Θεώρημα Bolzano
Γιατί μια ρίζα δεν μπορεί να κρυφτεί, και τι μένει όταν δεν υπάρχει καμία.
30 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Μαθηματικά Γ΄ Λυκείου Προσανατολισμού, Τεύχος Β΄, 1 ενότητα
Στις Πανελλήνιες2026 Δ ·2025 επαν. Α ·2025 Β ·2025 Γ ·2024 επαν. Α ·2024 επαν. Δ ·2024 Δ ·2023 επαν. Α ·2023 Δ ·2022 επαν. Β ·2021 επαν. Δ ·2021 Δ ·2020 επαν. Α ·2020 επαν. Γ ·2020 Δ
Θα μάθεις να
- Να διατυπώνεις το θεώρημα Bolzano με τις υποθέσεις του και να γράφεις πλήρη απόδειξη ύπαρξης ρίζας.
- Να εφαρμόζεις το Bolzano σε βοηθητική συνάρτηση, για εξίσωση f(x) = g(x) και για άγνωστη f.
- Να χειρίζεσαι ανοιχτό διάστημα με όρια στα άκρα και την περίπτωση όπου το γινόμενο των τιμών μπορεί να είναι μηδέν.
- Να αξιοποιείς το σταθερό πρόσημο μιας συνεχούς συνάρτησης ανάμεσα σε διαδοχικές ρίζες ή χωρίς ρίζες.
Ρίζα χωρίς να τη βρεις
Η εξίσωση δεν λύνεται με κανέναν τύπο. Έχει όμως ρίζα; Στο το αριστερό μέλος κάνει , στο κάνει . Αν η καμπύλη δεν σπάει, κάπου ανάμεσα πέρασε από το μηδέν. Αυτό λέει το θεώρημα Bolzano.
Έστω συνάρτηση ορισμένη στο . Αν
- η είναι συνεχής στο κλειστό , και
τότε υπάρχει ένα τουλάχιστον με .
Η ουσία είναι στις δύο υποθέσεις: πέφτει οποιαδήποτε, και το συμπέρασμα χάνεται. Η στο έχει ετερόσημα άκρα και καμία ρίζα, γιατί δεν είναι συνεχής (ούτε ορίζεται) στο .
Πώς γράφεται η λύση
- Θεωρώ τη συνάρτηση και δηλώνω ότι είναι συνεχής στο κλειστό , λέγοντας γιατί (πολυωνυμική, πράξεις συνεχών…).
- Υπολογίζω τα , και δείχνω ότι .
- Επικαλούμαι το θεώρημα Bolzano και γράφω το συμπέρασμα με το «τουλάχιστον».
Πόσες ρίζες. Αν βρεις διαδοχικά διαστήματα με ετερόσημα άκρα, έχεις τουλάχιστον ρίζες. Για πολυώνυμο βαθμού αυτό κλείνει το θέμα: ρίζες περισσότερες από τον βαθμό δεν χωράνε, άρα είναι ακριβώς .
Η βοηθητική συνάρτηση
Στις Πανελλήνιες η εξίσωση σπάνια έρχεται στη μορφή . Έρχεται μεταμφιεσμένη:
- «οι και έχουν κοινό σημείο» ή «η έχει λύση»
- «υπάρχει με », δηλαδή η τέμνει την
- «υπάρχει με », ή μια σχέση με το μέσα και έξω από την
Η κίνηση είναι πάντα ίδια: μεταφέρεις τα πάντα στο ένα μέλος, και ό,τι μείνει είναι η βοηθητική . Για την πρώτη περίπτωση , και . Η είναι συνεχής ως διαφορά συνεχών, και σε αυτήν εφαρμόζεις το Bolzano. Αν υπάρχουν παρονομαστές, συχνά βολεύει να τους διώξεις πριν φτιάξεις την , ώστε να ορίζεται και στα άκρα.
Ανοιχτό διάστημα: τα όρια στα άκρα
Τι γίνεται όταν η δεν ορίζεται στα άκρα, π.χ. στο ή στο με παρονομαστές που μηδενίζονται; Τιμές στα άκρα δεν υπάρχουν, υπάρχουν όμως όρια.
Αν (ή αρνητικός αριθμός), τότε κοντά στο η παίρνει αρνητικές τιμές, οπότε υπάρχει κοντά στο με . Αν (ή θετικός αριθμός), υπάρχει κοντά στο με . Η είναι συνεχής στο κλειστό , και το Bolzano δίνει ρίζα ανάμεσα, άρα και στο .
Το ίδιο δουλεύει και στο . Έτσι, κάθε πολυώνυμο περιττού βαθμού έχει μία τουλάχιστον πραγματική ρίζα: στα και τείνει σε άπειρα με αντίθετα πρόσημα.
Σταθερό πρόσημο
Μια συνέπεια του Bolzano που χρησιμοποιείς παντού: αν η είναι συνεχής σε ένα διάστημα και δεν μηδενίζεται πουθενά σε αυτό, τότε έχει σταθερό πρόσημο στο . Αν άλλαζε πρόσημο, θα υπήρχαν δύο σημεία με ετερόσημες τιμές, και ανάμεσά τους ρίζα.
