Μετάβαση στο περιεχόμενο

Συνέπειες του Θεωρήματος Μέσης Τιμής

Μηδενική παράγωγος σημαίνει σταθερή, ίσες παράγωγοι σημαίνουν σταθερή διαφορά, και ανισότητες.

35 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Μαθηματικά Γ΄ Λυκείου Προσανατολισμού, Τεύχος Β΄, 1 ενότητα

Στις Πανελλήνιες2026 Α ·2025 Α ·2025 Δ ·2024 επαν. Δ ·2022 επαν. Γ ·2022 Α ·2022 Γ ·2021 επαν. Α ·2020 επαν. Δ

Θα μάθεις να

  1. Να αποδεικνύεις ότι συνάρτηση με μηδενική παράγωγο σε διάστημα είναι σταθερή, και ότι f΄ = g΄ δίνει f = g + c.
  2. Να εξηγείς γιατί χρειάζεται διάστημα και να δουλεύεις με μία σταθερά ανά κομμάτι σε ένωση διαστημάτων.
  3. Να βρίσκεις την f από σχέσεις όπως f΄ = f, f΄ = λf ή f΄ = 2xf, πολλαπλασιάζοντας με τον κατάλληλο εκθετικό παράγοντα.
  4. Να αποδεικνύεις ανισότητες με το Θεώρημα Μέσης Τιμής, φράζοντας το f΄(ξ).

Μηδενική ταχύτητα, καμία μετακίνηση

Αν το κοντέρ ενός αυτοκινήτου έδειχνε 00 σε όλη τη διάρκεια μιας ώρας, το αυτοκίνητο δεν μετακινήθηκε. Ακούγεται αυτονόητο, αλλά στα μαθηματικά θέλει απόδειξη, και η απόδειξη είναι το Θεώρημα Μέσης Τιμής. Από αυτή τη μία πρόταση βγαίνουν όλα τα εργαλεία της ενότητας: πώς βρίσκεις μια συνάρτηση από την παράγωγό της, και πώς αποδεικνύεις ανισότητες.

Συνάρτηση με μηδενική παράγωγο

Θεώρημα. Έστω ff ορισμένη σε ένα διάστημα Δ\Delta. Αν η ff είναι συνεχής στο Δ\Delta και f′(x)=0f'(x) = 0 για κάθε εσωτερικό σημείο xx του Δ\Delta, τότε η ff είναι σταθερή σε όλο το Δ\Delta.

Απόδειξη. Αρκεί να δείξω ότι η ff παίρνει την ίδια τιμή σε δύο οποιαδήποτε σημεία x1,x2x_1, x_2 του Δ\Delta. Αν x1=x2x_1 = x_2, δεν έχω τίποτα να δείξω. Έστω x1<x2x_1 < x_2.

Το [x1,x2][x_1, x_2] περιέχεται στο Δ\Delta, γιατί το Δ\Delta είναι διάστημα. Άρα η ff είναι συνεχής στο [x1,x2][x_1, x_2]. Κάθε σημείο του (x1,x2)(x_1, x_2) είναι εσωτερικό σημείο του Δ\Delta, οπότε εκεί η ff είναι παραγωγίσιμη. Ισχύουν λοιπόν οι υποθέσεις του ΘΜΤ, και υπάρχει ξ∈(x1,x2)\xi \in (x_1, x_2) με

f(x2)−f(x1)=f′(ξ)(x2−x1)f(x_2) - f(x_1) = f'(\xi)(x_2 - x_1)

Το ξ\xi είναι εσωτερικό σημείο του Δ\Delta, άρα f′(ξ)=0f'(\xi) = 0. Επομένως f(x2)−f(x1)=0f(x_2) - f(x_1) = 0, δηλαδή f(x1)=f(x2)f(x_1) = f(x_2).

Αν x2<x1x_2 < x_1, η ίδια απόδειξη γίνεται στο [x2,x1][x_2, x_1]. Άρα η ff είναι σταθερή στο Δ\Delta. ∎

Πόρισμα. Αν οι f,gf, g είναι συνεχείς στο διάστημα Δ\Delta και f′(x)=g′(x)f'(x) = g'(x) για κάθε εσωτερικό σημείο xx του Δ\Delta, τότε υπάρχει σταθερά cc με f(x)=g(x)+cf(x) = g(x) + c για κάθε x∈Δx \in \Delta.

