Θεωρήματα Rolle και Μέσης Τιμής
Δύο θεωρήματα που φαίνονται προφανή, και το ξ που εγγυώνται.
35 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Μαθηματικά Γ΄ Λυκείου Προσανατολισμού, Τεύχος Β΄, 1 ενότητα
Στις Πανελλήνιες2026 Δ ·2025 επαν. Α ·2025 επαν. Δ ·2024 επαν. Β ·2024 Γ ·2023 επαν. Β ·2023 Α ·2023 Δ ·2022 επαν. Α ·2022 Α ·2021 επαν. Α ·2021 Γ ·2020 επαν. Α ·2020 επαν. Δ ·2020 Δ
Θα μάθεις να
- Να διατυπώνεις τα θεωρήματα Rolle και Μέσης Τιμής, να ελέγχεις γραπτά τις υποθέσεις τους και να βρίσκεις το ξ.
- Να δείχνεις ότι μια εξίσωση έχει ρίζα με Rolle σε αρχική ή σε βοηθητική συνάρτηση.
- Να δείχνεις ότι μια εξίσωση έχει το πολύ ή ακριβώς k ρίζες, συνδυάζοντας Rolle και Bolzano.
- Να εφαρμόζεις το Θεώρημα Μέσης Τιμής σε δύο διαστήματα για να βρεις ξ1 και ξ2.
Η εφαπτομένη που γίνεται παράλληλη με τη χορδή
Ένα αυτοκίνητο κάνει km σε δύο ώρες. Μέση ταχύτητα km/h. Υπάρχει στιγμή που το κοντέρ έδειξε ακριβώς ; Αν η κίνηση δεν έχει άλματα, ναι. Αυτό λέει το Θεώρημα Μέσης Τιμής: ο μέσος ρυθμός μεταβολής επιτυγχάνεται κάποια στιγμή ως στιγμιαίος.
Στο γράφημα, ο μέσος ρυθμός είναι η κλίση της χορδής που ενώνει τα άκρα, και ο στιγμιαίος η κλίση της εφαπτομένης. Κάπου ανάμεσα, η εφαπτομένη γίνεται παράλληλη με τη χορδή. Το θεώρημα Rolle είναι η περίπτωση όπου η χορδή είναι οριζόντια.
Θεώρημα Rolle
Αν για την ισχύουν και τα τρία:
- είναι συνεχής στο κλειστό
- είναι παραγωγίσιμη στο ανοιχτό
τότε υπάρχει ένα τουλάχιστον με . Γεωμετρικά: σε ένα τουλάχιστον σημείο η εφαπτομένη είναι οριζόντια.
Θεώρημα Μέσης Τιμής (ΘΜΤ)
Ίδιες οι δύο πρώτες υποθέσεις, χωρίς την τρίτη. Τότε υπάρχει ένα τουλάχιστον με
Γεωμετρικά: η εφαπτομένη στο είναι παράλληλη με τη χορδή , όπου και .
Ο γραπτός έλεγχος των υποθέσεων
Στις Πανελλήνιες, το θεώρημα δεν «εφαρμόζεται» αν δεν γράψεις γιατί ισχύουν οι υποθέσεις. Ο έλεγχος έχει σταθερή σειρά:
- Συνέχεια στο κλειστό. Για πολυωνυμικές, εκθετικές, τριγωνομετρικές και τις πράξεις τους, μία πρόταση αρκεί. Για συνάρτηση με κλάδους, ελέγχεις το σημείο αλλαγής με όρια.
- Παραγωγισιμότητα στο ανοιχτό. Τα άκρα δεν ελέγχονται. Η στο δεν έχει παράγωγο στο , και το ΘΜΤ εφαρμόζεται κανονικά. Σε κλαδική, το σημείο αλλαγής θέλει παράγωγο με τον ορισμό, αν είναι μέσα στο διάστημα.
- Μόνο για Rolle: υπολογίζεις και και γράφεις ότι είναι ίσες.
