Συνέπειες του Θεωρήματος Μέσης Τιμής
Μηδενική παράγωγος σημαίνει σταθερή, ίσες παράγωγοι σημαίνουν σταθερή διαφορά, και ανισότητες.
35 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Μαθηματικά Γ΄ Λυκείου Προσανατολισμού, Τεύχος Β΄, 1 ενότητα
Στις Πανελλήνιες2026 Α ·2025 Α ·2025 Δ ·2024 επαν. Δ ·2022 επαν. Γ ·2022 Α ·2022 Γ ·2021 επαν. Α ·2020 επαν. Δ
Θα μάθεις να
- Να αποδεικνύεις ότι συνάρτηση με μηδενική παράγωγο σε διάστημα είναι σταθερή, και ότι f΄ = g΄ δίνει f = g + c.
- Να εξηγείς γιατί χρειάζεται διάστημα και να δουλεύεις με μία σταθερά ανά κομμάτι σε ένωση διαστημάτων.
- Να βρίσκεις την f από σχέσεις όπως f΄ = f, f΄ = λf ή f΄ = 2xf, πολλαπλασιάζοντας με τον κατάλληλο εκθετικό παράγοντα.
- Να αποδεικνύεις ανισότητες με το Θεώρημα Μέσης Τιμής, φράζοντας το f΄(ξ).
Μηδενική ταχύτητα, καμία μετακίνηση
Αν το κοντέρ ενός αυτοκινήτου έδειχνε σε όλη τη διάρκεια μιας ώρας, το αυτοκίνητο δεν μετακινήθηκε. Ακούγεται αυτονόητο, αλλά στα μαθηματικά θέλει απόδειξη, και η απόδειξη είναι το Θεώρημα Μέσης Τιμής. Από αυτή τη μία πρόταση βγαίνουν όλα τα εργαλεία της ενότητας: πώς βρίσκεις μια συνάρτηση από την παράγωγό της, και πώς αποδεικνύεις ανισότητες.
Συνάρτηση με μηδενική παράγωγο
Θεώρημα. Έστω ορισμένη σε ένα διάστημα . Αν η είναι συνεχής στο και για κάθε εσωτερικό σημείο του , τότε η είναι σταθερή σε όλο το .
Απόδειξη. Αρκεί να δείξω ότι η παίρνει την ίδια τιμή σε δύο οποιαδήποτε σημεία του . Αν , δεν έχω τίποτα να δείξω. Έστω .
Το περιέχεται στο , γιατί το είναι διάστημα. Άρα η είναι συνεχής στο . Κάθε σημείο του είναι εσωτερικό σημείο του , οπότε εκεί η είναι παραγωγίσιμη. Ισχύουν λοιπόν οι υποθέσεις του ΘΜΤ, και υπάρχει με
Το είναι εσωτερικό σημείο του , άρα . Επομένως , δηλαδή .
Αν , η ίδια απόδειξη γίνεται στο . Άρα η είναι σταθερή στο . ∎
Πόρισμα. Αν οι είναι συνεχείς στο διάστημα και για κάθε εσωτερικό σημείο του , τότε υπάρχει σταθερά με για κάθε .
Απόδειξη. Η είναι συνεχής στο και για κάθε εσωτερικό ισχύει . Από το θεώρημα, η είναι σταθερή: για κάθε . ∎
Και οι δύο αποδείξεις ζητιούνται ως θεωρία στο Θέμα Α. Γράψε τες με όλα τα βήματα: γιατί το είναι μέσα στο , γιατί η είναι παραγωγίσιμη στο , και γιατί .
Η συνάρτηση που ισούται με την παράγωγό της
Αν για κάθε , τότε .
Η ιδέα είναι να φτιάξεις συνάρτηση με μηδενική παράγωγο. Θέτεις και παραγωγίζεις:
Η έχει μηδενική παράγωγο στο διάστημα , άρα είναι σταθερή: , δηλαδή . Το το δίνει μια τιμή: αν , τότε .
Η ίδια ιδέα λύνει όλη την οικογένεια. Πολλαπλασιάζεις με τον εκθετικό παράγοντα που κάνει το πρώτο μέλος παράγωγο γινομένου:
| Σχέση | Πολλαπλασιάζεις με | Συμπέρασμα |
|---|---|---|
Γενικά, για ο παράγοντας είναι , γιατί .
Ανισότητες με το ΘΜΤ
Το ΘΜΤ γράφει μια διαφορά τιμών ως γινόμενο:
Το δεν το ξέρεις, ξέρεις όμως ότι είναι ανάμεσα στα και . Αν η είναι γνωστή μονότονη συνάρτηση, όπως η ή η , το φράζεται ανάμεσα στα και , και η διαφορά τιμών φράζεται μαζί του.
