Μονοτονία και ακρότατα
Η παράγωγος σου λέει πού ανεβαίνει και πού κορυφώνεται.
32 λεπτά
Στο σχολικό βιβλίο: Μαθηματικά Γ΄ Λυκείου Προσανατολισμού, Τεύχος Β΄, 2 ενότητες
Στις Πανελλήνιες2026 Γ ·2026 Δ ·2025 επαν. Α ·2025 επαν. Β ·2025 επαν. Δ ·2025 Β ·2025 Δ ·2024 επαν. Β ·2024 επαν. Δ ·2024 Α ·2024 Γ ·2024 Δ ·2023 επαν. Β ·2023 Α ·2023 Β ·2023 Γ ·2023 Δ ·2022 επαν. Α ·2022 επαν. Γ ·2022 επαν. Δ ·2022 Α ·2022 Δ ·2021 επαν. Α ·2021 Α ·2021 Β ·2021 Γ ·2021 Δ ·2020 επαν. Α ·2020 επαν. Δ ·2020 Α ·2020 Β ·2020 Γ ·2020 Δ
Θα μάθεις να
- Να βρίσκεις τα διαστήματα μονοτονίας από τον πίνακα προσήμου της πρώτης παραγώγου, και να αποδεικνύεις το θεώρημα.
- Να διατυπώνεις και να αποδεικνύεις το θεώρημα Fermat, και να ξέρεις τι δεν λέει.
- Να κρίνεις ποια κρίσιμα σημεία είναι ακρότατα, και να ξεχωρίζεις τοπικό από ολικό, θέση από τιμή.
- Να βρίσκεις παράμετρο από ένα δοσμένο ακρότατο και να ελέγχεις το αντίστροφο.
Το πρόσημο της παραγώγου είναι η μονοτονία
Στη Β΄ Λυκείου η μονοτονία αποδεικνυόταν με ζεύγη και σύγκριση διαφορών. Δουλεύει, αλλά μόνο για απλούς τύπους. Η παράγωγος τη δίνει με έναν πίνακα προσήμου.
Θεώρημα. Έστω συνεχής σε διάστημα και παραγωγίσιμη σε κάθε εσωτερικό σημείο του.
- Αν σε κάθε εσωτερικό σημείο, η είναι γνησίως αύξουσα στο .
- Αν σε κάθε εσωτερικό σημείο, η είναι γνησίως φθίνουσα στο .
Η απόδειξη ζητιέται ως θεωρία. Παίρνεις στο . Στο η είναι συνεχής και στο παραγωγίσιμη, άρα από το Θεώρημα Μέσης Τιμής, που είδες στην ενότητα «Θεωρήματα Rolle και Μέσης Τιμής», υπάρχει με
Το είναι θετικό και το επίσης, άρα . Για το γινόμενο βγαίνει αρνητικό.
Πώς στήνεις τον πίνακα προσήμου
Ο πίνακας είναι το κεντρικό εργαλείο της ενότητας, και τα λάθη του είναι σχεδόν πάντα στο στήσιμο.
- Πρώτα το πεδίο ορισμού. Ο πίνακας ξεκινά και τελειώνει στα άκρα του. Σημεία όπου η δεν ορίζεται μπαίνουν με διπλή γραμμή και χωρίζουν τον πίνακα.
- Παραγοντοποίησε την . Κάθε παράγοντας παίρνει δική του γραμμή, και η τελευταία γραμμή είναι το γινόμενο.
- Βγάλε τους θετικούς παράγοντες. Το , ένα , ένα στον παρονομαστή δεν αλλάζουν ποτέ πρόσημο. Σημείωσε ότι είναι θετικοί, και το πρόσημο της το δίνει ό,τι μένει.
- Τα γνωστά πρόσημα: τριώνυμο (ομόσημο του συντελεστή του έξω από τις ρίζες), (ομόσημο του ), (αρνητικό στο , θετικό στο ).
Στη μονοτονία γράφεις κλειστά τα άκρα που ανήκουν στο πεδίο: η είναι συνεχής εκεί, άρα το θεώρημα ισχύει και με το άκρο μέσα.