Αν ζητείται και το , λύνεις την εξίσωση και κρατάς μόνο τις λύσεις μέσα στο ανοιχτό .
Rolle για να δείξεις ότι μια εξίσωση έχει ρίζα
Θέλεις ρίζα της στο και το Bolzano δεν βγαίνει: τα πρόσημα της στα άκρα δεν είναι γνωστά, ή η περιέχει άγνωστη . Τότε ψάχνεις συνάρτηση με , δηλαδή μια αρχική της :
- Βρίσκεις τη «ανάποδα», από τον πίνακα των παραγώγων. Η σταθερά διαλέγεται ώστε να βολεύει.
- Ελέγχεις συνέχεια και παραγωγισιμότητα της .
- Δείχνεις .
- Το Rolle δίνει με , δηλαδή .
Όταν η εξίσωση περιέχει την άγνωστη , η είναι βοηθητική: γινόμενο ή πηλίκο που η παράγωγός του περιέχει τη ζητούμενη σχέση. Είναι ο πίνακας αναγνώρισης παραγώγων από την ενότητα «Παράγωγος σύνθετης συνάρτησης», διαβασμένος από τη μεριά του :
| Ζητάς με | Βοηθητική |
|---|---|
Οι υποθέσεις ελέγχονται για τη , όχι για την . Και στο τέλος διαιρείς μόνο με ό,τι δεν μηδενίζεται: το , ή το όταν το διάστημα δεν περιέχει το .
Το πολύ ρίζες: το Rolle ανάποδα
Ανάμεσα σε δύο ρίζες μιας παραγωγίσιμης υπάρχει ρίζα της : είναι το Rolle με . Διαβασμένο ανάποδα, μετράει ρίζες, με απαγωγή σε άτοπο:
- Αν η δεν μηδενίζεται σε ένα διάστημα , η έχει το πολύ μία ρίζα στο . Αν είχε δύο, , το Rolle στο θα έδινε ρίζα της . Άτοπο.
- Αν η έχει το πολύ ρίζες στο , η έχει το πολύ .
- Αν η δεν μηδενίζεται, η έχει το πολύ μία ρίζα, άρα η το πολύ δύο. Το Rolle εφαρμόζεται δύο φορές.
Το Bolzano δίνει τουλάχιστον, το Rolle ανάποδα δίνει το πολύ. Μαζί δίνουν ακριβώς.
ΘΜΤ σε δύο διαστήματα
Μια συχνή ερώτηση Θέματος Δ: «δείξε ότι υπάρχουν με...» και μια σχέση ανάμεσα σε και . Ένα ΘΜΤ δίνει ένα . Για δύο, κόβεις το σε ένα σημείο και εφαρμόζεις ΘΜΤ στο και στο . Τα και είναι διαφορετικά, γιατί τα ανοιχτά διαστήματα δεν έχουν κοινό σημείο.
Πού κόβεις:
- Αν η σχέση είναι άθροισμα, όπως , συνήθως στο μέσο, ώστε τα δύο κλάσματα να έχουν ίδιο παρονομαστή.
- Αν η σχέση είναι γινόμενο ή κάτι πιο σύνθετο, στο που δίνει ένα προηγούμενο ερώτημα, συνήθως ρίζα από Bolzano. Το προηγούμενο ερώτημα δεν είναι ποτέ τυχαίο.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Εξέτασε αν εφαρμόζεται το θεώρημα Rolle για την στο και βρες όλα τα .
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Υποθέσεις 1 και 2. Η είναι πολυωνυμική, άρα συνεχής στο και παραγωγίσιμη στο , με .
Υπόθεση 3. και . Ίσες, άρα το θεώρημα εφαρμόζεται.
Τα . .
Αφού , και τα δύο ανήκουν στο . Το θεώρημα εγγυάται ένα, εδώ βρέθηκαν δύο.
Παράδειγμα 2
Εφάρμοσε το ΘΜΤ για την στο και βρες το .
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Υποθέσεις. Η είναι συνεχής στο . Είναι παραγωγίσιμη στο με , άρα και στο .
