Μετάβαση στο περιεχόμενο

Θεωρήματα Rolle και Μέσης Τιμής

Δύο θεωρήματα που φαίνονται προφανή, και το ξ που εγγυώνται.

35 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Μαθηματικά Γ΄ Λυκείου Προσανατολισμού, Τεύχος Β΄, 1 ενότητα

Στις Πανελλήνιες2026 Δ ·2025 επαν. Α ·2025 επαν. Δ ·2024 επαν. Β ·2024 Γ ·2023 επαν. Β ·2023 Α ·2023 Δ ·2022 επαν. Α ·2022 Α ·2021 επαν. Α ·2021 Γ ·2020 επαν. Α ·2020 επαν. Δ ·2020 Δ

Θα μάθεις να

  1. Να διατυπώνεις τα θεωρήματα Rolle και Μέσης Τιμής, να ελέγχεις γραπτά τις υποθέσεις τους και να βρίσκεις το ξ.
  2. Να δείχνεις ότι μια εξίσωση έχει ρίζα με Rolle σε αρχική ή σε βοηθητική συνάρτηση.
  3. Να δείχνεις ότι μια εξίσωση έχει το πολύ ή ακριβώς k ρίζες, συνδυάζοντας Rolle και Bolzano.
  4. Να εφαρμόζεις το Θεώρημα Μέσης Τιμής σε δύο διαστήματα για να βρεις ξ1 και ξ2.

Η εφαπτομένη που γίνεται παράλληλη με τη χορδή

Ένα αυτοκίνητο κάνει 120120 km σε δύο ώρες. Μέση ταχύτητα 6060 km/h. Υπάρχει στιγμή που το κοντέρ έδειξε ακριβώς 6060; Αν η κίνηση δεν έχει άλματα, ναι. Αυτό λέει το Θεώρημα Μέσης Τιμής: ο μέσος ρυθμός μεταβολής επιτυγχάνεται κάποια στιγμή ως στιγμιαίος.

Στο γράφημα, ο μέσος ρυθμός είναι η κλίση της χορδής που ενώνει τα άκρα, και ο στιγμιαίος η κλίση της εφαπτομένης. Κάπου ανάμεσα, η εφαπτομένη γίνεται παράλληλη με τη χορδή. Το θεώρημα Rolle είναι η περίπτωση όπου η χορδή είναι οριζόντια.

Θεώρημα Rolle

Αν για την ff ισχύουν και τα τρία:

  1. είναι συνεχής στο κλειστό [α,β][\alpha, \beta]
  2. είναι παραγωγίσιμη στο ανοιχτό (α,β)(\alpha, \beta)
  3. f(α)=f(β)f(\alpha) = f(\beta)

τότε υπάρχει ένα τουλάχιστον ξ∈(α,β)\xi \in (\alpha, \beta) με f′(ξ)=0f'(\xi) = 0. Γεωμετρικά: σε ένα τουλάχιστον σημείο (ξ,f(ξ))(\xi, f(\xi)) η εφαπτομένη είναι οριζόντια.

Θεώρημα Μέσης Τιμής (ΘΜΤ)

Ίδιες οι δύο πρώτες υποθέσεις, χωρίς την τρίτη. Τότε υπάρχει ένα τουλάχιστον ξ∈(α,β)\xi \in (\alpha, \beta) με

f′(ξ)=f(β)−f(α)β−αf'(\xi) = \frac{f(\beta) - f(\alpha)}{\beta - \alpha}

Γεωμετρικά: η εφαπτομένη στο (ξ,f(ξ))(\xi, f(\xi)) είναι παράλληλη με τη χορδή ABAB, όπου A(α,f(α))A(\alpha, f(\alpha)) και B(β,f(β))B(\beta, f(\beta)).

Η χορδή και η εφαπτομένη που της μοιάζει

Η f(x) = x³ − 3x. Στην αρχική θέση τα άκρα δίνουν ίδια τιμή — αυτή είναι η περίπτωση Rolle, και η χορδή είναι οριζόντια. Σύρε το β στο 2: η χορδή γέρνει, και τώρα υπάρχουν δύο ξ. Το θεώρημα λέει «ένα τουλάχιστον», ποτέ «ακριβώς ένα».

