Μετάβαση στο περιεχόμενο

Ρυθμός μεταβολής

Η παράγωγος ως ταχύτητα: κίνηση, δεξαμενές, σκιές και σκάλες.

35 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Μαθηματικά Γ΄ Λυκείου Προσανατολισμού, Τεύχος Β΄, 1 ενότητα

Στις Πανελλήνιες2025 επαν. Γ ·2025 Γ ·2024 Γ ·2022 Γ ·2020 επαν. Γ ·2020 Γ

Θα μάθεις να

  1. Να ερμηνεύεις την παράγωγο ως στιγμιαίο ρυθμό μεταβολής, με τις σωστές μονάδες, και να τον ξεχωρίζεις από τον μέσο.
  2. Να βρίσκεις ταχύτητα και επιτάχυνση από τη θέση, και να διαβάζεις από τα πρόσημά τους φορά κίνησης, στάση και επιβράδυνση.
  3. Να λύνεις προβλήματα συνδεδεμένων ρυθμών: σχέση που ισχύει κάθε στιγμή t, παραγώγιση ως προς t, και μετά αντικατάσταση.
  4. Να υπολογίζεις και να ερμηνεύεις οριακό κόστος, οριακά έσοδα και οριακό κέρδος.

Πόσο γρήγορα αλλάζει κάτι

Ένα ταχύμετρο δείχνει 9090 km/h. Δεν σημαίνει ότι το αυτοκίνητο θα κάνει 9090 km την επόμενη ώρα. Σημαίνει ότι αυτή τη στιγμή η απόσταση αλλάζει με αυτόν τον ρυθμό. Αυτό το «αυτή τη στιγμή» είναι η παράγωγος.

Αν ένα μέγεθος yy εξαρτάται από ένα xx μέσω της y=f(x)y = f(x), και η ff είναι παραγωγίσιμη στο x0x_0, τότε ο ρυθμός μεταβολής του yy ως προς xx στο x0x_0 είναι ο αριθμός f′(x0)f'(x_0).

Οι μονάδες του ρυθμού είναι πάντα οι μονάδες του yy ανά μονάδα του xx: m/s αν η θέση είναι σε m και ο χρόνος σε s, m³/min για όγκο που αλλάζει με τα λεπτά, € ανά τεμάχιο για κόστος που αλλάζει με την ποσότητα. Αν δεν μπορείς να γράψεις τις μονάδες της απάντησης, κάτι έχει στραβώσει στο στήσιμο.

Το πρόσημο λέει την κατεύθυνση. Αν f′(x0)>0f'(x_0) > 0, το yy αυξάνεται εκείνη τη στιγμή. Αν f′(x0)<0f'(x_0) < 0, μειώνεται. Στην απάντηση γράφεις και τα δύο: «τη στιγμή t0t_0 το ύψος μειώνεται με ρυθμό 0,750{,}75 m/s» σημαίνει ότι η παράγωγος βγήκε −0,75-0{,}75 m/s.

Θέση, ταχύτητα, επιτάχυνση

Όταν ένα κινητό κινείται σε άξονα με θέση s(t)s(t) τη χρονική στιγμή tt:

ΜέγεθοςΤύποςΤι λέει
Θέσηs(t)s(t)πού βρίσκεται το κινητό
Ταχύτηταv(t)=s′(t)v(t) = s'(t)ρυθμός μεταβολής της θέσης
Επιτάχυνσηα(t)=v′(t)=s′′(t)\alpha(t) = v'(t) = s''(t)ρυθμός μεταβολής της ταχύτητας

Από τα πρόσημα διαβάζεις όλη την κίνηση:

  • v(t)>0v(t) > 0: κινείται προς τη θετική φορά. v(t)<0v(t) < 0: προς την αρνητική.
  • v(t0)=0v(t_0) = 0 και η vv αλλάζει πρόσημο στο t0t_0: σταματά στιγμιαία και αλλάζει φορά.
  • vv και α\alpha ομόσημες: το μέτρο της ταχύτητας αυξάνεται. Ετερόσημες: το κινητό επιβραδύνεται.

Το διάστημα που διανύει σε ένα χρονικό διάστημα δεν είναι πάντα η διαφορά των θέσεων. Αν αλλάζει φορά ενδιάμεσα, χωρίζεις στα σημεία αλλαγής και προσθέτεις τις απόλυτες τιμές των μετατοπίσεων.

Θέση και ταχύτητα στον ίδιο χρόνο

Η s(t) = t³ − 6t² + 9t (μπλε) και η ταχύτητα v(t) = s΄(t) (πράσινη). Σύρε το t₀ και κοίτα τις ενδείξεις. Όπου η πράσινη είναι κάτω από τον άξονα, η μπλε κατεβαίνει. Στα t = 1 και t = 3 η ταχύτητα μηδενίζεται και η κίνηση αλλάζει φορά.