Κρίσιμα σημεία και το θεώρημα Fermat
Κρίσιμα σημεία της λέγονται τα εσωτερικά σημεία του πεδίου ορισμού όπου η μηδενίζεται ή δεν υπάρχει. Είναι οι μόνοι υποψήφιοι για τοπικό ακρότατο στο εσωτερικό, και αυτό λέει το θεώρημα Fermat.
Θεώρημα Fermat. Αν η παρουσιάζει τοπικό ακρότατο σε εσωτερικό σημείο ενός διαστήματος και είναι παραγωγίσιμη στο , τότε .
Η απόδειξη. Έστω τοπικό μέγιστο: υπάρχει ώστε και για κάθε εκεί. Για ο λόγος
έχει αριθμητή και παρονομαστή , άρα είναι . Η είναι παραγωγίσιμη στο , οπότε το όριο του λόγου για είναι το , και δίνει . Για ο λόγος είναι , και το όριο από δεξιά δίνει . Άρα . Για ελάχιστο, το ίδιο με αντίστροφες φορές.
Το κριτήριο της πρώτης παραγώγου
Το Fermat λέει πού να ψάξεις. Το αν βρήκες ακρότατο το κρίνει το πρόσημο. Αν η είναι συνεχής στο και η έχει σταθερό πρόσημο σε καθεμία από τις δύο πλευρές του:
| Πρόσημο της αριστερά, δεξιά | Στο |
|---|---|
| , | τοπικό μέγιστο |
| , | τοπικό ελάχιστο |
| ίδιο πρόσημο | όχι ακρότατο, η είναι γνησίως μονότονη γύρω του |
Το κριτήριο δεν χρειάζεται να υπάρχει η . Στη το πρόσημο πάει από σε , και το ελάχιστο το βρίσκεις κανονικά.
Τοπικό, ολικό, θέση, τιμή
Τέσσερις λέξεις που η εκφώνηση τις ξεχωρίζει, και η απάντηση πρέπει να τις ξεχωρίζει κι αυτή.
| Τι σημαίνει | |
|---|---|
| Τοπικό μέγιστο | για τα του πεδίου κοντά στο |
| Ολικό μέγιστο | για κάθε του πεδίου ορισμού |
| Θέση ακροτάτου | το |
| Τιμή ακροτάτου | το |
Ένα τοπικό μέγιστο μπορεί να είναι μικρότερο από ένα τοπικό ελάχιστο αλλού. Η λέξη «τοπικό» το επιτρέπει ρητά.
Για να κρίνεις αν ένα τοπικό είναι και ολικό, κοιτάς όλη τη μονοτονία. Αν η φθίνει σε όλο το πεδίο πριν από το και αυξάνει σε όλο το πεδίο μετά, το ελάχιστο είναι ολικό. Αν υπάρχουν κι άλλα κομμάτια, συγκρίνεις με τις άλλες τιμές και με τα όρια στα άκρα του πεδίου.
Παράμετρος από ένα δοσμένο ακρότατο
Στις Πανελλήνιες γράφεται «η παρουσιάζει τοπικό ακρότατο στο » ή «η έχει ελάχιστη τιμή στο », και ζητείται η παράμετρος. Η μέθοδος:
- Ελέγχεις ότι το είναι εσωτερικό σημείο και η παραγωγίσιμη εκεί.
- Το Fermat δίνει . Αν δίνεται και η τιμή, γράφεις και η τιμή.
- Λύνεις για την παράμετρο.
- Ελέγχεις το αντίστροφο. Το Fermat είναι αναγκαία συνθήκη: με την τιμή που βρήκες, φτιάχνεις τον πίνακα προσήμου και δείχνεις ότι στο υπάρχει πράγματι ακρότατο του είδους που λέει η εκφώνηση.
Η ίδια ιδέα δουλεύει και όταν η εκφώνηση δίνει ανισότητα. Αν για κάθε και , τότε : το είναι θέση ολικού ελαχίστου, και το Fermat δίνει .
Παραδείγματα
Παράδειγμα 1
Βρες τη μονοτονία και τα ακρότατα της
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Πεδίο ορισμού το . .
Κρίσιμα σημεία: ή .
Πρόσημο: τριώνυμο με θετικό συντελεστή, θετικό έξω από τις ρίζες. Άρα στα και , στο .
Η είναι γνησίως αύξουσα στα και , γνησίως φθίνουσα στο .
