάστημα.

Τα κατάφερες;

  • Να εφαρμόζεις το θεώρημα ενδιάμεσων τιμών για να δείχνεις ότι μια συνεχής συνάρτηση παίρνει μια τιμή.
  • Να διατυπώνεις το θεώρημα μέγιστης και ελάχιστης τιμής και να ελέγχεις τις υποθέσεις του.
  • Να βρίσκεις το σύνολο τιμών συνεχούς και γνησίως μονότονης συνάρτησης σε κλειστό, ανοιχτό ή μισάνοιχτο διάστημα.
  • Να χρησιμοποιείς το σύνολο τιμών για να αποφασίζεις αν και πόσες λύσεις έχει η εξίσωση f(x) = k.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;