Κλίση χορδής
0

Ίδιες τιμές στα άκρα: οριζόντια χορδή, δηλαδή η περίπτωση Rolle.Ένα ξ: −1

Ο γραπτός έλεγχος των υποθέσεων

Στις Πανελλήνιες, το θεώρημα δεν «εφαρμόζεται» αν δεν γράψεις γιατί ισχύουν οι υποθέσεις. Ο έλεγχος έχει σταθερή σειρά:

  1. Συνέχεια στο κλειστό. Για πολυωνυμικές, εκθετικές, τριγωνομετρικές και τις πράξεις τους, μία πρόταση αρκεί. Για συνάρτηση με κλάδους, ελέγχεις το σημείο αλλαγής με όρια.
  2. Παραγωγισιμότητα στο ανοιχτό. Τα άκρα δεν ελέγχονται. Η x\sqrt{x} στο [0,4][0, 4] δεν έχει παράγωγο στο 00, και το ΘΜΤ εφαρμόζεται κανονικά. Σε κλαδική, το σημείο αλλαγής θέλει παράγωγο με τον ορισμό, αν είναι μέσα στο διάστημα.
  3. Μόνο για Rolle: υπολογίζεις f(α)f(\alpha) και f(β)f(\beta) και γράφεις ότι είναι ίσες.

Αν ζητείται και το ξ\xi, λύνεις την εξίσωση και κρατάς μόνο τις λύσεις μέσα στο ανοιχτό (α,β)(\alpha, \beta).

Rolle για να δείξεις ότι μια εξίσωση έχει ρίζα

Θέλεις ρίζα της φ(x)=0\varphi(x) = 0 στο (α,β)(\alpha, \beta) και το Bolzano δεν βγαίνει: τα πρόσημα της φ\varphi στα άκρα δεν είναι γνωστά, ή η φ\varphi περιέχει άγνωστη ff. Τότε ψάχνεις συνάρτηση gg με g′=φg' = \varphi, δηλαδή μια αρχική της φ\varphi:

  1. Βρίσκεις τη gg «ανάποδα», από τον πίνακα των παραγώγων. Η σταθερά διαλέγεται ώστε να βολεύει.
  2. Ελέγχεις συνέχεια και παραγωγισιμότητα της gg.
  3. Δείχνεις g(α)=g(β)g(\alpha) = g(\beta).
  4. Το Rolle δίνει ξ\xi με g′(ξ)=0g'(\xi) = 0, δηλαδή φ(ξ)=0\varphi(\xi) = 0.

Όταν η εξίσωση περιέχει την άγνωστη ff, η gg είναι βοηθητική: γινόμενο ή πηλίκο που η παράγωγός του περιέχει τη ζητούμενη σχέση. Είναι ο πίνακας αναγνώρισης παραγώγων από την ενότητα «Παράγωγος σύνθετης συνάρτησης», διαβασμένος από τη μεριά του ξ\xi:

Ζητάς ξ\xi μεΒοηθητική
f′(ξ)=κf'(\xi) = \kappag(x)=f(x)−κxg(x) = f(x) - \kappa x
f′(ξ)+f(ξ)=0f'(\xi) + f(\xi) = 0g(x)=exf(x)g(x) = e^x f(x)
f′(ξ)=f(ξ)f'(\xi) = f(\xi)g(x)=e−xf(x)g(x) = e^{-x} f(x)
ξf′(ξ)+f(ξ)=0\xi f'(\xi) + f(\xi) = 0g(x)=xf(x)g(x) = x f(x)
ξf′(ξ)=f(ξ)\xi f'(\xi) = f(\xi)g(x)=f(x)xg(x) = \dfrac{f(x)}{x}
f′(ξ)=1ξf'(\xi) = \dfrac{1}{\xi}g(x)=f(x)−ln⁡xg(x) = f(x) - \ln x

Οι υποθέσεις ελέγχονται για τη gg, όχι για την ff. Και στο τέλος διαιρείς μόνο με ό,τι δεν μηδενίζεται: το eξe^{\xi}, ή το ξ\xi όταν το διάστημα δεν περιέχει το 00.

Το πολύ kk ρίζες: το Rolle ανάποδα

Ανάμεσα σε δύο ρίζες μιας παραγωγίσιμης ff υπάρχει ρίζα της f′f': είναι το Rolle με f(ρ1)=f(ρ2)=0f(\rho_1) = f(\rho_2) = 0. Διαβασμένο ανάποδα, μετράει ρίζες, με απαγωγή σε άτοπο:

  • Αν η f′f' δεν μηδενίζεται σε ένα διάστημα Δ\Delta, η ff έχει το πολύ μία ρίζα στο Δ\Delta. Αν είχε δύο, ρ1<ρ2\rho_1 < \rho_2, το Rolle στο [ρ1,ρ2][\rho_1, \rho_2] θα έδινε ρίζα της f′f'. Άτοπο.
  • Αν η f′f' έχει το πολύ kk ρίζες στο Δ\Delta, η ff έχει το πολύ k+1k + 1.
  • Αν η f′′f'' δεν μηδενίζεται, η f′f' έχει το πολύ μία ρίζα, άρα η ff το πολύ δύο. Το Rolle εφαρμόζεται δύο φορές.