Στο η πάει από σε : τοπικό μέγιστο . Στο πάει από σε : τοπικό ελάχιστο .
Ολικά δεν είναι. και .
Παράδειγμα 2
Βρες τα ακρότατα της και κρίνε ποια είναι ολικά
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Πεδίο το . Με κανόνα γινομένου:
Το είναι θετικό, οπότε το πρόσημο είναι του : αρνητικό στο , θετικό στο , αρνητικό στο .
Στο : από σε , τοπικό ελάχιστο . Στο : από σε , τοπικό μέγιστο .
Το ελάχιστο είναι ολικό: για κάθε .
Το μέγιστο δεν είναι: . Η φθίνει στο , άρα αριστερά παίρνει όλο και μεγαλύτερες τιμές.
Παράδειγμα 3
Δείξε ότι η είναι γνησίως αύξουσα στο , παρότι
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
. Μηδενίζεται μόνο στο και είναι θετική για κάθε .
Η είναι συνεχής, άρα γνησίως αύξουσα στο και στο . Τα δύο διαστήματα έχουν κοινό το , οπότε η είναι γνησίως αύξουσα σε όλο το .
Ακρότατο στο δεν υπάρχει, παρότι είναι κρίσιμο σημείο: η δεν αλλάζει πρόσημο. Η εφαπτομένη εκεί είναι οριζόντια και η καμπύλη συνεχίζει να ανεβαίνει, όπως η στο .
Παράδειγμα 4
Βρες τη μέγιστη και την ελάχιστη τιμή της στο
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
. Και τα δύο κρίσιμα σημεία, και , ανήκουν στο .
Οι υποψήφιοι είναι τα κρίσιμα σημεία και τα άκρα:
, , ,
Μέγιστη τιμή , στα και . Ελάχιστη τιμή , στα και .
Η ίδια τιμή μπορεί να πιάνεται σε δύο θέσεις, και η μία από αυτές είναι άκρο. Αν είχες κοιτάξει μόνο τα κρίσιμα σημεία, θα είχες βρει τις σωστές τιμές από τύχη, και μισές θέσεις.
Παράδειγμα 5
Η έχει τοπικό ακρότατο στο με τιμή . Βρες τα , και το είδος του ακροτάτου.
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Fermat. Το είναι εσωτερικό σημείο του και η παραγωγίσιμη, άρα . Με :
Η τιμή. δίνει .
Αφαιρείς τις δύο εξισώσεις: , άρα και .
Αντίστροφο. Για αυτές τις τιμές . Γύρω από το το είναι θετικό και το αλλάζει από σε .
Στο υπάρχει πράγματι τοπικό ελάχιστο, με τιμή .
Παράδειγμα 6
Για τον αριθμό ισχύει για κάθε . Βρες το .
Δοκίμασέ το πρώτα. Μετά δες τη λύση.
Η συνάρτηση. Θέτεις . Η υπόθεση λέει για κάθε .
Πού γίνεται ισότητα; . Άρα για κάθε : το είναι θέση ολικού ελαχίστου.
Fermat. Το είναι εσωτερικό σημείο του και . Άρα
Αντίστροφο. Για είναι , αρνητική για και θετική για . Η έχει ολικό ελάχιστο , άρα η ανισότητα ισχύει. Τελικά .
Το κρίσιμο βήμα ήταν το δεύτερο: την ισότητα δεν σου τη δίνει κανείς, την ψάχνεις.
Πολλαπλή επιλογή
Ασκήσεις
Σε ποιο διάστημα είναι γνησίως φθίνουσα η ;
Τα κατάφερες;
- Να βρίσκεις τα διαστήματα μονοτονίας από τον πίνακα προσήμου της πρώτης παραγώγου, και να αποδεικνύεις το θεώρημα.
- Να διατυπώνεις και να αποδεικνύεις το θεώρημα Fermat, και να ξέρεις τι δεν λέει.
- Να κρίνεις ποια κρίσιμα σημεία είναι ακρότατα, και να ξεχωρίζεις τοπικό από ολικό, θέση από τιμή.
- Να βρίσκεις παράμετρο από ένα δοσμένο ακρότατο και να ελέγχεις το αντίστροφο.
Λύσε τις ασκήσεις πιο πάνω και θα δεις εδώ πού στέκεσαι.