Ζωντανή ενημέρωση
s(t₀)
3,125 m
v(t₀)
3,75 m/s
α(t₀)
−9 m/s²
  • θέση s(t)
  • ταχύτητα v(t)

Συνδεδεμένοι ρυθμοί

Σε πολλά προβλήματα δύο ή περισσότερα μεγέθη αλλάζουν μαζί με τον χρόνο, και μια σχέση τα δένει: η σκάλα έχει σταθερό μήκος, ο όγκος του νερού εξαρτάται από το ύψος του. Ξέρεις τον ρυθμό του ενός και ζητάς τον ρυθμό του άλλου. Η μέθοδος έχει τέσσερα βήματα:

  1. Ονομάζεις τα μεγέθη ως συναρτήσεις του χρόνου: x(t)x(t), y(t)y(t), V(t)V(t), με τις μονάδες τους.
  2. Γράφεις τη σχέση που τα δένει, για κάθε χρονική στιγμή tt. Από γεωμετρία: Πυθαγόρειο, όμοια τρίγωνα, τύπος όγκου ή εμβαδού.
  3. Παραγωγίζεις και τα δύο μέλη ως προς tt. Κάθε μέγεθος που αλλάζει αφήνει πίσω του τον ρυθμό του.
  4. Αντικαθιστάς τις τιμές της στιγμής t0t_0 που ζητείται, και λύνεις ως προς τον άγνωστο ρυθμό.

Το βήμα 3 είναι ο κανόνας της αλυσίδας, από την ενότητα «Παράγωγος σύνθετης συνάρτησης». Για δυνάμεις γράφεται:

(x(t)ν)′=ν x(t)ν−1⋅x′(t)\big(x(t)^\nu\big)' = \nu\, x(t)^{\nu - 1} \cdot x'(t)

Δηλαδή (x2)′=2x x′(x^2)' = 2x\,x' και όχι 2x2x: το xx δεν είναι η μεταβλητή, είναι συνάρτηση του tt.

Οριακό κόστος, έσοδα, κέρδος

Στην οικονομία ο χρόνος δίνει τη θέση του στην ποσότητα xx που παράγεται. Αν K(x)K(x) είναι το κόστος, E(x)E(x) τα έσοδα και P(x)=E(x)−K(x)P(x) = E(x) - K(x) το κέρδος, τότε:

  • K′(x)K'(x) είναι το οριακό κόστος: περίπου πόσο κοστίζει η επόμενη μονάδα, γιατί K(x+1)−K(x)≈K′(x)K(x + 1) - K(x) \approx K'(x).
  • E′(x)E'(x) είναι τα οριακά έσοδα, και P′(x)=E′(x)−K′(x)P'(x) = E'(x) - K'(x) το οριακό κέρδος.

Αν P′(x0)>0P'(x_0) > 0, μια μονάδα παραπάνω αυξάνει το κέρδος. Αν P′(x0)<0P'(x_0) < 0, το μειώνει. Μονάδες: € ανά μονάδα προϊόντος.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Κινητό κινείται σε άξονα με θέση s(t)=t2−4t+3s(t) = t^2 - 4t + 3 (σε m, με tt σε s), για t∈[0,3]t \in [0, 3]. Πότε αλλάζει φορά, πότε επιβραδύνεται και πόσο διάστημα διανύει;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Σκάλα μήκους 55 m ακουμπά σε κατακόρυφο τοίχο. Η βάση της γλιστράει μακριά από τον τοίχο με ρυθμό 11 m/s. Με τι ρυθμό κατεβαίνει η κορυφή τη στιγμή που η βάση απέχει 33 m από τον τοίχο;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Άνθρωπος ύψους 1,81{,}8 m απομακρύνεται από στύλο ύψους 66 m, με τη λάμπα στην κορυφή, με ταχύτητα 1,41{,}4 m/s. Με τι ρυθμό μεγαλώνει η σκιά του;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 4

Δεξαμενή έχει σχήμα κώνου με την κορυφή προς τα κάτω, ακτίνα βάσης 22 m και ύψος 44 m. Ρίχνουμε νερό με ρυθμό 22 m³/min. Με τι ρυθμό ανεβαίνει η στάθμη όταν το βάθος του νερού είναι 22 m;

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 5

Σημείο MM κινείται πάνω στην y=x2y = x^2, με την τετμημένη του να αυξάνεται με ρυθμό 22 μονάδες/s. Βρες τον ρυθμό μεταβολής της απόστασης OMOM τη στιγμή που M(1,1)M(1, 1)

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 6

Το κόστος παραγωγής xx τεμαχίων είναι K(x)=0,1x2+5x+200K(x) = 0{,}1x^2 + 5x + 200 € και κάθε τεμάχιο πουλιέται 2525 €. Βρες το οριακό κόστος και το οριακό κέρδος στα 5050 τεμάχια

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 9
Αν η s(t)s(t) δίνει τη θέση ενός κινητού τη στιγμή tt, τότε η s′′(t)s''(t) είναι:

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 8

Το εμβαδόν τετραγώνου πλευράς xx cm είναι E(x)=x2E(x) = x^2 cm². Βρες τον ρυθμό μεταβολής του εμβαδού ως προς την πλευρά, όταν x=5x = 5 cm.

Τα κατάφερες;

  • Να ερμηνεύεις την παράγωγο ως στιγμιαίο ρυθμό μεταβολής, με τις σωστές μονάδες, και να τον ξεχωρίζεις από τον μέσο.
  • Να βρίσκεις ταχύτητα και επιτάχυνση από τη θέση, και να διαβάζεις από τα πρόσημά τους φορά κίνησης, στάση και επιβράδυνση.
  • Να λύνεις προβλήματα συνδεδεμένων ρυθμών: σχέση που ισχύει κάθε στιγμή t, παραγώγιση ως προς t, και μετά αντικατάσταση.
  • Να υπολογίζεις και να ερμηνεύεις οριακό κόστος, οριακά έσοδα και οριακό κέρδος.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;