Μετάβαση στο περιεχόμενο

Μονοτονία και ακρότατα

Η παράγωγος σου λέει πού ανεβαίνει και πού κορυφώνεται.

32 λεπτά

Στο σχολικό βιβλίο: Μαθηματικά Γ΄ Λυκείου Προσανατολισμού, Τεύχος Β΄, 2 ενότητες

Στις Πανελλήνιες2026 Γ ·2026 Δ ·2025 επαν. Α ·2025 επαν. Β ·2025 επαν. Δ ·2025 Β ·2025 Δ ·2024 επαν. Β ·2024 επαν. Δ ·2024 Α ·2024 Γ ·2024 Δ ·2023 επαν. Β ·2023 Α ·2023 Β ·2023 Γ ·2023 Δ ·2022 επαν. Α ·2022 επαν. Γ ·2022 επαν. Δ ·2022 Α ·2022 Δ ·2021 επαν. Α ·2021 Α ·2021 Β ·2021 Γ ·2021 Δ ·2020 επαν. Α ·2020 επαν. Δ ·2020 Α ·2020 Β ·2020 Γ ·2020 Δ

Θα μάθεις να

  1. Να βρίσκεις τα διαστήματα μονοτονίας από τον πίνακα προσήμου της πρώτης παραγώγου, και να αποδεικνύεις το θεώρημα.
  2. Να διατυπώνεις και να αποδεικνύεις το θεώρημα Fermat, και να ξέρεις τι δεν λέει.
  3. Να κρίνεις ποια κρίσιμα σημεία είναι ακρότατα, και να ξεχωρίζεις τοπικό από ολικό, θέση από τιμή.
  4. Να βρίσκεις παράμετρο από ένα δοσμένο ακρότατο και να ελέγχεις το αντίστροφο.

Το πρόσημο της παραγώγου είναι η μονοτονία

Στη Β΄ Λυκείου η μονοτονία αποδεικνυόταν με ζεύγη x1<x2x_1 < x_2 και σύγκριση διαφορών. Δουλεύει, αλλά μόνο για απλούς τύπους. Η παράγωγος τη δίνει με έναν πίνακα προσήμου.

Θεώρημα. Έστω ff συνεχής σε διάστημα Δ\Delta και παραγωγίσιμη σε κάθε εσωτερικό σημείο του.

  • Αν f′(x)>0f'(x) > 0 σε κάθε εσωτερικό σημείο, η ff είναι γνησίως αύξουσα στο Δ\Delta.
  • Αν f′(x)<0f'(x) < 0 σε κάθε εσωτερικό σημείο, η ff είναι γνησίως φθίνουσα στο Δ\Delta.

Η απόδειξη ζητιέται ως θεωρία. Παίρνεις x1<x2x_1 < x_2 στο Δ\Delta. Στο [x1,x2][x_1, x_2] η ff είναι συνεχής και στο (x1,x2)(x_1, x_2) παραγωγίσιμη, άρα από το Θεώρημα Μέσης Τιμής, που είδες στην ενότητα «Θεωρήματα Rolle και Μέσης Τιμής», υπάρχει ξ∈(x1,x2)\xi \in (x_1, x_2) με

f(x2)−f(x1)=f′(ξ)(x2−x1)f(x_2) - f(x_1) = f'(\xi)(x_2 - x_1)

Το x2−x1x_2 - x_1 είναι θετικό και το f′(ξ)f'(\xi) επίσης, άρα f(x1)<f(x2)f(x_1) < f(x_2). Για f′<0f' < 0 το γινόμενο βγαίνει αρνητικό.

Ο πίνακας προσήμου, δίπλα στο σχήμα του

Αριστερά η f(x) = x³ − 3x, δεξιά το πρόσημο της f΄. Κάθε στήλη με + είναι μια ανηφόρα, κάθε στήλη με − μια κατηφόρα, και η κάθετη γραμμή όπου αλλάζει πρόσημο είναι το ακρότατο.

x−3−113
f΄(x)+−+
f(x)↗↘↗
  • (−3, −1) γνησίως αύξουσα
  • (−1, 1) γνησίως φθίνουσα
  • (1, 3) γνησίως αύξουσα
  • x = −1 τοπικό ακρότατο
  • x = 1 τοπικό ακρότατο

Πώς στήνεις τον πίνακα προσήμου

Ο πίνακας είναι το κεντρικό εργαλείο της ενότητας, και τα λάθη του είναι σχεδόν πάντα στο στήσιμο.