Απόδειξη. Η h=f−gh = f - g είναι συνεχής στο Δ\Delta και για κάθε εσωτερικό xx ισχύει h′(x)=f′(x)−g′(x)=0h'(x) = f'(x) - g'(x) = 0. Από το θεώρημα, η hh είναι σταθερή: f(x)−g(x)=cf(x) - g(x) = c για κάθε x∈Δx \in \Delta. ∎

Και οι δύο αποδείξεις ζητιούνται ως θεωρία στο Θέμα Α. Γράψε τες με όλα τα βήματα: γιατί το [x1,x2][x_1, x_2] είναι μέσα στο Δ\Delta, γιατί η ff είναι παραγωγίσιμη στο (x1,x2)(x_1, x_2), και γιατί f′(ξ)=0f'(\xi) = 0.

Η συνάρτηση που ισούται με την παράγωγό της

Αν f′(x)=f(x)f'(x) = f(x) για κάθε x∈Rx \in \mathbb{R}, τότε f(x)=c exf(x) = c\, e^x.

Η ιδέα είναι να φτιάξεις συνάρτηση με μηδενική παράγωγο. Θέτεις g(x)=e−xf(x)g(x) = e^{-x} f(x) και παραγωγίζεις:

g′(x)=−e−xf(x)+e−xf′(x)=e−x(f′(x)−f(x))=0g'(x) = -e^{-x} f(x) + e^{-x} f'(x) = e^{-x}\big(f'(x) - f(x)\big) = 0

Η gg έχει μηδενική παράγωγο στο διάστημα R\mathbb{R}, άρα είναι σταθερή: e−xf(x)=ce^{-x} f(x) = c, δηλαδή f(x)=c exf(x) = c\, e^x. Το cc το δίνει μια τιμή: αν f(0)=2f(0) = 2, τότε c=2c = 2.

Η ίδια ιδέα λύνει όλη την οικογένεια. Πολλαπλασιάζεις με τον εκθετικό παράγοντα που κάνει το πρώτο μέλος παράγωγο γινομένου:

ΣχέσηΠολλαπλασιάζεις μεΣυμπέρασμα
f′=ff' = fe−xe^{-x}f(x)=c exf(x) = c\, e^{x}
f′=λff' = \lambda fe−λxe^{-\lambda x}f(x)=c eλxf(x) = c\, e^{\lambda x}
f′+f=0f' + f = 0exe^{x}f(x)=c e−xf(x) = c\, e^{-x}
f′=2xff' = 2x fe−x2e^{-x^2}f(x)=c ex2f(x) = c\, e^{x^2}
f′=f+exf' = f + e^xe−xe^{-x}f(x)=(x+c) exf(x) = (x + c)\, e^{x}

Γενικά, για f′=α′(x)ff' = \alpha'(x) f ο παράγοντας είναι e−α(x)e^{-\alpha(x)}, γιατί (e−α(x)f(x))′=e−α(x)(f′(x)−α′(x)f(x))\big(e^{-\alpha(x)} f(x)\big)' = e^{-\alpha(x)}\big(f'(x) - \alpha'(x) f(x)\big).

Ανισότητες με το ΘΜΤ

Το ΘΜΤ γράφει μια διαφορά τιμών ως γινόμενο:

f(β)−f(α)=f′(ξ)(β−α),α<ξ<βf(\beta) - f(\alpha) = f'(\xi)(\beta - \alpha), \quad \alpha < \xi < \beta

Το ξ\xi δεν το ξέρεις, ξέρεις όμως ότι είναι ανάμεσα στα α\alpha και β\beta. Αν η f′f' είναι γνωστή μονότονη συνάρτηση, όπως η exe^x ή η 1x\frac{1}{x}, το f′(ξ)f'(\xi) φράζεται ανάμεσα στα f′(α)f'(\alpha) και f′(β)f'(\beta), και η διαφορά τιμών φράζεται μαζί του.

Η μέθοδος:

  1. Αναγνωρίζεις τη συνάρτηση: η ζητούμενη ανισότητα έχει διαφορά τιμών, όπως ln⁡β−ln⁡α\ln \beta - \ln \alpha ή ex−1=ex−e0e^x - 1 = e^x - e^0.
  2. Εφαρμόζεις ΘΜΤ στο σωστό διάστημα, με γραπτό έλεγχο των υποθέσεων.
  3. Φράζεις το f′(ξ)f'(\xi) από το α<ξ<β\alpha < \xi < \beta.
  4. Πολλαπλασιάζεις με β−α>0\beta - \alpha > 0. Αν πολλαπλασιάζεις με αρνητικό, η φορά αλλάζει.

