Ενδιάμεσες τιμές και σύνολο τιμών
Το θεώρημα ενδιάμεσων τιμών, το μέγιστο και το ελάχιστο, και το f(Δ).
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Μαθηματικά Γ΄ Λυκείου Προσανατολισμού, Τεύχος Β΄, 1 ενότητα
Στις Πανελλήνιες2026 Γ ·2025 Α ·2024 επαν. Α ·2024 επαν. Δ ·2024 Α ·2023 επαν. Γ ·2023 Γ ·2022 επαν. Γ ·2022 επαν. Δ ·2022 Β ·2021 Α ·2020 επαν. Δ ·2020 Α
Θα μάθεις να
- Να εφαρμόζεις το θεώρημα ενδιάμεσων τιμών για να δείχνεις ότι μια συνεχής συνάρτηση παίρνει μια τιμή.
- Να διατυπώνεις το θεώρημα μέγιστης και ελάχιστης τιμής και να ελέγχεις τις υποθέσεις του.
- Να βρίσκεις το σύνολο τιμών συνεχούς και γνησίως μονότονης συνάρτησης σε κλειστό, ανοιχτό ή μισάνοιχτο διάστημα.
- Να χρησιμοποιείς το σύνολο τιμών για να αποφασίζεις αν και πόσες λύσεις έχει η εξίσωση f(x) = k.
Η καμπύλη δεν πηδάει τιμές
Στις 8:00 το θερμόμετρο έδειχνε και στις 14:00 έδειχνε . Πέρασε κάποια στιγμή από τους ; Αν η θερμοκρασία αλλάζει συνεχώς, ναι. Αυτό είναι το θεώρημα ενδιάμεσων τιμών (ΘΕΤ):
Έστω συνεχής στο με . Τότε για κάθε αριθμό ανάμεσα στα και υπάρχει ένα τουλάχιστον με .
Η απόδειξη είναι το Bolzano στη , που έχει ετερόσημες τιμές στα άκρα, όπως είδες στην ενότητα «Θεώρημα Bolzano».
Θεώρημα μέγιστης και ελάχιστης τιμής
Αν η είναι συνεχής σε κλειστό διάστημα , τότε παίρνει μέγιστη τιμή και ελάχιστη τιμή : υπάρχουν με
για κάθε .
Μαζί με το ΘΕΤ αυτό δίνει : η εικόνα ενός κλειστού διαστήματος μέσω συνεχούς συνάρτησης είναι κλειστό διάστημα.
Το θεώρημα λέει ότι μέγιστο και ελάχιστο υπάρχουν, όχι πού. Στις ασκήσεις χωρίς τύπο αυτό αρκεί: αν κάποιος αριθμός είναι ανάμεσα σε τιμές της , άρα ανάμεσα στα και , τότε είναι τιμή της .
Σύνολο τιμών γνησίως μονότονης συνάρτησης
Όταν η είναι συνεχής και γνησίως μονότονη σε ένα διάστημα, το σύνολο τιμών διαβάζεται από τα άκρα. Αν η είναι γνησίως αύξουσα, οι τιμές μεγαλώνουν από αριστερά προς τα δεξιά, οπότε το αριστερό άκρο δίνει το κάτω άκρο της εικόνας. Αν είναι φθίνουσα, ανάποδα.
Με και :
| Διάστημα | γνησίως αύξουσα | γνησίως φθίνουσα |
|---|---|---|
Ο κανόνας: κλειστό άκρο του διαστήματος, κλειστό άκρο της εικόνας (η τιμή πιάνεται). Ανοιχτό άκρο, ανοιχτό άκρο (το όριο δεν πιάνεται, γιατί μια γνησίως μονότονη συνάρτηση δεν φτάνει ποτέ την τιμή που πλησιάζει). Το ίδιο ισχύει για ή , με όρια στο άπειρο, και τα , μπορεί να είναι και .
Πόσες λύσεις έχει η
Το σύνολο τιμών απαντάει στο «έχει λύση;»: η εξίσωση έχει λύση στο ακριβώς όταν . Για το «πόσες»:
- Χωρίζεις το πεδίο σε διαστήματα όπου η είναι γνησίως μονότονη.
- Βρίσκεις την εικόνα κάθε διαστήματος από τον πίνακα.
- Σε κάθε διάστημα η εξίσωση έχει μία λύση αν το ανήκει στην εικόνα του, αλλιώς καμία. Αθροίζεις.