Στο δεν είναι παραγωγίσιμη, αλλά το είναι άκρο. Το θεώρημα δεν το ζητά.
Κλίση χορδής: .
Το : , και .
Παράδειγμα 3
Αν , δείξε ότι η εξίσωση έχει μία τουλάχιστον ρίζα στο .
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Γιατί όχι Bolzano. Στο η παράσταση κάνει και στο κάνει . Δεν ξέρεις τα πρόσημά τους. Το δεδομένο μοιάζει με τιμή άλλης συνάρτησης στο .
Αρχική. Η έχει . Είναι πολυωνυμική, άρα συνεχής στο και παραγωγίσιμη στο .
Τιμές στα άκρα. και . Ίσες.
Από το Rolle υπάρχει με , δηλαδή . Το είναι η ζητούμενη ρίζα.
Παράδειγμα 4
Η είναι συνεχής στο , παραγωγίσιμη στο , και . Δείξε ότι υπάρχει με .
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Αναγνώριση. Η είναι η παράγωγος της . Βοηθητική: , .
Υποθέσεις 1 και 2. Γινόμενο συνεχών, άρα συνεχής στο . Γινόμενο παραγωγίσιμων, άρα παραγωγίσιμη στο , με .
Υπόθεση 3. και . Άρα .
Το δεδομένο ήταν ακριβώς η ισότητα , γραμμένη με την . Έτσι καταλαβαίνεις ότι η βοηθητική είναι σωστή.
Από το Rolle υπάρχει με , δηλαδή .
Παράδειγμα 5
Δείξε ότι η εξίσωση έχει ακριβώς δύο ρίζες.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Θέτω , . Είναι , και .
Το πολύ δύο. Έστω ότι η έχει τρεις ρίζες . Η είναι συνεχής και παραγωγίσιμη στο , οπότε το Rolle στο και στο δίνει ρίζες της στο και στο . Αυτές είναι διαφορετικές, ενώ η έχει μόνο μία. Άτοπο.
Τουλάχιστον δύο. Η πρώτη είναι προφανής: . Για τη δεύτερη, Bolzano στο : και , άρα υπάρχει ρίζα στο , διαφορετική από το .
Δύο ρίζες βρέθηκαν και περισσότερες αποκλείστηκαν. Η εξίσωση έχει ακριβώς δύο ρίζες: το και μία στο .
Παράδειγμα 6
Η είναι συνεχής στο , παραγωγίσιμη στο , με και . (α) Δείξε ότι υπάρχει με . (β) Δείξε ότι υπάρχουν στο με .
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
(α) Bolzano. Η είναι συνεχής στο , με και . Άρα υπάρχει με , δηλαδή .
(β) Πού κόβω. Η σχέση είναι γινόμενο, και το (α) έδωσε σημείο. Κόβω στο . Η ικανοποιεί τις υποθέσεις του ΘΜΤ στο και στο , ως υποδιαστήματα του .
ΘΜΤ στο : υπάρχει με
ΘΜΤ στο : υπάρχει με
Γινόμενο: .
Και , άρα . Αν είχες κόψει στο μέσο , τα κλάσματα δεν θα απλοποιούνταν: το του (α) ήταν φτιαγμένο γι' αυτό.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Για την στο , έλεγξε τις υποθέσεις του θεωρήματος Rolle και βρες το .
Τα κατάφερες;
- Να διατυπώνεις τα θεωρήματα Rolle και Μέσης Τιμής, να ελέγχεις γραπτά τις υποθέσεις τους και να βρίσκεις το ξ.
- Να δείχνεις ότι μια εξίσωση έχει ρίζα με Rolle σε αρχική ή σε βοηθητική συνάρτηση.
- Να δείχνεις ότι μια εξίσωση έχει το πολύ ή ακριβώς k ρίζες, συνδυάζοντας Rolle και Bolzano.
- Να εφαρμόζεις το Θεώρημα Μέσης Τιμής σε δύο διαστήματα για να βρεις ξ1 και ξ2.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.