Το Bolzano δίνει τουλάχιστον, το Rolle ανάποδα δίνει το πολύ. Μαζί δίνουν ακριβώς.

ΘΜΤ σε δύο διαστήματα

Μια συχνή ερώτηση Θέματος Δ: «δείξε ότι υπάρχουν ξ1≠ξ2\xi_1 \neq \xi_2 με...» και μια σχέση ανάμεσα σε f′(ξ1)f'(\xi_1) και f′(ξ2)f'(\xi_2). Ένα ΘΜΤ δίνει ένα ξ\xi. Για δύο, κόβεις το [α,β][\alpha, \beta] σε ένα σημείο x0x_0 και εφαρμόζεις ΘΜΤ στο [α,x0][\alpha, x_0] και στο [x0,β][x_0, \beta]. Τα ξ1∈(α,x0)\xi_1 \in (\alpha, x_0) και ξ2∈(x0,β)\xi_2 \in (x_0, \beta) είναι διαφορετικά, γιατί τα ανοιχτά διαστήματα δεν έχουν κοινό σημείο.

Πού κόβεις:

  • Αν η σχέση είναι άθροισμα, όπως f′(ξ1)+f′(ξ2)=…f'(\xi_1) + f'(\xi_2) = \dots, συνήθως στο μέσο, ώστε τα δύο κλάσματα να έχουν ίδιο παρονομαστή.
  • Αν η σχέση είναι γινόμενο ή κάτι πιο σύνθετο, στο x0x_0 που δίνει ένα προηγούμενο ερώτημα, συνήθως ρίζα από Bolzano. Το προηγούμενο ερώτημα δεν είναι ποτέ τυχαίο.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Εξέτασε αν εφαρμόζεται το θεώρημα Rolle για την f(x)=x3−3xf(x) = x^3 - 3x στο [−3,3][-\sqrt{3}, \sqrt{3}] και βρες όλα τα ξ\xi.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Εφάρμοσε το ΘΜΤ για την f(x)=xf(x) = \sqrt{x} στο [0,4][0, 4] και βρες το ξ\xi.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Αν α+β+γ=0\alpha + \beta + \gamma = 0, δείξε ότι η εξίσωση 3αx2+2βx+γ=03\alpha x^2 + 2\beta x + \gamma = 0 έχει μία τουλάχιστον ρίζα στο (0,1)(0, 1).

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 4

Η ff είναι συνεχής στο [1,2][1, 2], παραγωγίσιμη στο (1,2)(1, 2), και f(1)=2f(2)f(1) = 2 f(2). Δείξε ότι υπάρχει ξ∈(1,2)\xi \in (1, 2) με ξf′(ξ)+f(ξ)=0\xi f'(\xi) + f(\xi) = 0.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 5

Δείξε ότι η εξίσωση ex=2x+1e^x = 2x + 1 έχει ακριβώς δύο ρίζες.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 6

Η ff είναι συνεχής στο [0,1][0, 1], παραγωγίσιμη στο (0,1)(0, 1), με f(0)=0f(0) = 0 και f(1)=1f(1) = 1. (α) Δείξε ότι υπάρχει x0∈(0,1)x_0 \in (0, 1) με f(x0)=1−x0f(x_0) = 1 - x_0. (β) Δείξε ότι υπάρχουν ξ1≠ξ2\xi_1 \neq \xi_2 στο (0,1)(0, 1) με f′(ξ1)f′(ξ2)=1f'(\xi_1) f'(\xi_2) = 1.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 10
Ποια υπόθεση έχει το θεώρημα Rolle και δεν έχει το Θεώρημα Μέσης Τιμής;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 8

Για την f(x)=x2−6x+5f(x) = x^2 - 6x + 5 στο [1,5][1, 5], έλεγξε τις υποθέσεις του θεωρήματος Rolle και βρες το ξ\xi.

Τα κατάφερες;

  • Να διατυπώνεις τα θεωρήματα Rolle και Μέσης Τιμής, να ελέγχεις γραπτά τις υποθέσεις τους και να βρίσκεις το ξ.
  • Να δείχνεις ότι μια εξίσωση έχει ρίζα με Rolle σε αρχική ή σε βοηθητική συνάρτηση.
  • Να δείχνεις ότι μια εξίσωση έχει το πολύ ή ακριβώς k ρίζες, συνδυάζοντας Rolle και Bolzano.
  • Να εφαρμόζεις το Θεώρημα Μέσης Τιμής σε δύο διαστήματα για να βρεις ξ1 και ξ2.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;