Η ειδική περίπτωση μετράει τις ρίζες της . Αν το ανήκει στην εικόνα ενός διαστήματος μονοτονίας, εκεί υπάρχει ακριβώς μία ρίζα. Αυτή είναι η πιο συχνή μέθοδος για το πλήθος των ριζών, και θα τη χρησιμοποιείς ξανά όταν η μονοτονία θα βγαίνει από την παράγωγο.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Δείξε ότι υπάρχει με
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Η είναι πολυωνυμική, άρα συνεχής στο , με και .
Το είναι ανάμεσα στα και . Από το ΘΕΤ υπάρχει με .
Η είναι γνησίως αύξουσα, ως άθροισμα γνησίως αυξουσών, άρα το είναι μοναδικό.
Παράδειγμα 2
Η είναι συνεχής στο . Δείξε ότι υπάρχει με
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Θέτω . Θέλω με .
Αν , τότε και παίρνω .
Αν , το είναι ανάμεσα στα και , γιατί
Οι δύο διαφορές είναι ετερόσημες. Από το ΘΕΤ υπάρχει με .
Σε κάθε περίπτωση . Το είναι σταθμισμένος μέσος των , , άρα πάντα ανάμεσά τους.
Παράδειγμα 3
Η είναι συνεχής στο . Δείξε ότι υπάρχει με
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Εδώ οι τιμές είναι τρεις, και δεν ξέρω ποια είναι η μικρότερη. Χρησιμοποιώ το θεώρημα μέγιστης και ελάχιστης τιμής: η είναι συνεχής στο κλειστό , άρα έχει ελάχιστη τιμή και μέγιστη .
Κάθε τιμή είναι ανάμεσα σε αυτά: . Προσθέτω και διαιρώ με :
Αφού , ο μέσος όρος είναι τιμή της : υπάρχει με τη ζητούμενη ιδιότητα. Το διάστημα είναι κλειστό, γιατί το μπορεί να είναι άκρο.
Παράδειγμα 4
Δίνεται η . Βρες τα , , , και δείξε ότι η έχει ακριβώς μία ρίζα, στο
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Μονοτονία. Οι και είναι γνησίως αύξουσες στο , άρα και το άθροισμά τους. Η είναι και συνεχής.
Όρια και τιμές. , αφού και . . , .
Από τον πίνακα:
, ,
Το ανήκει στο , άρα υπάρχει ρίζα, και είναι μοναδική λόγω γνήσιας μονοτονίας. Δεν είναι στο , αφού εκεί . Το ανήκει στο , άρα η ρίζα είναι στο .
Παράδειγμα 5
Η είναι συνεχής στο , γνησίως αύξουσα στο , γνησίως φθίνουσα στο , με , , . Πόσες λύσεις έχει η ;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Εικόνες. και . Άρα .
Μέτρηση. Σε κάθε διάστημα μονοτονίας, μία λύση αν το ανήκει στην εικόνα του:
στο στο σύνολο ή Για οι δύο λύσεις είναι η ίδια, το , κοινό άκρο των δύο διαστημάτων. Για : μία ρίζα, στο .
Παράδειγμα 6
Δίνεται η . Δείξε ότι η έχει ακριβώς μία ρίζα , ότι , και λύσε την ανίσωση
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Μονοτονία και συνέχεια. Οι και είναι γνησίως φθίνουσες στο , άρα και η , που είναι και συνεχής.
Σύνολο τιμών. και . Φθίνουσα σε ανοιχτό: .
Το ανήκει στο σύνολο τιμών, άρα υπάρχει ρίζα , μοναδική λόγω μονοτονίας. Επιπλέον και , άρα .
Η ανίσωση. , γιατί η είναι γνησίως φθίνουσα. Λύση: . Η ρίζα δεν βρίσκεται με τύπο, αλλά η ανίσωση λύνεται.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Η είναι συνεχής και γνησίως αύξουσα στο . Βρες το σύνολο τιμών της σε αυτό το διάστημα.
Τα κατάφερες;
- Να εφαρμόζεις το θεώρημα ενδιάμεσων τιμών για να δείχνεις ότι μια συνεχής συνάρτηση παίρνει μια τιμή.
- Να διατυπώνεις το θεώρημα μέγιστης και ελάχιστης τιμής και να ελέγχεις τις υποθέσεις του.
- Να βρίσκεις το σύνολο τιμών συνεχούς και γνησίως μονότονης συνάρτησης σε κλειστό, ανοιχτό ή μισάνοιχτο διάστημα.
- Να χρησιμοποιείς το σύνολο τιμών για να αποφασίζεις αν και πόσες λύσεις έχει η εξίσωση f(x) = k.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.