  • Πρώτα το πεδίο ορισμού. Ο πίνακας ξεκινά και τελειώνει στα άκρα του. Σημεία όπου η ff δεν ορίζεται μπαίνουν με διπλή γραμμή και χωρίζουν τον πίνακα.
  • Παραγοντοποίησε την f′f'. Κάθε παράγοντας παίρνει δική του γραμμή, και η τελευταία γραμμή είναι το γινόμενο.
  • Βγάλε τους θετικούς παράγοντες. Το exe^x, ένα x2+1x^2 + 1, ένα x2x^2 στον παρονομαστή δεν αλλάζουν ποτέ πρόσημο. Σημείωσε ότι είναι θετικοί, και το πρόσημο της f′f' το δίνει ό,τι μένει.
  • Τα γνωστά πρόσημα: τριώνυμο (ομόσημο του συντελεστή του x2x^2 έξω από τις ρίζες), ex−1e^x - 1 (ομόσημο του xx), ln⁡x\ln x (αρνητικό στο (0,1)(0, 1), θετικό στο (1,+∞)(1, +\infty)).

Στη μονοτονία γράφεις κλειστά τα άκρα που ανήκουν στο πεδίο: η ff είναι συνεχής εκεί, άρα το θεώρημα ισχύει και με το άκρο μέσα.

Κρίσιμα σημεία και το θεώρημα Fermat

Κρίσιμα σημεία της ff λέγονται τα εσωτερικά σημεία του πεδίου ορισμού όπου η f′f' μηδενίζεται ή δεν υπάρχει. Είναι οι μόνοι υποψήφιοι για τοπικό ακρότατο στο εσωτερικό, και αυτό λέει το θεώρημα Fermat.

Θεώρημα Fermat. Αν η ff παρουσιάζει τοπικό ακρότατο σε εσωτερικό σημείο x0x_0 ενός διαστήματος Δ\Delta και είναι παραγωγίσιμη στο x0x_0, τότε f′(x0)=0f'(x_0) = 0.

Η απόδειξη. Έστω τοπικό μέγιστο: υπάρχει δ>0\delta > 0 ώστε (x0−δ,x0+δ)⊆Δ(x_0 - \delta, x_0 + \delta) \subseteq \Delta και f(x)≤f(x0)f(x) \leq f(x_0) για κάθε xx εκεί. Για x∈(x0−δ,x0)x \in (x_0 - \delta, x_0) ο λόγος

f(x)−f(x0)x−x0\frac{f(x) - f(x_0)}{x - x_0}

έχει αριθμητή ≤0\leq 0 και παρονομαστή <0< 0, άρα είναι ≥0\geq 0. Η ff είναι παραγωγίσιμη στο x0x_0, οπότε το όριο του λόγου για x→x0−x \to x_0^- είναι το f′(x0)f'(x_0), και δίνει f′(x0)≥0f'(x_0) \geq 0. Για x∈(x0,x0+δ)x \in (x_0, x_0 + \delta) ο λόγος είναι ≤0\leq 0, και το όριο από δεξιά δίνει f′(x0)≤0f'(x_0) \leq 0. Άρα f′(x0)=0f'(x_0) = 0. Για ελάχιστο, το ίδιο με αντίστροφες φορές.

Το κριτήριο της πρώτης παραγώγου

Το Fermat λέει πού να ψάξεις. Το αν βρήκες ακρότατο το κρίνει το πρόσημο. Αν η ff είναι συνεχής στο x0x_0 και η f′f' έχει σταθερό πρόσημο σε καθεμία από τις δύο πλευρές του:

Πρόσημο της f′f' αριστερά, δεξιάΣτο x0x_0
++, −-τοπικό μέγιστο
−-, ++τοπικό ελάχιστο
ίδιο πρόσημοόχι ακρότατο, η ff είναι γνησίως μονότονη γύρω του

Το κριτήριο δεν χρειάζεται να υπάρχει η f′(x0)f'(x_0). Στη ∣x∣|x| το πρόσημο πάει από −- σε ++, και το ελάχιστο το βρίσκεις κανονικά.

Τοπικό, ολικό, θέση, τιμή

Τέσσερις λέξεις που η εκφώνηση τις ξεχωρίζει, και η απάντηση πρέπει να τις ξεχωρίζει κι αυτή.

Τι σημαίνει
Τοπικό μέγιστοf(x)≤f(x0)f(x) \leq f(x_0) για τα xx του πεδίου κοντά στο x0x_0
Ολικό μέγιστοf(x)≤f(x0)f(x) \leq f(x_0) για κάθε xx του πεδίου ορισμού
Θέση ακροτάτουτο x0x_0
Τιμή ακροτάτουτο f(x0)f(x_0)

Ένα τοπικό μέγιστο μπορεί να είναι μικρότερο από ένα τοπικό ελάχιστο αλλού. Η λέξη «τοπικό» το επιτρέπει ρητά.