Η μέθοδος:
- Αναγνωρίζεις τη συνάρτηση: η ζητούμενη ανισότητα έχει διαφορά τιμών, όπως ή .
- Εφαρμόζεις ΘΜΤ στο σωστό διάστημα, με γραπτό έλεγχο των υποθέσεων.
- Φράζεις το από το .
- Πολλαπλασιάζεις με . Αν πολλαπλασιάζεις με αρνητικό, η φορά αλλάζει.
Δύο γρήγορα παραδείγματα. Για την , η παράγωγος έχει , οπότε για κάθε :
Για δίνει . Και για την στο με , από :
Στην ενότητα «Μονοτονία και ακρότατα» θα δεις έναν δεύτερο δρόμο για τις ίδιες ανισότητες, με τη μονοτονία μιας διαφοράς. Το ΘΜΤ μένει ο πιο σύντομος όταν η ανισότητα έχει διαφορά τιμών.
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Η είναι παραγωγίσιμη, με για κάθε και . Βρες την .
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Αναγνώριση. Η έχει . Άρα για κάθε .
Το είναι διάστημα, οπότε υπάρχει με .
Η σταθερά. , άρα . Τελικά .
Παράδειγμα 2
Η είναι παραγωγίσιμη στο , με , και . Βρες την .
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Αναγνώριση. . Άρα για κάθε .
Το πεδίο δεν είναι διάστημα. Το είναι η ένωση των και . Εφαρμόζω το πόρισμα χωριστά σε καθένα:
για , και για .
Δύο σταθερές, δύο τιμές. , άρα . , άρα .
για και για .
Γι' αυτό η εκφώνηση έδωσε δύο τιμές: μία σε κάθε κομμάτι. Με μία μόνο, η μία σταθερά θα έμενε άγνωστη.
Παράδειγμα 3
Η είναι παραγωγίσιμη, με για κάθε και . Βρες την .
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Ο παράγοντας. Η σχέση είναι με . Πολλαπλασιάζω με και θέτω .
για κάθε .
Η είναι σταθερή στο διάστημα : . Για : .
.
Έλεγχος: .
Παράδειγμα 4
Η είναι παραγωγίσιμη, με για κάθε και . Βρες την .
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Βήμα 1. Μαζεύω: .
Βήμα 2. Πολλαπλασιάζω με , για να γίνει το πρώτο μέλος παράγωγος γινομένου:
, δηλαδή
Βήμα 3. Στο διάστημα : .
Βήμα 4. Για : , άρα και .
Έλεγχος: .
Παράδειγμα 5
Δείξε ότι για κάθε .
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Αναγνώριση. : διαφορά τιμών της στα άκρα του .
ΘΜΤ. Η είναι συνεχής στο και παραγωγίσιμη στο . Υπάρχει με
, δηλαδή
Φράγμα. Από , με όλα θετικά: .
Πολλαπλασιάζω με , που κρατά τη φορά: , και ο μεσαίος όρος είναι το .
Έλεγχος με : .
Παράδειγμα 6
Δείξε ότι για κάθε , με ισότητα μόνο για .
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Αναγνώριση. : διαφορά τιμών της . Χρειάζομαι . Το διάστημα εξαρτάται από το πρόσημο του , οπότε χωρίζω σε περιπτώσεις.
: . Ισότητα.
. ΘΜΤ στην στο , που είναι συνεχής και παραγωγίσιμη παντού: υπάρχει με .
Αφού , είναι , και πολλαπλασιάζοντας με : . Άρα .
. ΘΜΤ στο : υπάρχει με , δηλαδή .
Τώρα , άρα . Πολλαπλασιάζω με , που αλλάζει τη φορά: . Άρα πάλι .
Στις τρεις περιπτώσεις μαζί: για κάθε , με ισότητα μόνο στο . Η είναι η εφαπτομένη της στο , και η καμπύλη μένει από πάνω της.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Η είναι παραγωγίσιμη, με για κάθε και . Βρες την .
Τα κατάφερες;
- Να αποδεικνύεις ότι συνάρτηση με μηδενική παράγωγο σε διάστημα είναι σταθερή, και ότι f΄ = g΄ δίνει f = g + c.
- Να εξηγείς γιατί χρειάζεται διάστημα και να δουλεύεις με μία σταθερά ανά κομμάτι σε ένωση διαστημάτων.
- Να βρίσκεις την f από σχέσεις όπως f΄ = f, f΄ = λf ή f΄ = 2xf, πολλαπλασιάζοντας με τον κατάλληλο εκθετικό παράγοντα.
- Να αποδεικνύεις ανισότητες με το Θεώρημα Μέσης Τιμής, φράζοντας το f΄(ξ).
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.