Δύο γρήγορα παραδείγματα. Για την ημx\eta\mu x, η παράγωγος συνx\sigma\upsilon\nu x έχει ∣συνξ∣≤1\lvert \sigma\upsilon\nu \xi \rvert \le 1, οπότε για κάθε α,β\alpha, \beta:

∣ημβ−ημα∣=∣συνξ∣ ∣β−α∣≤∣β−α∣\lvert \eta\mu \beta - \eta\mu \alpha \rvert = \lvert \sigma\upsilon\nu \xi \rvert \, \lvert \beta - \alpha \rvert \le \lvert \beta - \alpha \rvert

Για α=0\alpha = 0 δίνει ∣ημx∣≤∣x∣\lvert \eta\mu x \rvert \le \lvert x \rvert. Και για την ln⁡x\ln x στο [α,β][\alpha, \beta] με 0<α<β0 < \alpha < \beta, από 1β<1ξ<1α\frac{1}{\beta} < \frac{1}{\xi} < \frac{1}{\alpha}:

β−αβ<ln⁡β−ln⁡α<β−αα\frac{\beta - \alpha}{\beta} < \ln \beta - \ln \alpha < \frac{\beta - \alpha}{\alpha}

Στην ενότητα «Μονοτονία και ακρότατα» θα δεις έναν δεύτερο δρόμο για τις ίδιες ανισότητες, με τη μονοτονία μιας διαφοράς. Το ΘΜΤ μένει ο πιο σύντομος όταν η ανισότητα έχει διαφορά τιμών.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Η f:R→Rf: \mathbb{R} \to \mathbb{R} είναι παραγωγίσιμη, με f′(x)=ex+2xf'(x) = e^x + 2x για κάθε xx και f(0)=3f(0) = 3. Βρες την ff.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Η ff είναι παραγωγίσιμη στο R∗\mathbb{R}^*, με f′(x)=−1x2f'(x) = -\dfrac{1}{x^2}, f(−1)=0f(-1) = 0 και f(1)=3f(1) = 3. Βρες την ff.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Η f:R→Rf: \mathbb{R} \to \mathbb{R} είναι παραγωγίσιμη, με f′(x)=2xf(x)f'(x) = 2x f(x) για κάθε xx και f(0)=3f(0) = 3. Βρες την ff.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 4

Η f:R→Rf: \mathbb{R} \to \mathbb{R} είναι παραγωγίσιμη, με f′(x)=f(x)+exf'(x) = f(x) + e^x για κάθε xx και f(0)=1f(0) = 1. Βρες την ff.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 5

Δείξε ότι x1+x<ln⁡(1+x)<x\dfrac{x}{1 + x} < \ln(1 + x) < x για κάθε x>0x > 0.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 6

Δείξε ότι ex≥1+xe^x \ge 1 + x για κάθε x∈Rx \in \mathbb{R}, με ισότητα μόνο για x=0x = 0.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 10
Η ff είναι συνεχής σε ένα διάστημα Δ\Delta και f′(x)=0f'(x) = 0 σε κάθε εσωτερικό σημείο του. Τι συμπεραίνεις;

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 8

Η f:R→Rf: \mathbb{R} \to \mathbb{R} είναι παραγωγίσιμη, με f′(x)=4x3+1f'(x) = 4x^3 + 1 για κάθε xx και f(0)=2f(0) = 2. Βρες την ff.

Τα κατάφερες;

  • Να αποδεικνύεις ότι συνάρτηση με μηδενική παράγωγο σε διάστημα είναι σταθερή, και ότι f΄ = g΄ δίνει f = g + c.
  • Να εξηγείς γιατί χρειάζεται διάστημα και να δουλεύεις με μία σταθερά ανά κομμάτι σε ένωση διαστημάτων.
  • Να βρίσκεις την f από σχέσεις όπως f΄ = f, f΄ = λf ή f΄ = 2xf, πολλαπλασιάζοντας με τον κατάλληλο εκθετικό παράγοντα.
  • Να αποδεικνύεις ανισότητες με το Θεώρημα Μέσης Τιμής, φράζοντας το f΄(ξ).

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;