Για να κρίνεις αν ένα τοπικό είναι και ολικό, κοιτάς όλη τη μονοτονία. Αν η ff φθίνει σε όλο το πεδίο πριν από το x0x_0 και αυξάνει σε όλο το πεδίο μετά, το ελάχιστο είναι ολικό. Αν υπάρχουν κι άλλα κομμάτια, συγκρίνεις με τις άλλες τιμές και με τα όρια στα άκρα του πεδίου.

Παράμετρος από ένα δοσμένο ακρότατο

Στις Πανελλήνιες γράφεται «η ff παρουσιάζει τοπικό ακρότατο στο x0=1x_0 = 1» ή «η ff έχει ελάχιστη τιμή −4-4 στο x0=1x_0 = 1», και ζητείται η παράμετρος. Η μέθοδος:

  1. Ελέγχεις ότι το x0x_0 είναι εσωτερικό σημείο και η ff παραγωγίσιμη εκεί.
  2. Το Fermat δίνει f′(x0)=0f'(x_0) = 0. Αν δίνεται και η τιμή, γράφεις και f(x0)=f(x_0) = η τιμή.
  3. Λύνεις για την παράμετρο.
  4. Ελέγχεις το αντίστροφο. Το Fermat είναι αναγκαία συνθήκη: με την τιμή που βρήκες, φτιάχνεις τον πίνακα προσήμου και δείχνεις ότι στο x0x_0 υπάρχει πράγματι ακρότατο του είδους που λέει η εκφώνηση.

Η ίδια ιδέα δουλεύει και όταν η εκφώνηση δίνει ανισότητα. Αν h(x)≥0h(x) \geq 0 για κάθε xx και h(x0)=0h(x_0) = 0, τότε h(x)≥h(x0)h(x) \geq h(x_0): το x0x_0 είναι θέση ολικού ελαχίστου, και το Fermat δίνει h′(x0)=0h'(x_0) = 0.

Παραδείγματα

Παράδειγμα 1

Βρες τη μονοτονία και τα ακρότατα της f(x)=x3−3xf(x) = x^3 - 3x

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 2

Βρες τα ακρότατα της f(x)=x2e−xf(x) = x^2 e^{-x} και κρίνε ποια είναι ολικά

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 3

Δείξε ότι η f(x)=x3−3x2+3xf(x) = x^3 - 3x^2 + 3x είναι γνησίως αύξουσα στο R\mathbb{R}, παρότι f′(1)=0f'(1) = 0

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 4

Βρες τη μέγιστη και την ελάχιστη τιμή της f(x)=x3−6x2+9xf(x) = x^3 - 6x^2 + 9x στο [0,4][0, 4]

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 5

Η f(x)=x3+αx2+βxf(x) = x^3 + \alpha x^2 + \beta x έχει τοπικό ακρότατο στο x0=1x_0 = 1 με τιμή −4-4. Βρες τα α\alpha, β\beta και το είδος του ακροτάτου.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Παράδειγμα 6

Για τον αριθμό α>0\alpha > 0 ισχύει 2x+αx≥22^x + \alpha^x \geq 2 για κάθε x∈Rx \in \mathbb{R}. Βρες το α\alpha.

Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.

Πολλαπλή επιλογή

Πολλαπλή επιλογήΆσκηση 1 από 10
Η ff είναι συνεχής σε διάστημα Δ\Delta και f′(x)>0f'(x) > 0 σε κάθε εσωτερικό σημείο του. Τότε η ff στο Δ\Delta:

Ασκήσεις

ΒασικήΆσκηση 1 από 8

Σε ποιο διάστημα είναι γνησίως φθίνουσα η f(x)=x2−6x+5f(x) = x^2 - 6x + 5;

Τα κατάφερες;

  • Να βρίσκεις τα διαστήματα μονοτονίας από τον πίνακα προσήμου της πρώτης παραγώγου, και να αποδεικνύεις το θεώρημα.
  • Να διατυπώνεις και να αποδεικνύεις το θεώρημα Fermat, και να ξέρεις τι δεν λέει.
  • Να κρίνεις ποια κρίσιμα σημεία είναι ακρότατα, και να ξεχωρίζεις τοπικό από ολικό, θέση από τιμή.
  • Να βρίσκεις παράμετρο από ένα δοσμένο ακρότατο και να ελέγχεις το αντίστροφο.

Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.

Βρήκες κάποιο λάθος;