Δύο χρήσεις:
- Πίνακας προσήμου. Οι ρίζες μιας συνεχούς συνάρτησης χωρίζουν το πεδίο ορισμού σε διαστήματα. Ανάμεσα σε δύο διαδοχικές ρίζες το πρόσημο είναι σταθερό, οπότε αρκεί να δοκιμάσεις ένα σημείο σε κάθε διάστημα.
- Σχέσεις με τετράγωνο. Αν η είναι συνεχής στο και για κάθε , τότε παντού, άρα σταθερό πρόσημο: ή για κάθε , ή για κάθε . Μία τιμή αποφασίζει ποιο από τα δύο.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Δείξε ότι η εξίσωση έχει μία τουλάχιστον ρίζα στο
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Η συνάρτηση. Θεωρώ την , πολυωνυμική, άρα συνεχής στο και ειδικότερα στο .
Τα άκρα. και , άρα .
Από το θεώρημα Bolzano υπάρχει ένα τουλάχιστον με , δηλαδή .
Παράδειγμα 2
Δείξε ότι η εξίσωση έχει ακριβώς τρεις ρίζες στο
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Η είναι πολυωνυμική, άρα συνεχής σε κάθε κλειστό υποδιάστημα. Δοκιμάζω ακέραια σημεία:
Το πρόσημο αλλάζει στα , και . Το Bolzano σε καθένα δίνει μία τουλάχιστον ρίζα στα , , . Τα διαστήματα είναι ξένα, άρα οι ρίζες είναι τουλάχιστον τρεις.
Πολυώνυμο τρίτου βαθμού έχει το πολύ τρεις ρίζες. Άρα ακριβώς τρεις, μία σε κάθε διάστημα.
Παράδειγμα 3
Δείξε ότι οι και , με και , έχουν ακριβώς ένα κοινό σημείο, με τετμημένη στο
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Η βοηθητική. Κοινό σημείο σημαίνει , οπότε , για . Είναι συνεχής ως άθροισμα συνεχών, άρα και στο .
Τα άκρα. και , γιατί . Από το Bolzano υπάρχει με , δηλαδή .
Μοναδικότητα. Οι και είναι γνησίως αύξουσες, άρα και το άθροισμά τους . Μια γνησίως αύξουσα συνάρτηση μηδενίζεται το πολύ μία φορά σε όλο το . Το κοινό σημείο είναι ένα, το .
Παράδειγμα 4
Η είναι συνεχής στο και για κάθε . Δείξε ότι υπάρχει με
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Η βοηθητική. στο , συνεχής ως διαφορά συνεχών.
Τα πρόσημα από τις υποθέσεις. και . Άρα , με το «ίσον» δυνατό.
Περιπτώσεις.
- Αν , τότε και παίρνω .
- Αν , τότε και παίρνω .
- Αλλιώς , και το Bolzano δίνει με .
Σε κάθε περίπτωση υπάρχει με .
Παράδειγμα 5
Δείξε ότι η εξίσωση έχει μία τουλάχιστον ρίζα στο
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Πρώτος τρόπος: όρια στα άκρα. Η είναι συνεχής στο αλλά δεν ορίζεται στα άκρα. Είναι
, γιατί και
, γιατί και
Άρα υπάρχουν με , και . Η είναι συνεχής στο , και το Bolzano δίνει ρίζα στο .
Δεύτερος τρόπος: διώχνω τους παρονομαστές. Για η εξίσωση είναι ισοδύναμη με , αφού . Η είναι συνεχής στο κλειστό , με και .
Το Bolzano δίνει με . Επειδή , διαιρώ με και το είναι ρίζα της αρχικής. Ο δεύτερος τρόπος είναι συνήθως πιο σύντομος, αρκεί να μη χάσεις τον έλεγχο .
Παράδειγμα 6
Η είναι συνεχής στο , με και για κάθε . Βρες τον τύπο της
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Τέλειο τετράγωνο. Προσθέτω και στα δύο μέλη: .
Η βοηθητική. , συνεχής στο , με , άρα για κάθε .
Σταθερό πρόσημο. Η είναι συνεχής και δεν μηδενίζεται στο , άρα διατηρεί πρόσημο: ή για κάθε , ή για κάθε . Το αποφασίζει.
για κάθε .
Έλεγχος: , και .
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Για την υπολόγισε τα και . Τι εξασφαλίζει το θεώρημα Bolzano για την εξίσωση στο ;
Τα κατάφερες;
- Να διατυπώνεις το θεώρημα Bolzano με τις υποθέσεις του και να γράφεις πλήρη απόδειξη ύπαρξης ρίζας.
- Να εφαρμόζεις το Bolzano σε βοηθητική συνάρτηση, για εξίσωση f(x) = g(x) και για άγνωστη f.
- Να χειρίζεσαι ανοιχτό διάστημα με όρια στα άκρα και την περίπτωση όπου το γινόμενο των τιμών μπορεί να είναι μηδέν.
- Να αξιοποιείς το σταθερό πρόσημο μιας συνεχούς συνάρτησης ανάμεσα σε διαδοχικές ρίζες ή χωρίς ρίζες.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.