Ρυθμός μεταβολής
Η παράγωγος ως ταχύτητα: κίνηση, δεξαμενές, σκιές και σκάλες.
35 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Μαθηματικά Γ΄ Λυκείου Προσανατολισμού, Τεύχος Β΄, 1 ενότητα
Στις Πανελλήνιες2025 επαν. Γ ·2025 Γ ·2024 Γ ·2022 Γ ·2020 επαν. Γ ·2020 Γ
Θα μάθεις να
- Να ερμηνεύεις την παράγωγο ως στιγμιαίο ρυθμό μεταβολής, με τις σωστές μονάδες, και να τον ξεχωρίζεις από τον μέσο.
- Να βρίσκεις ταχύτητα και επιτάχυνση από τη θέση, και να διαβάζεις από τα πρόσημά τους φορά κίνησης, στάση και επιβράδυνση.
- Να λύνεις προβλήματα συνδεδεμένων ρυθμών: σχέση που ισχύει κάθε στιγμή t, παραγώγιση ως προς t, και μετά αντικατάσταση.
- Να υπολογίζεις και να ερμηνεύεις οριακό κόστος, οριακά έσοδα και οριακό κέρδος.
Πόσο γρήγορα αλλάζει κάτι
Ένα ταχύμετρο δείχνει km/h. Δεν σημαίνει ότι το αυτοκίνητο θα κάνει km την επόμενη ώρα. Σημαίνει ότι αυτή τη στιγμή η απόσταση αλλάζει με αυτόν τον ρυθμό. Αυτό το «αυτή τη στιγμή» είναι η παράγωγος.
Αν ένα μέγεθος εξαρτάται από ένα μέσω της , και η είναι παραγωγίσιμη στο , τότε ο ρυθμός μεταβολής του ως προς στο είναι ο αριθμός .
Οι μονάδες του ρυθμού είναι πάντα οι μονάδες του ανά μονάδα του : m/s αν η θέση είναι σε m και ο χρόνος σε s, m³/min για όγκο που αλλάζει με τα λεπτά, € ανά τεμάχιο για κόστος που αλλάζει με την ποσότητα. Αν δεν μπορείς να γράψεις τις μονάδες της απάντησης, κάτι έχει στραβώσει στο στήσιμο.
Το πρόσημο λέει την κατεύθυνση. Αν , το αυξάνεται εκείνη τη στιγμή. Αν , μειώνεται. Στην απάντηση γράφεις και τα δύο: «τη στιγμή το ύψος μειώνεται με ρυθμό m/s» σημαίνει ότι η παράγωγος βγήκε m/s.
Θέση, ταχύτητα, επιτάχυνση
Όταν ένα κινητό κινείται σε άξονα με θέση τη χρονική στιγμή :
| Μέγεθος | Τύπος | Τι λέει |
|---|---|---|
| Θέση | πού βρίσκεται το κινητό | |
| Ταχύτητα | ρυθμός μεταβολής της θέσης | |
| Επιτάχυνση | ρυθμός μεταβολής της ταχύτητας |
Από τα πρόσημα διαβάζεις όλη την κίνηση:
- : κινείται προς τη θετική φορά. : προς την αρνητική.
- και η αλλάζει πρόσημο στο : σταματά στιγμιαία και αλλάζει φορά.
- και ομόσημες: το μέτρο της ταχύτητας αυξάνεται. Ετερόσημες: το κινητό επιβραδύνεται.
Το διάστημα που διανύει σε ένα χρονικό διάστημα δεν είναι πάντα η διαφορά των θέσεων. Αν αλλάζει φορά ενδιάμεσα, χωρίζεις στα σημεία αλλαγής και προσθέτεις τις απόλυτες τιμές των μετατοπίσεων.
Συνδεδεμένοι ρυθμοί
Σε πολλά προβλήματα δύο ή περισσότερα μεγέθη αλλάζουν μαζί με τον χρόνο, και μια σχέση τα δένει: η σκάλα έχει σταθερό μήκος, ο όγκος του νερού εξαρτάται από το ύψος του. Ξέρεις τον ρυθμό του ενός και ζητάς τον ρυθμό του άλλου. Η μέθοδος έχει τέσσερα βήματα:
- Ονομάζεις τα μεγέθη ως συναρτήσεις του χρόνου: , , , με τις μονάδες τους.
- Γράφεις τη σχέση που τα δένει, για κάθε χρονική στιγμή . Από γεωμετρία: Πυθαγόρειο, όμοια τρίγωνα, τύπος όγκου ή εμβαδού.
- Παραγωγίζεις και τα δύο μέλη ως προς . Κάθε μέγεθος που αλλάζει αφήνει πίσω του τον ρυθμό του.
- Αντικαθιστάς τις τιμές της στιγμής που ζητείται, και λύνεις ως προς τον άγνωστο ρυθμό.
Το βήμα 3 είναι ο κανόνας της αλυσίδας, από την ενότητα «Παράγωγος σύνθετης συνάρτησης». Για δυνάμεις γράφεται:
Δηλαδή και όχι : το δεν είναι η μεταβλητή, είναι συνάρτηση του .
Οριακό κόστος, έσοδα, κέρδος
Στην οικονομία ο χρόνος δίνει τη θέση του στην ποσότητα που παράγεται. Αν είναι το κόστος, τα έσοδα και το κέρδος, τότε:
- είναι το οριακό κόστος: περίπου πόσο κοστίζει η επόμενη μονάδα, γιατί .
- είναι τα οριακά έσοδα, και το οριακό κέρδος.
Αν , μια μονάδα παραπάνω αυξάνει το κέρδος. Αν , το μειώνει. Μονάδες: € ανά μονάδα προϊόντος.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Κινητό κινείται σε άξονα με θέση (σε m, με σε s), για . Πότε αλλάζει φορά, πότε επιβραδύνεται και πόσο διάστημα διανύει;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ταχύτητα και επιτάχυνση: m/s και m/s².
Φορά. . Για είναι , για είναι . Τη στιγμή s σταματά στιγμιαία και αλλάζει φορά.
Επιβράδυνση. Στο η είναι αρνητική και η θετική: ετερόσημες, άρα επιβραδύνεται. Στο είναι ομόσημες, άρα το μέτρο της ταχύτητας αυξάνεται.
Διάστημα. Θέσεις: , , . Το διάστημα είναι m.
Η παγίδα: η m είναι η μετατόπιση, όχι το διάστημα. Διαφέρουν επειδή η κίνηση άλλαξε φορά.
Παράδειγμα 2
Σκάλα μήκους m ακουμπά σε κατακόρυφο τοίχο. Η βάση της γλιστράει μακριά από τον τοίχο με ρυθμό m/s. Με τι ρυθμό κατεβαίνει η κορυφή τη στιγμή που η βάση απέχει m από τον τοίχο;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Τα μεγέθη. η απόσταση της βάσης από τον τοίχο και το ύψος της κορυφής, σε m. Δίνεται m/s.
Η σχέση για κάθε . Ο τοίχος, το έδαφος και η σκάλα σχηματίζουν ορθογώνιο τρίγωνο: .
Παραγώγιση ως προς : .
Η στιγμή . Όταν , είναι . Άρα , δηλαδή m/s.
Η κορυφή κατεβαίνει με ρυθμό m/s. Το μείον είναι η πληροφορία «κατεβαίνει».
Παράδειγμα 3
Άνθρωπος ύψους m απομακρύνεται από στύλο ύψους m, με τη λάμπα στην κορυφή, με ταχύτητα m/s. Με τι ρυθμό μεγαλώνει η σκιά του;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Τα μεγέθη. η απόσταση του ανθρώπου από τον στύλο και το μήκος της σκιάς, σε m. Δίνεται m/s.
Η σχέση για κάθε . Η ακτίνα από τη λάμπα περνά από το κεφάλι και καταλήγει στην άκρη της σκιάς. Τα δύο ορθογώνια τρίγωνα, του στύλου και του ανθρώπου, είναι όμοια:
Παραγώγιση: m/s.
Η σκιά μεγαλώνει με m/s κάθε στιγμή, όχι μόνο σε μια θέση: η σχέση είναι γραμμική, οπότε ο ρυθμός δεν εξαρτάται από το . Η άκρη της σκιάς, στη θέση , κινείται με m/s.
Παράδειγμα 4
Δεξαμενή έχει σχήμα κώνου με την κορυφή προς τα κάτω, ακτίνα βάσης m και ύψος m. Ρίχνουμε νερό με ρυθμό m³/min. Με τι ρυθμό ανεβαίνει η στάθμη όταν το βάθος του νερού είναι m;
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Τα μεγέθη. το βάθος του νερού, η ακτίνα της επιφάνειάς του, σε m, και ο όγκος του, σε m³. Δίνεται m³/min.
Λιγότερες μεταβλητές. Το νερό σχηματίζει κώνο όμοιο με τη δεξαμενή, άρα , δηλαδή . Για κάθε :
Παραγώγιση: .
Η στιγμή , με : , άρα m/min.
Γιατί η φεύγει πριν την παραγώγιση: αλλιώς θα έμεναν δύο άγνωστοι ρυθμοί, και , με μία εξίσωση.
Παράδειγμα 5
Σημείο κινείται πάνω στην , με την τετμημένη του να αυξάνεται με ρυθμό μονάδες/s. Βρες τον ρυθμό μεταβολής της απόστασης τη στιγμή που
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Τα μεγέθη. , με , και .
Η σχέση για κάθε . Γράφω το τετράγωνο της απόστασης, για να μην παραγωγίσω ρίζα:
Παραγώγιση: .
Η στιγμή , με και : , άρα μονάδες/s.
Παράδειγμα 6
Το κόστος παραγωγής τεμαχίων είναι € και κάθε τεμάχιο πουλιέται €. Βρες το οριακό κόστος και το οριακό κέρδος στα τεμάχια
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Οριακό κόστος: , άρα € ανά τεμάχιο.
Έλεγχος: €. Το ο τεμάχιο κοστίζει σχεδόν όσο λέει η παράγωγος.
Κέρδος: , άρα .
Οριακό κέρδος: , άρα € ανά τεμάχιο.
Είναι θετικό: στα τεμάχια, ένα ακόμα αυξάνει το κέρδος κατά περίπου €. Το οριακό κέρδος μηδενίζεται στα τεμάχια, και από εκεί και πέρα κάθε επιπλέον τεμάχιο κοστίζει περισσότερο από όσο φέρνει.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Το εμβαδόν τετραγώνου πλευράς cm είναι cm². Βρες τον ρυθμό μεταβολής του εμβαδού ως προς την πλευρά, όταν cm.
Τα κατάφερες;
- Να ερμηνεύεις την παράγωγο ως στιγμιαίο ρυθμό μεταβολής, με τις σωστές μονάδες, και να τον ξεχωρίζεις από τον μέσο.
- Να βρίσκεις ταχύτητα και επιτάχυνση από τη θέση, και να διαβάζεις από τα πρόσημά τους φορά κίνησης, στάση και επιβράδυνση.
- Να λύνεις προβλήματα συνδεδεμένων ρυθμών: σχέση που ισχύει κάθε στιγμή t, παραγώγιση ως προς t, και μετά αντικατάσταση.
- Να υπολογίζεις και να ερμηνεύεις οριακό κόστος, οριακά έσοδα και οριακό κέρδος.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.